बृहदारण्यकोपनिषद्Bṛhadāraṇyakopaniṣad
BĀU, 6, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
स ह प्रजापतिर् ईक्षांचक्रे हन्तास्मै प्रतिष्ठां कल्पयानीति स स्त्रियं ससृजे । (२।१)
sa ha prajāpatir īkṣāṃcakre hantāsmai pratiṣṭhāṃ kalpayānīti sa striyaṃ sasṛje |
स एतं प्राञ्चं ग्रावाणम् आत्मन एव समुदपारयत् । (२।४)
sa etaṃ prāñcaṃ grāvāṇam ātmana eva samudapārayat |
स यावान् ह वै वाजपेयेन यजमानस्य लोको भवति तावान् अस्य लोको भवति । (३।४)
sa yāvān ha vai vājapeyena yajamānasya loko bhavati tāvān asya loko bhavati |
य एवं विद्वान् अधोपहासं चरत्य् आसां स्त्रीणां सुकृतं वृङ्क्ते । (३।५)
ya evaṃ vidvān adhopahāsaṃ caraty āsāṃ strīṇāṃ sukṛtaṃ vṛṅkte |
अथ य इदम् अविद्वान् अधोपहासं चरत्य् आस्य स्त्रियः सुकृतं वृञ्जते ॥ (३।६)
atha ya idam avidvān adhopahāsaṃ caraty āsya striyaḥ sukṛtaṃ vṛñjate ||
एतद्ध स्म वै तद् विद्वान् उद्दालक आरुणिर् आह । (४।१)
etaddha sma vai tad vidvān uddālaka āruṇir āha |
एतद्ध स्म वै तद् विद्वान् नाको मौद्गल्य आह । (४।२)
etaddha sma vai tad vidvān nāko maudgalya āha |
एतद्ध स्म वै तद् विद्वान् कुमारहारित आह बहवो मर्या ब्राह्मनायना निरिन्द्रिया विसुकृतो ऽस्माल्लोकात् प्रयन्ति य इदम् अविद्वांसो ऽधोपहासं चरन्तीति । (४।३)
etaddha sma vai tad vidvān kumārahārita āha bahavo maryā brāhmanāyanā nirindriyā visukṛto 'smāllokāt prayanti ya idam avidvāṃso 'dhopahāsaṃ carantīti |
बहु वा इदं सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्कन्दति ॥ (४।४)
bahu vā idaṃ suptasya vā jāgrato vā retaḥ skandati ||
तद् अभिमृशेद् अनु वा मन्त्रयेत यन् मे ऽद्य रेतः पृथिवीम् अस्कान्त्सीद् यद् ओषधीर् अप्य् असरद् यद् अपः । (५।१)
tad abhimṛśed anu vā mantrayeta yan me 'dya retaḥ pṛthivīm askāntsīd yad oṣadhīr apy asarad yad apaḥ |
पुनर् माम् ऐतु इन्द्रियं पुनस् तेजः पुनर् भगः । (५।३)
punar mām aitu indriyaṃ punas tejaḥ punar bhagaḥ |
पुनर् अग्निर् धिष्ण्या यथास्थानं कल्पन्ताम् । (५।४)
punar agnir dhiṣṇyā yathāsthānaṃ kalpantām |
इत्यनामिकाङ्गुष्ठाभ्याम् आदायान्तरेण स्तनौ वा भ्रुवौ वा निमृज्यात् ॥ (५।५)
ityanāmikāṅguṣṭhābhyām ādāyāntareṇa stanau vā bhruvau vā nimṛjyāt ||
अथ यद्य् उदक आत्मानं पश्येत् तद् अभिमन्त्रयेत मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणं सुकृतम् इति । (६।१)
atha yady udaka ātmānaṃ paśyet tad abhimantrayeta mayi teja indriyaṃ yaśo draviṇaṃ sukṛtam iti |
तस्मान् मलोद्वाससं यशस्विनीम् अभिक्रम्योपमन्त्रयेत ॥ (६।३)
tasmān malodvāsasaṃ yaśasvinīm abhikramyopamantrayeta ||
सा चेद् अस्मै न दद्यात् कामम् एनाम् अवक्रीणीयात् । (७।१)
sā ced asmai na dadyāt kāmam enām avakrīṇīyāt |
सा चेद् अस्मै नैव दद्यात् कामम् एनां यष्ट्या वा पाणिना वोपहत्यातिक्रामेत् । (७।२)
sā ced asmai naiva dadyāt kāmam enāṃ yaṣṭyā vā pāṇinā vopahatyātikrāmet |
सा चेद् अस्मै दद्याद् इन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामीति । (८।१)
sā ced asmai dadyād indriyeṇa te yaśasā yaśa ādadhāmīti |
स याम् इच्छेत् कामयेत मेति तस्याम् अर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायोपस्थम् अस्या अभिमृश्य जपेत् । (९।१)
sa yām icchet kāmayeta meti tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyopastham asyā abhimṛśya japet |
स त्वम् अङ्गकषायो ऽसि दिग्धविद्धाम् इव मादयेमाम् अमूं मयीति ॥ (९।३)
sa tvam aṅgakaṣāyo 'si digdhaviddhām iva mādayemām amūṃ mayīti ||
अथ याम् इच्छेन् न गर्भं दधीतेति तस्याम् अर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायाभिप्राण्यापान्यात् । (१०।१)
atha yām icchen na garbhaṃ dadhīteti tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyābhiprāṇyāpānyāt |
अथ याम् इच्छेद् दधीतेति तस्याम् अर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायापान्याभिप्राण्यात् । (११।१)
atha yām icched dadhīteti tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyāpānyābhiprāṇyāt |
अथ यस्य जायायै जारः स्यात् तं चेद् द्विष्याद् आमपात्रे ऽग्निम् उपसमाधाय प्रतिलोमं शरबर्हिः स्तीर्त्वा तस्मिन्न् एताः शरभृष्टीः प्रतिलोमाः सर्पिषाक्ता जुहुयात् । (१२।१)
atha yasya jāyāyai jāraḥ syāt taṃ ced dviṣyād āmapātre 'gnim upasamādhāya pratilomaṃ śarabarhiḥ stīrtvā tasminn etāḥ śarabhṛṣṭīḥ pratilomāḥ sarpiṣāktā juhuyāt |
स वा एष निरिन्द्रियो विसुकृतो ऽस्माल्लोकात् प्रैति यम् एवंविद् ब्राह्मणः शपति । (१२।१०)
sa vā eṣa nirindriyo visukṛto 'smāllokāt praiti yam evaṃvid brāhmaṇaḥ śapati |
तस्माद् एवंवित्श्रोत्रियस्य दारेण नोपहासम् इच्छेत् । (१२।११)
tasmād evaṃvitśrotriyasya dāreṇa nopahāsam icchet |
अथ यस्य जायाम् आर्तवं विन्देत् त्र्यहं कंसे न पिबेत् । (१३।१)
atha yasya jāyām ārtavaṃ vindet tryahaṃ kaṃse na pibet |
स य इच्छेत् पुत्रो मे शुक्लो जायेत वेदम् अनुब्रुवीत सर्वम् आयुर् इयाद् इति क्षीरौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तम् अश्नीयाताम् । (१४।१)
sa ya icchet putro me śuklo jāyeta vedam anubruvīta sarvam āyur iyād iti kṣīraudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām |
अथ य इच्छेत् पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो जायेत द्वौ वेदावनुब्रुवीत सर्वम् आयुर् इयाद् इति दध्योदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तम् अश्नीयाताम् । (१५।१)
atha ya icchet putro me kapilaḥ piṅgalo jāyeta dvau vedāvanubruvīta sarvam āyur iyād iti dadhyodanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām |
अथ य इच्छेत् पुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन् वेदान् अनुब्रुवीत सर्वम् आयुर् इयाद् इति उदौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तम् अश्नीयाताम् । (१६।१)
atha ya icchet putro me śyāmo lohitākṣo jāyeta trīn vedān anubruvīta sarvam āyur iyād iti udaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām |
अथ य इच्छेद् दुहिता मे पण्डिता जायेत सर्वम् आयुर् इयाद् इति तिलौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तम् अश्नीयाताम् । (१७।१)
atha ya icched duhitā me paṇḍitā jāyeta sarvam āyur iyād iti tilaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām |
अथ य इच्छेत् पुत्रो मे पण्डितो विगीतः समितिंगमः शुश्रूषितां वाचं भाषिता जायेत सर्वान् वेदान् अनुब्रुवीत सर्वम् आयुर् इयाद् इति मांसौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तम् अश्नीयाताम् । (१८।१)
atha ya icchet putro me paṇḍito vigītaḥ samitiṃgamaḥ śuśrūṣitāṃ vācaṃ bhāṣitā jāyeta sarvān vedān anubruvīta sarvam āyur iyād iti māṃsaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām |
अथाभिप्रातर् एव स्थालीपाकावृताज्यं चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघातं जुहोत्य् अग्नये स्वाहानुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति । (१९।१)
athābhiprātar eva sthālīpākāvṛtājyaṃ ceṣṭitvā sthālīpākasyopaghātaṃ juhoty agnaye svāhānumataye svāhā devāya savitre satyaprasavāya svāheti |
प्रक्षाल्य पाणी उदपात्रं पूरयित्वा तेनैनां त्रिर् अभ्युक्षति । (१९।४)
prakṣālya pāṇī udapātraṃ pūrayitvā tenaināṃ trir abhyukṣati |
उत्तिष्ठातो विश्वावसो ऽन्याम् इच्छ प्रपूर्व्याम् । (१९।५)
uttiṣṭhāto viśvāvaso 'nyām iccha prapūrvyām |
अथैनाम् अभिपद्यते अमो ऽहम् अस्मि सा त्वम् । (२०।१)
athainām abhipadyate amo 'ham asmi sā tvam |
अथास्या ऊरू विहापयति विजिहीथां द्यावापृथिवी इति । (२१।१)
athāsyā ūrū vihāpayati vijihīthāṃ dyāvāpṛthivī iti |
तस्याम् अर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधाय त्रिर् एनाम् अनुलोमाम् अनुमार्ष्टि । (२१।२)
tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāya trir enām anulomām anumārṣṭi |
विष्णुर् योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु । (२१।३)
viṣṇur yoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu |
आसिञ्चतु प्रजापतिर् धाता गर्भं दधातु ते । (२१।४)
āsiñcatu prajāpatir dhātā garbhaṃ dadhātu te |
गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि पृथुष्टुके । (२१।५)
garbhaṃ dhehi sinīvāli garbhaṃ dhehi pṛthuṣṭuke |
गर्भं ते अश्विनौ देवाव् आधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ (२१।६)
garbhaṃ te aśvinau devāv ādhattāṃ puṣkarasrajau ||
हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थताम् अश्विनौ । (२२।१)
hiraṇmayī araṇī yābhyāṃ nirmanthatām aśvinau |
यथाग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौर् ऐन्द्रेण गर्भिणी । (२२।३)
yathāgnigarbhā pṛthivī yathā dyaur aindreṇa garbhiṇī |
वायुर् दिशां यथा गर्भ एवं गर्भं दधामि ते ऽसाविति ॥ (२२।४)
vāyur diśāṃ yathā garbha evaṃ garbhaṃ dadhāmi te 'sāviti ||
इन्द्रस्यायं व्रजः कृतः सार्गलः सपरिश्रयः । (२३।४)
indrasyāyaṃ vrajaḥ kṛtaḥ sārgalaḥ sapariśrayaḥ |
जाते ऽग्निम् उपसमाधायाङ्क आधाय कंसे पृषदाज्यं संनीय पृषदाज्यस्योपघातं जुहोति । (२४।१)
jāte 'gnim upasamādhāyāṅka ādhāya kaṃse pṛṣadājyaṃ saṃnīya pṛṣadājyasyopaghātaṃ juhoti |
अस्मिन्सहस्रं पुष्यासम् एधमानः स्वे गृहे । (२४।२)
asminsahasraṃ puṣyāsam edhamānaḥ sve gṛhe |
अस्योपसन्द्यां मा छैत्सीत् प्रजया च पशुभिश् च स्वाहा । (२४।३)
asyopasandyāṃ mā chaitsīt prajayā ca paśubhiś ca svāhā |
यत् कर्मणात्यरीरिचम् यद् वा न्यूनम् इहाकरम् । (२४।५)
yat karmaṇātyarīricam yad vā nyūnam ihākaram |
अग्निष्टत् स्विष्टकृद् विद्वान् स्विष्टं सुहुतं करोतु नः स्वाहेति ॥ (२४।६)
agniṣṭat sviṣṭakṛd vidvān sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu naḥ svāheti ||
अथास्य दक्षिणं कर्णम् अभिनिधाय वाग् वाग् इति त्रिः । (२५।१)
athāsya dakṣiṇaṃ karṇam abhinidhāya vāg vāg iti triḥ |
अथ दधि मधु घृतं संनीयानन्तर्हितेन जातरूपेण प्राशयति । (२५।२)
atha dadhi madhu ghṛtaṃ saṃnīyānantarhitena jātarūpeṇa prāśayati |
भूस् ते दधामि भुवस् ते दधामि स्वस् ते दधामि भूर् भुवः स्वः सर्वं त्वयि दधामीति ॥ (२५।३)
bhūs te dadhāmi bhuvas te dadhāmi svas te dadhāmi bhūr bhuvaḥ svaḥ sarvaṃ tvayi dadhāmīti ||
अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति यस् ते स्तनः शशयो यो मयोभूर् यो रत्नधा वसुविद् यः सुदत्रः । (२७।१)
athainaṃ mātre pradāya stanaṃ prayacchati yas te stanaḥ śaśayo yo mayobhūr yo ratnadhā vasuvid yaḥ sudatraḥ |
येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तम् इह धातवे कर् इति ॥ (२७।२)
yena viśvā puṣyasi vāryāṇi sarasvati tam iha dhātave kar iti ||
अथास्य मातरम् अभिमन्त्रयते इलासि मैत्रावरुणी वीरे वीरम् अजीजनत् । (२८।१)
athāsya mātaram abhimantrayate ilāsi maitrāvaruṇī vīre vīram ajījanat |
सा त्वं वीरवती भव यास्मान् वीरवतो ऽकरद् इति । (२८।२)
sā tvaṃ vīravatī bhava yāsmān vīravato 'karad iti |
परमां बत काष्ठां प्राप श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन । (२८।५)
paramāṃ bata kāṣṭhāṃ prāpa śriyā yaśasā brahmavarcasena |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.