बृहदारण्यकोपनिषद्Bṛhadāraṇyakopaniṣad

BĀU, 4, 4

25 of 47 · 112 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

स यत्रायम् आत्माबल्यं न्येत्य संमोहम् इव न्येति । (१।१)

sa yatrāyam ātmābalyaṃ nyetya saṃmoham iva nyeti |

1.2१.२

अथैनम् एते प्राणा अभिसमायन्ति । (१।२)

athainam ete prāṇā abhisamāyanti |

1.3१.३

स एतास् तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयम् एवान्ववक्रामति । (१।३)

sa etās tejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayam evānvavakrāmati |

1.4१.४

स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते । (१।४)

sa yatraiṣa cākṣuṣaḥ puruṣaḥ parāṅ paryāvartate |

1.5१.५

अथारूपज्ञो भवति ॥ (१।५)

athārūpajño bhavati ||

2.1२.१

एकीभवति न पश्यतीत्य् आहुः । (२।१)

ekībhavati na paśyatīty āhuḥ |

2.2२.२

एकीभवति न जिघ्रतीत्य् आहुः । (२।२)

ekībhavati na jighratīty āhuḥ |

2.3२.३

एकीभवति न रसयतीत्य् आहुः । (२।३)

ekībhavati na rasayatīty āhuḥ |

2.4२.४

एकीभवति न वदतीत्य् आहुः । (२।४)

ekībhavati na vadatīty āhuḥ |

2.5२.५

एकीभवति न शृणोतीत्य् आहुः । (२।५)

ekībhavati na śṛṇotīty āhuḥ |

2.6२.६

एकीभवति न मनुत इत्य् आहुः । (२।६)

ekībhavati na manuta ity āhuḥ |

2.7२.७

एकीभवति न स्पृशतीत्य् आहुः । (२।७)

ekībhavati na spṛśatīty āhuḥ |

2.8२.८

एकीभवति न विजानातीत्य् आहुः । (२।८)

ekībhavati na vijānātīty āhuḥ |

2.9२.९

तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । (२।९)

tasya haitasya hṛdayasyāgraṃ pradyotate |

2.10२.१०

तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति । (२।१०)

tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati |

2.11२.११

चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः । (२।११)

cakṣuṣṭo vā mūrdhno vānyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ |

2.12२.१२

तम् उत्क्रामन्तं प्राणो ऽनूत्क्रामति । (२।१२)

tam utkrāmantaṃ prāṇo 'nūtkrāmati |

2.13२.१३

प्राणम् अनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति । (२।१३)

prāṇam anūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti |

2.14२.१४

सविज्ञनो भवति । (२।१४)

savijñano bhavati |

2.15२.१५

संजानम् एवान्ववक्रामति । (२।१५)

saṃjānam evānvavakrāmati |

2.16२.१६

तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥ (२।१६)

taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca ||

3.1३.१

तद् यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वान्यम् आक्रमम् आक्रम्यात्मानम् उपसंहरति । (३।१)

tad yathā tṛṇajalāyukā tṛṇasyāntaṃ gatvānyam ākramam ākramyātmānam upasaṃharati |

3.2३.२

एवम् एवायम् आत्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यम् आक्रमम् आक्रम्यात्मानम् उपसंहरति ॥ (३।२)

evam evāyam ātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyam ākramam ākramyātmānam upasaṃharati ||

4.1४.१

तद् यथा पेशस्कारी पेशसो मात्राम् अपादायान्यन् नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते । (४।१)

tad yathā peśaskārī peśaso mātrām apādāyānyan navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanute |

4.2४.२

एवम् एवायम् आत्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन् नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते । (४।२)

evam evāyam ātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyan navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute |

4.3४.३

पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम् ॥ (४।३)

pitryaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām ||

5.1५.१

स वा अयम् आत्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो प्राणमयश् चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस् तेजोमयो ऽतेजोमयः काममयो ऽकाममयः क्रोधमयो ऽक्रोधमयो धर्ममयो ऽधर्ममयः सर्वमयः । (५।१)

sa vā ayam ātmā brahma vijñānamayo manomayo prāṇamayaś cakṣurmayaḥ śrotramayaḥ pṛthivīmaya āpomayo vāyumaya ākāśamayas tejomayo 'tejomayaḥ kāmamayo 'kāmamayaḥ krodhamayo 'krodhamayo dharmamayo 'dharmamayaḥ sarvamayaḥ |

5.2५.२

तद् यद् एतद् इदंमयो ऽदोमय इति । (५।२)

tad yad etad idaṃmayo 'domaya iti |

5.3५.३

यथाकारी यथाचारी तथा भवति । (५।३)

yathākārī yathācārī tathā bhavati |

5.4५.४

साधुकारी साधुर् भवति । (५।४)

sādhukārī sādhur bhavati |

5.5५.५

पापकारी पापो भवति । (५।५)

pāpakārī pāpo bhavati |

5.6५.६

पुण्यः पुण्येन कर्मणा पापः पापेन । (५।६)

puṇyaḥ puṇyena karmaṇā pāpaḥ pāpena |

5.7५.७

अथो खल्व् आहुः । (५।७)

atho khalv āhuḥ |

5.8५.८

काममय एवायं पुरुष इति । (५।८)

kāmamaya evāyaṃ puruṣa iti |

5.9५.९

स यथाकामो भवति तत्क्रतुर् भवति । (५।९)

sa yathākāmo bhavati tatkratur bhavati |

5.10५.१०

यत्क्रतुर् भवति तत् कर्म कुरुते । (५।१०)

yatkratur bhavati tat karma kurute |

5.11५.११

यत् कर्म कुरुते तद् अभिसंपद्यते ॥ (५।११)

yat karma kurute tad abhisaṃpadyate ||

6.1६.१

तद् एष श्लोको भवति । (६।१)

tad eṣa śloko bhavati |

6.2६.२

तद् एव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तम् अस्य । (६।२)

tad eva saktaḥ saha karmaṇaiti liṅgaṃ mano yatra niṣaktam asya |

6.3६.३

प्राप्यान्तं कर्मणस् तस्य यत् किञ्चेह करोत्य् अयम् । (६।३)

prāpyāntaṃ karmaṇas tasya yat kiñceha karoty ayam |

6.4६.४

तस्माल्लोकात् पुनर् ऐत्य् अस्मै लोकाय कर्मणे । (६।४)

tasmāllokāt punar aity asmai lokāya karmaṇe |

6.5६.५

इति नु कामयमानः । (६।५)

iti nu kāmayamānaḥ |

6.6६.६

अथाकामयमानो यो ऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति । (६।६)

athākāmayamāno yo 'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmanti |

6.7६.७

ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ॥ (६।७)

brahmaiva san brahmāpyeti ||

7.1७.१

तद् एष श्लोको भवति । (७।१)

tad eṣa śloko bhavati |

7.2७.२

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः । (७।२)

yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ |

7.3७.३

अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुत इति । (७।३)

atha martyo 'mṛto bhavaty atra brahma samaśnuta iti |

7.4७.४

तद् यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत । (७।४)

tad yathāhinirlvayanī valmīke mṛtā pratyastā śayīta |

7.5७.५

एवम् एवेदं शरीरं शेते । (७।५)

evam evedaṃ śarīraṃ śete |

7.6७.६

अथायम् अशरीरो ऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव । (७।६)

athāyam aśarīro 'mṛtaḥ prāṇo brahmaiva teja eva |

7.7७.७

सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥ (७।७)

so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ ||

8.1८.१

तद् एते श्लोका भवन्ति । (८।१)

tad ete ślokā bhavanti |

8.2८.२

अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टो ऽनुवित्तो मयैव । (८।२)

aṇuḥ panthā vitataḥ purāṇo māṃ spṛṣṭo 'nuvitto mayaiva |

8.3८.३

तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकम् इत ऊर्ध्वं विमुक्ताः ॥ (८।३)

tena dhīrā apiyanti brahmavidaḥ svargaṃ lokam ita ūrdhvaṃ vimuktāḥ ||

9.1९.१

तस्मिञ्शुक्लम् उत नीलम् आहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च । (९।१)

tasmiñśuklam uta nīlam āhuḥ piṅgalaṃ haritaṃ lohitaṃ ca |

9.2९.२

एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस् तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत् तैजसश् च ॥ (९।२)

eṣa panthā brahmaṇā hānuvittas tenaiti brahmavit puṇyakṛt taijasaś ca ||

10.1१०.१

अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्याम् उपासते । (१०।१)

andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'vidyām upāsate |

10.2१०.२

ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ (१०।२)

tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyāṃ ratāḥ ||

11.1११.१

अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः । (११।१)

anandā nāma te lokā andhena tamasāvṛtāḥ |

11.2११.२

तांस् ते प्रेत्याभिगच्छत्य् अविद्वांसो ऽबुधा जनाः ॥ (११।२)

tāṃs te pretyābhigacchaty avidvāṃso 'budhā janāḥ ||

12.1१२.१

आत्मानं चेद् विजानीयाद् अयम् अस्मीति पुरुषः । (१२।१)

ātmānaṃ ced vijānīyād ayam asmīti puruṣaḥ |

12.2१२.२

किम् इच्छन् कस्य कामाय शरीरम् अनु संज्वरेत् ॥ (१२।२)

kim icchan kasya kāmāya śarīram anu saṃjvaret ||

13.1१३.१

यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मास्मिन् संदेह्ये गहने प्रविष्टः । (१३।१)

yasyānuvittaḥ pratibuddha ātmāsmin saṃdehye gahane praviṣṭaḥ |

13.2१३.२

स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ (१३।२)

sa viśvakṛt sa hi sarvasya kartā tasya lokaḥ sa u loka eva ||

14.1१४.१

इहैव सन्तो ऽथ विद्मस् तद् वयं न चेद् अवेदिर् महती विनष्टिः । (१४।१)

ihaiva santo 'tha vidmas tad vayaṃ na ced avedir mahatī vinaṣṭiḥ |

14.2१४.२

ये तद् विदुर् अमृतास् ते भवन्त्य् अथेतरे दुःखम् एवापियन्ति ॥ (१४।२)

ye tad vidur amṛtās te bhavanty athetare duḥkham evāpiyanti ||

15.1१५.१

यदैतम् अनुपश्यत्य् अत्मानं देवम् अङ्जसा । (१५।१)

yadaitam anupaśyaty atmānaṃ devam aṅjasā |

15.2१५.२

ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ (१५।२)

īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate ||

16.1१६.१

यस्माद् अर्वाक् संवत्सरो ऽहोभिः परिवर्तते । (१६।१)

yasmād arvāk saṃvatsaro 'hobhiḥ parivartate |

16.2१६.२

तद् देवा ज्योतिषां ज्योतिर् आयुर् होपासते ऽमृतम् ॥ (१६।२)

tad devā jyotiṣāṃ jyotir āyur hopāsate 'mṛtam ||

17.1१७.१

यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश् च प्रतिष्ठितः । (१७।१)

yasmin pañca pañcajanā ākāśaś ca pratiṣṭhitaḥ |

17.2१७.२

तम् एव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतो ऽमृतम् ॥ (१७।२)

tam eva manya ātmānaṃ vidvān brahmāmṛto 'mṛtam ||

18.1१८.१

प्राणस्य प्राणम् उत चक्षुषश् चक्षुर् उत श्रोत्रस्य श्रोत्रम् मनसो ये मनो विदुः । (१८।१)

prāṇasya prāṇam uta cakṣuṣaś cakṣur uta śrotrasya śrotram manaso ye mano viduḥ |

18.2१८.२

ते निचिक्युर् ब्रह्म पुराणम् अग्र्यम् ॥ (१८।२)

te nicikyur brahma purāṇam agryam ||

19.1१९.१

मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किंचन । (१९।१)

manasaivānudraṣṭavyaṃ neha nānāsti kiṃcana |

19.2१९.२

मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति । (१९।२)

mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti ya iha nāneva paśyati |

19.3१९.३

एकधैवानुद्रष्टव्यम् एतद् अप्रमयं ध्रुवम् । (१९।३)

ekadhaivānudraṣṭavyam etad apramayaṃ dhruvam |

19.4१९.४

विरजः पर आकाशाद् अज आत्मा महान् ध्रुवः ॥ (१९।४)

virajaḥ para ākāśād aja ātmā mahān dhruvaḥ ||

20.1२०.१

तम् एव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । (२०।१)

tam eva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ |

20.2२०.२

नानुध्यायाद् बहूञ्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तद् इति ॥ (२०।२)

nānudhyāyād bahūñchabdān vāco viglāpanaṃ hi tad iti ||

21.1२१.१

स वा एष महान् अज आत्मा यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु । (२१।१)

sa vā eṣa mahān aja ātmā yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu |

21.2२१.२

य एषो ऽन्तर् हृदय आकाशस् तस्मिञ्छेते । (२१।२)

ya eṣo 'ntar hṛdaya ākāśas tasmiñchete |

21.3२१.३

सर्वस्य वशी । (२१।३)

sarvasya vaśī |

21.4२१.४

सर्वस्येशानः । (२१।४)

sarvasyeśānaḥ |

21.5२१.५

सर्वस्याधिपतिः । (२१।५)

sarvasyādhipatiḥ |

21.6२१.६

स न साधुना कर्मणा भूयान् । (२१।६)

sa na sādhunā karmaṇā bhūyān |

21.7२१.७

नो एवासाधुना कनीयान् । (२१।७)

no evāsādhunā kanīyān |

21.8२१.८

एष सर्वेश्वरः । (२१।८)

eṣa sarveśvaraḥ |

21.9२१.९

एष भूताधिपतिः । (२१।९)

eṣa bhūtādhipatiḥ |

21.10२१.१०

एष भूतपालः । (२१।१०)

eṣa bhūtapālaḥ |

21.11२१.११

एष सेतुर् विधरण एषां लोकानाम् असंभेदाय । (२१।११)

eṣa setur vidharaṇa eṣāṃ lokānām asaṃbhedāya |

21.12२१.१२

तम् एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन । (२१।१२)

tam etaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena |

21.13२१.१३

एतम् एव विदित्वा मुनिर् भवति । (२१।१३)

etam eva viditvā munir bhavati |

21.14२१.१४

एतम् एव प्रव्राजिनो लोकम् इच्छन्तः प्रव्रजन्ति ॥ (२१।१४)

etam eva pravrājino lokam icchantaḥ pravrajanti ||

22.1२२.१

तद् एतद् ऋचाभ्युक्तम् । (२२।१)

tad etad ṛcābhyuktam |

22.2२२.२

एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । (२२।२)

eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya na karmaṇā vardhate no kanīyān |

22.3२२.३

तस्यैव स्यात् पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति । (२२।३)

tasyaiva syāt padavittaṃ viditvā na lipyate karmaṇā pāpakeneti |

22.4२२.४

तस्माद् एवंविच्छान्तो दान्त उपरतस् तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्य् एवात्मानं पश्यति । (२२।४)

tasmād evaṃvicchānto dānta uparatas titikṣuḥ samāhito bhūtvātmany evātmānaṃ paśyati |

22.5२२.५

सर्वम् आत्मानं पश्यति । (२२।५)

sarvam ātmānaṃ paśyati |

22.6२२.६

नैनं पाप्मा तरति । (२२।६)

nainaṃ pāpmā tarati |

22.7२२.७

सर्वं पाप्मानं तरति । (२२।७)

sarvaṃ pāpmānaṃ tarati |

22.8२२.८

नैनं पाप्मा तपति । (२२।८)

nainaṃ pāpmā tapati |

22.9२२.९

सर्वं पाप्मानं तपति । (२२।९)

sarvaṃ pāpmānaṃ tapati |

22.10२२.१०

विपापो विरजो ऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति । (२२।१०)

vipāpo virajo 'vicikitso brāhmaṇo bhavati |

22.11२२.११

एष ब्रह्मलोकः सम्राट् । (२२।११)

eṣa brahmalokaḥ samrāṭ |

22.12२२.१२

एनं प्रापितो ऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः । (२२।१२)

enaṃ prāpito 'sīti hovāca yājñavalkyaḥ |

22.13२२.१३

सो ऽहं भगवते विदेहान् ददामि माम् चापि सह दास्यायेति ॥ (२२।१३)

so 'haṃ bhagavate videhān dadāmi mām cāpi saha dāsyāyeti ||

23.1२३.१

स वा एष महान् अज आत्मान्नादो वसुदानः । (२३।१)

sa vā eṣa mahān aja ātmānnādo vasudānaḥ |

23.2२३.२

विन्दते वसु य एवं वेद ॥ (२३।२)

vindate vasu ya evaṃ veda ||

24.1२४.१

स वा एष महान् अज आत्माजरो ऽमरो ऽमृतो ऽभयो ब्रह्म । (२४।१)

sa vā eṣa mahān aja ātmājaro 'maro 'mṛto 'bhayo brahma |

24.2२४.२

अभयं वै ब्रह्म । (२४।२)

abhayaṃ vai brahma |

24.3२४.३

अभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ (२४।३)

abhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ veda ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

BĀU, 4, 4

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit