बृहदारण्यकोपनिषद्Bṛhadāraṇyakopaniṣad
BĀU, 2, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति । (१।२)
sa hovācājātaśatruṃ kāśyaṃ brahma te bravāṇīti |
स होवाचाजातशत्रुः सहस्रम् एतस्यां वाचि दद्मः जनको जनक इति वै जना धावन्तीति ॥ (१।३)
sa hovācājātaśatruḥ sahasram etasyāṃ vāci dadmaḥ janako janaka iti vai janā dhāvantīti ||
स होवाच गार्ग्यः य एवासाव् आदित्ये पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (२।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāsāv āditye puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (२।२)
sa hovācājātaśatrur mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |
अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहम् एतम् उपास इति । (२।३)
atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājeti vā aham etam upāsa iti |
स य एतम् एवम् उपास्ते ऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ (२।४)
sa ya etam evam upāste 'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājā bhavati ||
स होवाच गार्ग्यः य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (३।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāsau candre puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (३।२)
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |
बृहन् पाण्डरवासाः सोमो राजेति वा अहम् एतम् उपास इति । (३।३)
bṛhan pāṇḍaravāsāḥ somo rājeti vā aham etam upāsa iti |
स य एतम् एवम् उपास्ते ऽहरहर् सुतः प्रसुतो भवति । (३।४)
sa ya etam evam upāste 'harahar sutaḥ prasuto bhavati |
स होवाच गार्ग्यः य एवासौ विद्युति पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (४।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāsau vidyuti puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (४।२)
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |
स होवाच गार्ग्यः य एवायम् आकाशे पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (५।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāyam ākāśe puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (५।२)
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |
स य एतम् एवम् उपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर् नास्यास्माल् लोकात् प्रजोद्वर्तते ॥ (५।४)
sa ya etam evam upāste pūryate prajayā paśubhir nāsyāsmāl lokāt prajodvartate ||
स होवाच गार्ग्यः य एवायं वायौ पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (६।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ vāyau puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (६।२)
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |
इन्द्रो वैकुण्ठो ऽपराजिता सेनेति वा अहम् एतम् उपास इति । (६।३)
indro vaikuṇṭho 'parājitā seneti vā aham etam upāsa iti |
स य एतम् एवम् उपास्ते जिष्णुर् हापराजिष्णुर् भवत्य् अन्यतस्त्यजायी ॥ (६।४)
sa ya etam evam upāste jiṣṇur hāparājiṣṇur bhavaty anyatastyajāyī ||
स होवाच गार्ग्यः य एवायम् अग्नौ पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (७।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāyam agnau puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । (७।२)
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ |
स होवाच गार्ग्यः य एवायम् अप्सु पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (८।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāyam apsu puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । (८।२)
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ |
स य एतम् एवम् उपास्ते प्रतिरूपं हैवैनम् उपगच्छति नाप्रतिरूपम् । (८।४)
sa ya etam evam upāste pratirūpaṃ haivainam upagacchati nāpratirūpam |
स होवाच गार्ग्यः य एवायम् आदर्शे पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (९।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāyam ādarśe puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (९।२)
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |
स होवाच गार्ग्यः य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्बो ऽनूदेत्य् एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (१०।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ yantaṃ paścācchabbo 'nūdety etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (१०।२)
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |
स य एतम् एवम् उपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुर् एति । (१०।४)
sa ya etam evam upāste sarvaṃ haivāsmiṃlloka āyur eti |
स होवाच गार्ग्यः य एवायं दिक्षु पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (११।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ dikṣu puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (११।२)
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |
द्वितीयो ऽनपग इति वा अहम् एतम् उपास इति । (११।३)
dvitīyo 'napaga iti vā aham etam upāsa iti |
स य एतम् एवम् उपास्ते द्वितीयवान् ह भवति । (११।४)
sa ya etam evam upāste dvitīyavān ha bhavati |
स होवाच गार्ग्यः य एवायं छायामयः पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (१२।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । (१२।२)
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ |
स य एतम् एवम् उपास्ते सर्वं हैवास्मिंल् लोक आयुर् एति । (१२।४)
sa ya etam evam upāste sarvaṃ haivāsmiṃl loka āyur eti |
स होवाच गार्ग्यः य एवायम् आत्मनि पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (१३।१)
sa hovāca gārgyaḥ ya evāyam ātmani puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (१३।२)
sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |
स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद् यद् ब्राह्मणः क्षत्रियम् उपेयाद् ब्रह्म मे वक्ष्यतीति । (१५।१)
sa hovācājātaśatruḥ pratilomaṃ caitad yad brāhmaṇaḥ kṣatriyam upeyād brahma me vakṣyatīti |
तम् एतैर् नामभिर् आमन्त्रयांचक्रे बृहन् पाण्डरवासः सोम राजन्न् इति । (१५।५)
tam etair nāmabhir āmantrayāṃcakre bṛhan pāṇḍaravāsaḥ soma rājann iti |
स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत् सुप्तो ऽभूद् य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत् कुत एतद् आगाद् इति । (१६।१)
sa hovācājātaśatruḥ yatraiṣa etat supto 'bhūd ya eṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa tadābhūt kuta etad āgād iti |
स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत् सुप्तो ऽभूद् य एष विज्ञानमयः पुरुषस् तद् एषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानम् आदाय य एषो ऽन्तर् हृदय आकाशस् तस्मिञ्छेते । (१७।१)
sa hovācājātaśatruḥ yatraiṣa etat supto 'bhūd ya eṣa vijñānamayaḥ puruṣas tad eṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānam ādāya ya eṣo 'ntar hṛdaya ākāśas tasmiñchete |
स यत्रैतत् स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकाः । (१८।१)
sa yatraitat svapnyayā carati te hāsya lokāḥ |
तद् उतेव महाराजो भवत्य् उतेव महाब्राह्मणः । (१८।२)
tad uteva mahārājo bhavaty uteva mahābrāhmaṇaḥ |
स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवम् एवैष एतत् प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ (१८।४)
sa yathā mahārājo jānapadān gṛhītvā sve janapade yathākāmaṃ parivartetaivam evaiṣa etat prāṇān gṛhītvā sve śarīre yathākāmaṃ parivartate ||
हिता नाम नाद्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात् पुरीततम् अभिप्रतिष्ठन्ते । (१९।३)
hitā nāma nādyo dvāsaptatiḥ sahasrāṇi hṛdayāt purītatam abhipratiṣṭhante |
स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वातिघ्नीम् आनन्दस्य गत्वा शयीत । (१९।५)
sa yathā kumāro vā mahārājo vā mahābrāhmaṇo vātighnīm ānandasya gatvā śayīta |
स यथोर्णवाभिस् तन्तुनोच्चरेद् यथा अग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्य् एवम् एवास्माद् आत्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति । (२०।१)
sa yathorṇavābhis tantunoccared yathā agneḥ kṣudrā viṣphuliṅgā vyuccaranty evam evāsmād ātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.