बृहदारण्यकोपनिषद्Bṛhadāraṇyakopaniṣad

BĀU, 2, 1

7 of 47 · 98 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

दृप्तबालाकिर् हानूचानो गार्ग्य आस । (१।१)

dṛptabālākir hānūcāno gārgya āsa |

1.2१.२

स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति । (१।२)

sa hovācājātaśatruṃ kāśyaṃ brahma te bravāṇīti |

1.3१.३

स होवाचाजातशत्रुः सहस्रम् एतस्यां वाचि दद्मः जनको जनक इति वै जना धावन्तीति ॥ (१।३)

sa hovācājātaśatruḥ sahasram etasyāṃ vāci dadmaḥ janako janaka iti vai janā dhāvantīti ||

2.1२.१

स होवाच गार्ग्यः य एवासाव् आदित्ये पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (२।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāsāv āditye puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

2.2२.२

स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (२।२)

sa hovācājātaśatrur mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |

2.3२.३

अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहम् एतम् उपास इति । (२।३)

atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājeti vā aham etam upāsa iti |

2.4२.४

स य एतम् एवम् उपास्ते ऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ (२।४)

sa ya etam evam upāste 'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājā bhavati ||

3.1३.१

स होवाच गार्ग्यः य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (३।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāsau candre puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

3.2३.२

स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (३।२)

sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |

3.3३.३

बृहन् पाण्डरवासाः सोमो राजेति वा अहम् एतम् उपास इति । (३।३)

bṛhan pāṇḍaravāsāḥ somo rājeti vā aham etam upāsa iti |

3.4३.४

स य एतम् एवम् उपास्ते ऽहरहर् सुतः प्रसुतो भवति । (३।४)

sa ya etam evam upāste 'harahar sutaḥ prasuto bhavati |

3.5३.५

नास्यान्नं क्षीयते ॥ (३।५)

nāsyānnaṃ kṣīyate ||

4.1४.१

स होवाच गार्ग्यः य एवासौ विद्युति पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (४।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāsau vidyuti puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

4.2४.२

स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (४।२)

sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |

4.3४.३

तेजस्वीति वा अहम् एतम् उपास इति । (४।३)

tejasvīti vā aham etam upāsa iti |

4.4४.४

स य एतम् एवम् उपास्ते तेजस्वी ह भवति । (४।४)

sa ya etam evam upāste tejasvī ha bhavati |

4.5४.५

तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ (४।५)

tejasvinī hāsya prajā bhavati ||

5.1५.१

स होवाच गार्ग्यः य एवायम् आकाशे पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (५।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyam ākāśe puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

5.2५.२

स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (५।२)

sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |

5.3५.३

पूर्णम् अप्रवर्तीति वा अहम् एतम् उपास इति । (५।३)

pūrṇam apravartīti vā aham etam upāsa iti |

5.4५.४

स य एतम् एवम् उपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर् नास्यास्माल् लोकात् प्रजोद्वर्तते ॥ (५।४)

sa ya etam evam upāste pūryate prajayā paśubhir nāsyāsmāl lokāt prajodvartate ||

6.1६.१

स होवाच गार्ग्यः य एवायं वायौ पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (६।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ vāyau puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

6.2६.२

स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (६।२)

sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |

6.3६.३

इन्द्रो वैकुण्ठो ऽपराजिता सेनेति वा अहम् एतम् उपास इति । (६।३)

indro vaikuṇṭho 'parājitā seneti vā aham etam upāsa iti |

6.4६.४

स य एतम् एवम् उपास्ते जिष्णुर् हापराजिष्णुर् भवत्य् अन्यतस्त्यजायी ॥ (६।४)

sa ya etam evam upāste jiṣṇur hāparājiṣṇur bhavaty anyatastyajāyī ||

7.1७.१

स होवाच गार्ग्यः य एवायम् अग्नौ पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (७।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyam agnau puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

7.2७.२

स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । (७।२)

sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ |

7.3७.३

विषासहिर् इति वा अहम् एतम् उपास इति । (७।३)

viṣāsahir iti vā aham etam upāsa iti |

7.4७.४

स य एतम् एवम् उपास्ते विषासहिर् ह भवति । (७।४)

sa ya etam evam upāste viṣāsahir ha bhavati |

7.5७.५

विषासहिर् हास्य प्रजा भवति ॥ (७।५)

viṣāsahir hāsya prajā bhavati ||

8.1८.१

स होवाच गार्ग्यः य एवायम् अप्सु पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (८।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyam apsu puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

8.2८.२

स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । (८।२)

sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ |

8.3८.३

प्रतिरूप इति वा अहम् एतम् उपास इति । (८।३)

pratirūpa iti vā aham etam upāsa iti |

8.4८.४

स य एतम् एवम् उपास्ते प्रतिरूपं हैवैनम् उपगच्छति नाप्रतिरूपम् । (८।४)

sa ya etam evam upāste pratirūpaṃ haivainam upagacchati nāpratirūpam |

8.5८.५

अथो प्रतिरूपो ऽस्माज् जायते ॥ (८।५)

atho pratirūpo 'smāj jāyate ||

9.1९.१

स होवाच गार्ग्यः य एवायम् आदर्शे पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (९।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyam ādarśe puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

9.2९.२

स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (९।२)

sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |

9.3९.३

रोचिष्णुर् इति वा अहम् एतम् उपास इति । (९।३)

rociṣṇur iti vā aham etam upāsa iti |

9.4९.४

स य एतम् एवम् उपास्ते रोचिष्णुर् ह भवति । (९।४)

sa ya etam evam upāste rociṣṇur ha bhavati |

9.5९.५

रोचिष्णुर् हास्य प्रजा भवति । (९।५)

rociṣṇur hāsya prajā bhavati |

9.6९.६

अथो यैः संनिगच्छति । (९।६)

atho yaiḥ saṃnigacchati |

9.7९.७

सर्वांस् तान् अतिरोचते ॥ (९।७)

sarvāṃs tān atirocate ||

10.1१०.१

स होवाच गार्ग्यः य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्बो ऽनूदेत्य् एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (१०।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ yantaṃ paścācchabbo 'nūdety etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

10.2१०.२

स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (१०।२)

sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |

10.3१०.३

असुर् इति वा अहम् एतम् उपास इति । (१०।३)

asur iti vā aham etam upāsa iti |

10.4१०.४

स य एतम् एवम् उपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुर् एति । (१०।४)

sa ya etam evam upāste sarvaṃ haivāsmiṃlloka āyur eti |

10.5१०.५

नैनं पुरा कालात् प्राणो जहाति ॥ (१०।५)

nainaṃ purā kālāt prāṇo jahāti ||

11.1११.१

स होवाच गार्ग्यः य एवायं दिक्षु पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (११।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ dikṣu puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

11.2११.२

स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (११।२)

sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |

11.3११.३

द्वितीयो ऽनपग इति वा अहम् एतम् उपास इति । (११।३)

dvitīyo 'napaga iti vā aham etam upāsa iti |

11.4११.४

स य एतम् एवम् उपास्ते द्वितीयवान् ह भवति । (११।४)

sa ya etam evam upāste dvitīyavān ha bhavati |

11.5११.५

नास्माद् गणश् छिद्यते ॥ (११।५)

nāsmād gaṇaś chidyate ||

12.1१२.१

स होवाच गार्ग्यः य एवायं छायामयः पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (१२।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

12.2१२.२

स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः । (१२।२)

sa hovācājātaśatruḥ mā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ |

12.3१२.३

मृत्युर् इति वा अहम् एतम् उपास इति । (१२।३)

mṛtyur iti vā aham etam upāsa iti |

12.4१२.४

स य एतम् एवम् उपास्ते सर्वं हैवास्मिंल् लोक आयुर् एति । (१२।४)

sa ya etam evam upāste sarvaṃ haivāsmiṃl loka āyur eti |

12.5१२.५

नैनं पुरा कालान् मृत्युर् आगच्छति ॥ (१२।५)

nainaṃ purā kālān mṛtyur āgacchati ||

13.1१३.१

स होवाच गार्ग्यः य एवायम् आत्मनि पुरुष एतम् एवाहं ब्रह्मोपास इति । (१३।१)

sa hovāca gārgyaḥ ya evāyam ātmani puruṣa etam evāhaṃ brahmopāsa iti |

13.2१३.२

स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । (१३।२)

sa hovācājātaśatruḥ mā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ |

13.3१३.३

आत्मन्वीति वा अहम् एतम् उपास इति । (१३।३)

ātmanvīti vā aham etam upāsa iti |

13.4१३.४

स य एतम् एवम् उपास्त आत्मन्वी ह भवति । (१३।४)

sa ya etam evam upāsta ātmanvī ha bhavati |

13.5१३.५

आत्मन्विनी हास्य प्रजा भवति । (१३।५)

ātmanvinī hāsya prajā bhavati |

13.6१३.६

स ह तूष्णीम् आस गार्ग्यः ॥ (१३।६)

sa ha tūṣṇīm āsa gārgyaḥ ||

14.1१४.१

स होवाचाजातशत्रुः एतावन् नू३ इति । (१४।१)

sa hovācājātaśatruḥ etāvan nū3 iti |

14.2१४.२

एतावद्धीति । (१४।२)

etāvaddhīti |

14.3१४.३

नैतावता विदितं भवतीति । (१४।३)

naitāvatā viditaṃ bhavatīti |

14.4१४.४

स होवाच गार्ग्यः उप त्वायानीति ॥ (१४।४)

sa hovāca gārgyaḥ upa tvāyānīti ||

15.1१५.१

स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद् यद् ब्राह्मणः क्षत्रियम् उपेयाद् ब्रह्म मे वक्ष्यतीति । (१५।१)

sa hovācājātaśatruḥ pratilomaṃ caitad yad brāhmaṇaḥ kṣatriyam upeyād brahma me vakṣyatīti |

15.2१५.२

व्य् एव त्वा ज्ञपयिष्यामीति । (१५।२)

vy eva tvā jñapayiṣyāmīti |

15.3१५.३

तं पाणाव् आदायोत्तस्थौ । (१५।३)

taṃ pāṇāv ādāyottasthau |

15.4१५.४

तौ ह पुरुषं सुप्तम् आजग्मतुः । (१५।४)

tau ha puruṣaṃ suptam ājagmatuḥ |

15.5१५.५

तम् एतैर् नामभिर् आमन्त्रयांचक्रे बृहन् पाण्डरवासः सोम राजन्न् इति । (१५।५)

tam etair nāmabhir āmantrayāṃcakre bṛhan pāṇḍaravāsaḥ soma rājann iti |

15.6१५.६

स नोत्तस्थौ । (१५।६)

sa nottasthau |

15.7१५.७

तं पाणिनापेषं बोधयांचकार । (१५।७)

taṃ pāṇināpeṣaṃ bodhayāṃcakāra |

15.8१५.८

स होत्तस्थौ ॥ (१५।८)

sa hottasthau ||

16.1१६.१

स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत् सुप्तो ऽभूद् य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत् कुत एतद् आगाद् इति । (१६।१)

sa hovācājātaśatruḥ yatraiṣa etat supto 'bhūd ya eṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa tadābhūt kuta etad āgād iti |

16.2१६.२

तद् उ ह न मेने गार्ग्यः ॥ (१६।२)

tad u ha na mene gārgyaḥ ||

17.1१७.१

स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत् सुप्तो ऽभूद् य एष विज्ञानमयः पुरुषस् तद् एषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानम् आदाय य एषो ऽन्तर् हृदय आकाशस् तस्मिञ्छेते । (१७।१)

sa hovācājātaśatruḥ yatraiṣa etat supto 'bhūd ya eṣa vijñānamayaḥ puruṣas tad eṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānam ādāya ya eṣo 'ntar hṛdaya ākāśas tasmiñchete |

17.2१७.२

तानि यदा गृह्णाति । (१७।२)

tāni yadā gṛhṇāti |

17.3१७.३

अथ हैतत् पुरुषः स्वपिति नाम । (१७।३)

atha haitat puruṣaḥ svapiti nāma |

17.4१७.४

तद् गृहीत एव प्राणो भवति । (१७।४)

tad gṛhīta eva prāṇo bhavati |

17.5१७.५

गृहीता वाक् । (१७।५)

gṛhītā vāk |

17.6१७.६

गृहीतं चक्षुः । (१७।६)

gṛhītaṃ cakṣuḥ |

17.7१७.७

गृहीतं श्रोत्रम् । (१७।७)

gṛhītaṃ śrotram |

17.8१७.८

गृहीतं मनः ॥ (१७।८)

gṛhītaṃ manaḥ ||

18.1१८.१

स यत्रैतत् स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकाः । (१८।१)

sa yatraitat svapnyayā carati te hāsya lokāḥ |

18.2१८.२

तद् उतेव महाराजो भवत्य् उतेव महाब्राह्मणः । (१८।२)

tad uteva mahārājo bhavaty uteva mahābrāhmaṇaḥ |

18.3१८.३

उतेवोच्चावचं निगच्छति । (१८।३)

utevoccāvacaṃ nigacchati |

18.4१८.४

स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवम् एवैष एतत् प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ (१८।४)

sa yathā mahārājo jānapadān gṛhītvā sve janapade yathākāmaṃ parivartetaivam evaiṣa etat prāṇān gṛhītvā sve śarīre yathākāmaṃ parivartate ||

19.1१९.१

अथ यदा सुषुप्तो भवति । (१९।१)

atha yadā suṣupto bhavati |

19.2१९.२

यदा न कस्यचन वेद । (१९।२)

yadā na kasyacana veda |

19.3१९.३

हिता नाम नाद्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात् पुरीततम् अभिप्रतिष्ठन्ते । (१९।३)

hitā nāma nādyo dvāsaptatiḥ sahasrāṇi hṛdayāt purītatam abhipratiṣṭhante |

19.4१९.४

ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते । (१९।४)

tābhiḥ pratyavasṛpya purītati śete |

19.5१९.५

स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वातिघ्नीम् आनन्दस्य गत्वा शयीत । (१९।५)

sa yathā kumāro vā mahārājo vā mahābrāhmaṇo vātighnīm ānandasya gatvā śayīta |

19.6१९.६

एवम् एवैष एतच्छेते ॥ (१९।६)

evam evaiṣa etacchete ||

20.1२०.१

स यथोर्णवाभिस् तन्तुनोच्चरेद् यथा अग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्य् एवम् एवास्माद् आत्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति । (२०।१)

sa yathorṇavābhis tantunoccared yathā agneḥ kṣudrā viṣphuliṅgā vyuccaranty evam evāsmād ātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti |

20.2२०.२

तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यम् इति । (२०।२)

tasyopaniṣat satyasya satyam iti |

20.3२०.३

प्राणा वै सत्यं तेषाम् एष सत्यम् ॥ (२०।३)

prāṇā vai satyaṃ teṣām eṣa satyam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

BĀU, 2, 1

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit