बृहदारण्यकोपनिषद्Bṛhadāraṇyakopaniṣad
BĀU, 4, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
स यत्रायम् आत्माबल्यं न्येत्य संमोहम् इव न्येति । (१।१)
sa yatrāyam ātmābalyaṃ nyetya saṃmoham iva nyeti |
स एतास् तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयम् एवान्ववक्रामति । (१।३)
sa etās tejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayam evānvavakrāmati |
स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते । (१।४)
sa yatraiṣa cākṣuṣaḥ puruṣaḥ parāṅ paryāvartate |
चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः । (२।११)
cakṣuṣṭo vā mūrdhno vānyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ |
प्राणम् अनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति । (२।१३)
prāṇam anūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti |
तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥ (२।१६)
taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca ||
तद् यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वान्यम् आक्रमम् आक्रम्यात्मानम् उपसंहरति । (३।१)
tad yathā tṛṇajalāyukā tṛṇasyāntaṃ gatvānyam ākramam ākramyātmānam upasaṃharati |
एवम् एवायम् आत्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यम् आक्रमम् आक्रम्यात्मानम् उपसंहरति ॥ (३।२)
evam evāyam ātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyam ākramam ākramyātmānam upasaṃharati ||
तद् यथा पेशस्कारी पेशसो मात्राम् अपादायान्यन् नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते । (४।१)
tad yathā peśaskārī peśaso mātrām apādāyānyan navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanute |
एवम् एवायम् आत्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन् नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते । (४।२)
evam evāyam ātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyan navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute |
पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम् ॥ (४।३)
pitryaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām ||
स वा अयम् आत्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो प्राणमयश् चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस् तेजोमयो ऽतेजोमयः काममयो ऽकाममयः क्रोधमयो ऽक्रोधमयो धर्ममयो ऽधर्ममयः सर्वमयः । (५।१)
sa vā ayam ātmā brahma vijñānamayo manomayo prāṇamayaś cakṣurmayaḥ śrotramayaḥ pṛthivīmaya āpomayo vāyumaya ākāśamayas tejomayo 'tejomayaḥ kāmamayo 'kāmamayaḥ krodhamayo 'krodhamayo dharmamayo 'dharmamayaḥ sarvamayaḥ |
तद् एव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तम् अस्य । (६।२)
tad eva saktaḥ saha karmaṇaiti liṅgaṃ mano yatra niṣaktam asya |
प्राप्यान्तं कर्मणस् तस्य यत् किञ्चेह करोत्य् अयम् । (६।३)
prāpyāntaṃ karmaṇas tasya yat kiñceha karoty ayam |
तस्माल्लोकात् पुनर् ऐत्य् अस्मै लोकाय कर्मणे । (६।४)
tasmāllokāt punar aity asmai lokāya karmaṇe |
अथाकामयमानो यो ऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति । (६।६)
athākāmayamāno yo 'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmanti |
यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः । (७।२)
yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ |
अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुत इति । (७।३)
atha martyo 'mṛto bhavaty atra brahma samaśnuta iti |
तद् यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत । (७।४)
tad yathāhinirlvayanī valmīke mṛtā pratyastā śayīta |
अथायम् अशरीरो ऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव । (७।६)
athāyam aśarīro 'mṛtaḥ prāṇo brahmaiva teja eva |
सो ऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥ (७।७)
so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ ||
अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टो ऽनुवित्तो मयैव । (८।२)
aṇuḥ panthā vitataḥ purāṇo māṃ spṛṣṭo 'nuvitto mayaiva |
तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकम् इत ऊर्ध्वं विमुक्ताः ॥ (८।३)
tena dhīrā apiyanti brahmavidaḥ svargaṃ lokam ita ūrdhvaṃ vimuktāḥ ||
तस्मिञ्शुक्लम् उत नीलम् आहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च । (९।१)
tasmiñśuklam uta nīlam āhuḥ piṅgalaṃ haritaṃ lohitaṃ ca |
एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस् तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत् तैजसश् च ॥ (९।२)
eṣa panthā brahmaṇā hānuvittas tenaiti brahmavit puṇyakṛt taijasaś ca ||
अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्याम् उपासते । (१०।१)
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'vidyām upāsate |
तांस् ते प्रेत्याभिगच्छत्य् अविद्वांसो ऽबुधा जनाः ॥ (११।२)
tāṃs te pretyābhigacchaty avidvāṃso 'budhā janāḥ ||
आत्मानं चेद् विजानीयाद् अयम् अस्मीति पुरुषः । (१२।१)
ātmānaṃ ced vijānīyād ayam asmīti puruṣaḥ |
किम् इच्छन् कस्य कामाय शरीरम् अनु संज्वरेत् ॥ (१२।२)
kim icchan kasya kāmāya śarīram anu saṃjvaret ||
यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मास्मिन् संदेह्ये गहने प्रविष्टः । (१३।१)
yasyānuvittaḥ pratibuddha ātmāsmin saṃdehye gahane praviṣṭaḥ |
स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ (१३।२)
sa viśvakṛt sa hi sarvasya kartā tasya lokaḥ sa u loka eva ||
इहैव सन्तो ऽथ विद्मस् तद् वयं न चेद् अवेदिर् महती विनष्टिः । (१४।१)
ihaiva santo 'tha vidmas tad vayaṃ na ced avedir mahatī vinaṣṭiḥ |
ये तद् विदुर् अमृतास् ते भवन्त्य् अथेतरे दुःखम् एवापियन्ति ॥ (१४।२)
ye tad vidur amṛtās te bhavanty athetare duḥkham evāpiyanti ||
यस्माद् अर्वाक् संवत्सरो ऽहोभिः परिवर्तते । (१६।१)
yasmād arvāk saṃvatsaro 'hobhiḥ parivartate |
तद् देवा ज्योतिषां ज्योतिर् आयुर् होपासते ऽमृतम् ॥ (१६।२)
tad devā jyotiṣāṃ jyotir āyur hopāsate 'mṛtam ||
यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश् च प्रतिष्ठितः । (१७।१)
yasmin pañca pañcajanā ākāśaś ca pratiṣṭhitaḥ |
तम् एव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतो ऽमृतम् ॥ (१७।२)
tam eva manya ātmānaṃ vidvān brahmāmṛto 'mṛtam ||
प्राणस्य प्राणम् उत चक्षुषश् चक्षुर् उत श्रोत्रस्य श्रोत्रम् मनसो ये मनो विदुः । (१८।१)
prāṇasya prāṇam uta cakṣuṣaś cakṣur uta śrotrasya śrotram manaso ye mano viduḥ |
मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति । (१९।२)
mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti ya iha nāneva paśyati |
एकधैवानुद्रष्टव्यम् एतद् अप्रमयं ध्रुवम् । (१९।३)
ekadhaivānudraṣṭavyam etad apramayaṃ dhruvam |
विरजः पर आकाशाद् अज आत्मा महान् ध्रुवः ॥ (१९।४)
virajaḥ para ākāśād aja ātmā mahān dhruvaḥ ||
तम् एव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । (२०।१)
tam eva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ |
नानुध्यायाद् बहूञ्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तद् इति ॥ (२०।२)
nānudhyāyād bahūñchabdān vāco viglāpanaṃ hi tad iti ||
स वा एष महान् अज आत्मा यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु । (२१।१)
sa vā eṣa mahān aja ātmā yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu |
एष सेतुर् विधरण एषां लोकानाम् असंभेदाय । (२१।११)
eṣa setur vidharaṇa eṣāṃ lokānām asaṃbhedāya |
तम् एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन । (२१।१२)
tam etaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena |
एतम् एव प्रव्राजिनो लोकम् इच्छन्तः प्रव्रजन्ति ॥ (२१।१४)
etam eva pravrājino lokam icchantaḥ pravrajanti ||
एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । (२२।२)
eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya na karmaṇā vardhate no kanīyān |
तस्यैव स्यात् पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति । (२२।३)
tasyaiva syāt padavittaṃ viditvā na lipyate karmaṇā pāpakeneti |
तस्माद् एवंविच्छान्तो दान्त उपरतस् तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्य् एवात्मानं पश्यति । (२२।४)
tasmād evaṃvicchānto dānta uparatas titikṣuḥ samāhito bhūtvātmany evātmānaṃ paśyati |
विपापो विरजो ऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति । (२२।१०)
vipāpo virajo 'vicikitso brāhmaṇo bhavati |
सो ऽहं भगवते विदेहान् ददामि माम् चापि सह दास्यायेति ॥ (२२।१३)
so 'haṃ bhagavate videhān dadāmi mām cāpi saha dāsyāyeti ||
स वा एष महान् अज आत्माजरो ऽमरो ऽमृतो ऽभयो ब्रह्म । (२४।१)
sa vā eṣa mahān aja ātmājaro 'maro 'mṛto 'bhayo brahma |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.