बृहदारण्यकोपनिषद्Bṛhadāraṇyakopaniṣad
BĀU, 4, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ ह यज् जनकश् च वैदेहो याज्ञवल्क्यश् चाग्निहोत्रे समूदाते । (१।३)
atha ha yaj janakaś ca vaideho yājñavalkyaś cāgnihotre samūdāte |
आदित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । (२।३)
ādityenaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti |
अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । (३।१)
astamita āditye yājñavalkya kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti |
चन्द्रमसैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । (३।३)
candramasaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti |
अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्य् अस्तमिते किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । (४।१)
astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti |
अग्निनैव ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति । (४।३)
agninaiva jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti |
अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्य् अस्तमिते शान्ते ऽग्नौ किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । (५।१)
astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite śānte 'gnau kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti |
वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति । (५।३)
vācaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyeti |
तस्माद् वै सम्राड् अपि यत्र स्वः पाणिर् न विनिर्ज्ञायते ऽथ यत्र वाग् उच्चरत्य् उपैव तत्र न्येतीति । (५।४)
tasmād vai samrāḍ api yatra svaḥ pāṇir na vinirjñāyate 'tha yatra vāg uccaraty upaiva tatra nyetīti |
अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्य् अस्तमिते शान्ते ऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिर् एवायं पुरुष इति । (६।१)
astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite śānte 'gnau śāntāyāṃ vāci kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti |
आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ॥ (६।३)
ātmanaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti ||
कतम आत्मेति यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्य् अन्तर्ज्योतिः पुरुषः । (७।१)
katama ātmeti yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdy antarjyotiḥ puruṣaḥ |
स समानः सन्न् उभौ लोकाव् अनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव । (७।२)
sa samānaḥ sann ubhau lokāv anusaṃcarati dhyāyatīva lelāyatīva |
स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकम् अतिक्रामति मृत्यो रूपाणि ॥ (७।३)
sa hi svapno bhūtvemaṃ lokam atikrāmati mṛtyo rūpāṇi ||
स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरम् अभिसंपद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते । (८।१)
sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīram abhisaṃpadyamānaḥ pāpmabhiḥ saṃsṛjyate |
तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः । (९।१)
tasya vā etasya puruṣasya dve eva sthāne bhavataḥ |
तस्मिन् संध्ये स्थाने तिष्ठन् उभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च । (९।४)
tasmin saṃdhye sthāne tiṣṭhan ubhe sthāne paśyatīdaṃ ca paralokasthānaṃ ca |
तम् आक्रमम् आक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश् च पश्यति । (९।६)
tam ākramam ākramyobhayān pāpmana ānandāṃś ca paśyati |
स यत्र प्रस्वपित्य् अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्राम् अपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति । (९।७)
sa yatra prasvapity asya lokasya sarvāvato mātrām apādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapiti |
न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति । (१०।१)
na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti |
न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति । (१०।५)
na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti |
अथ वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते । (१०।६)
atha veśāntān puṣkariṇīḥ sravantīḥ sṛjate |
स्वप्नेन शारीरम् अभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तान् अभिचाकशीति । (११।२)
svapnena śārīram abhiprahatyāsuptaḥ suptān abhicākaśīti |
शुक्रम् आदाय पुनर् ऐति स्थानं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ (११।३)
śukram ādāya punar aiti sthānaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ ||
प्राणेन रक्षन्न् अवरं कुलायं बहिष्कुलायाद् अमृतश् चरित्वा । (१२।१)
prāṇena rakṣann avaraṃ kulāyaṃ bahiṣkulāyād amṛtaś caritvā |
स ईयते ऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ (१२।२)
sa īyate 'mṛto yatrakāmaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ ||
स्वप्नान्त उच्चावचम् ईयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि । (१३।१)
svapnānta uccāvacam īyamāno rūpāṇi devaḥ kurute bahūni |
उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षद् उतेवापि भयानि पश्यन् ॥ (१३।२)
uteva strībhiḥ saha modamāno jakṣad utevāpi bhayāni paśyan ||
आरामम् अस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति । (१४।१)
ārāmam asya paśyanti na taṃ paśyati kaścaneti |
दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यम् एष न प्रतिपद्यते । (१४।३)
durbhiṣajyaṃ hāsmai bhavati yam eṣa na pratipadyate |
यानि ह्य् एव जाग्रत् पश्यति तानि सुप्त इति । (१४।५)
yāni hy eva jāgrat paśyati tāni supta iti |
स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति स्वप्नायैव । (१५।१)
sa vā eṣa etasmin saṃprasāde ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati svapnāyaiva |
स यत् तत्र किंचित् पश्यत्य् अनन्वागतस् तेन भवति । (१५।२)
sa yat tatra kiṃcit paśyaty ananvāgatas tena bhavati |
स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव । (१६।१)
sa vā eṣa etasmin svapne ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati buddhāntāyaiva |
स यत् तत्र किंचित् पश्यत्य् अनन्वागतस् तेन भवति । (१६।२)
sa yat tatra kiṃcit paśyaty ananvāgatas tena bhavati |
स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति स्वप्नान्तायैव ॥ (१७।१)
sa vā eṣa etasmin buddhānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati svapnāntāyaiva ||
तद् यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं च । (१८।१)
tad yathā mahāmatsya ubhe kūle anusaṃcarati pūrvaṃ cāparaṃ ca |
एवम् एवायं पुरुष एताव् उभाव् अन्ताव् अनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च ॥ (१८।२)
evam evāyaṃ puruṣa etāv ubhāv antāv anusaṃcarati svapnāntaṃ ca buddhāntaṃ ca ||
तद् यथास्मिन्न् आकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियते । (१९।१)
tad yathāsminn ākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya śrāntaḥ saṃhatya pakṣau saṃlayāyaiva dhriyate |
यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति ॥ (१९।३)
yatra supto na kaṃcana kāmaṃ kāmayate na kaṃcana svapnaṃ paśyati ||
ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस् तावताणिम्ना तिष्ठन्ति । (२०।१)
tā vā asyaitā hitā nāma nāḍyo yathā keśaḥ sahasradhā bhinnas tāvatāṇimnā tiṣṭhanti |
शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः । (२०।२)
śuklasya nīlasya piṅgalasya haritasya lohitasya pūrṇāḥ |
अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तम् इव पतति । (२०।३)
atha yatrainaṃ ghnantīva jinantīva hastīva vicchāyayati gartam iva patati |
यद् एव जाग्रद् भयं पश्यति तद् अत्राविद्यया मन्यते । (२०।४)
yad eva jāgrad bhayaṃ paśyati tad atrāvidyayā manyate |
अथ यत्र देव इव राजेवाहम् एवेदं सर्वो ऽस्मीति मन्यते । (२०।५)
atha yatra deva iva rājevāham evedaṃ sarvo 'smīti manyate |
तद् वा अस्यैतद् अतिच्छन्दो ऽपहतपाप्माभयं रूपम् । (२१।१)
tad vā asyaitad aticchando 'pahatapāpmābhayaṃ rūpam |
तद् यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरम् । (२१।२)
tad yathā priyayā striyā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiṃcana veda nāntaram |
एवम् एवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरम् । (२१।३)
evam evāyaṃ puruṣaḥ prājñenātmanā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiṃcana veda nāntaram |
तद् वा अस्यैतद् आप्तकामम् आत्मकामम् अकामं रूपम् शोकान्तरम् ॥ (२१।४)
tad vā asyaitad āptakāmam ātmakāmam akāmaṃ rūpam śokāntaram ||
अत्र पितापिता भवति मातामाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदाः । (२२।१)
atra pitāpitā bhavati mātāmātā lokā alokā devā adevā vedā avedāḥ |
अत्र स्तेनो ऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा चाण्ड्यालो ऽचण्ड्यालः पौल्कसो ऽपौल्कसः श्रमणो ऽश्रमणस् तापसो ऽतापसः । (२२।२)
atra steno 'steno bhavati bhrūṇahābhrūṇahā cāṇḍyālo 'caṇḍyālaḥ paulkaso 'paulkasaḥ śramaṇo 'śramaṇas tāpaso 'tāpasaḥ |
तीर्णो हि तदा सर्वाञ् शोकान् हृदयस्य भवति ॥ (२२।४)
tīrṇo hi tadā sarvāñ śokān hṛdayasya bhavati ||
यद् वै तन् न पश्यति पश्यन् वै तन् न पश्यति । (२३।१)
yad vai tan na paśyati paśyan vai tan na paśyati |
न हि द्रष्टुर् दृष्टेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वान् । (२३।२)
na hi draṣṭur dṛṣṭer viparilopo vidyate 'vināśitvān |
न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यत् पश्येत् ॥ (२३।३)
na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yat paśyet ||
यद् वै तन् न जिघ्रति जिघ्रन् वै तन् न जिघ्रति । (२४।१)
yad vai tan na jighrati jighran vai tan na jighrati |
न हि घ्रातुर् घ्रातेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । (२४।२)
na hi ghrātur ghrāter viparilopo vidyate 'vināśitvāt |
न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यज् जिघ्रेत् ॥ (२४।३)
na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yaj jighret ||
यद् वै तन् न रसयति रसयन् वै तन् न रसयति । (२५।१)
yad vai tan na rasayati rasayan vai tan na rasayati |
न हि रसयितू रसयतेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । (२५।२)
na hi rasayitū rasayater viparilopo vidyate 'vināśitvāt |
न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यद् रसयेत् ॥ (२५।३)
na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad rasayet ||
यद् वै तन् न वदति वदन् वै तन् न वदति । (२६।१)
yad vai tan na vadati vadan vai tan na vadati |
न हि वक्तुर् वक्तेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । (२६।२)
na hi vaktur vakter viparilopo vidyate 'vināśitvāt |
न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यद् वदेत् ॥ (२६।३)
na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad vadet ||
यद् वै तन् न शृणोति शृण्वन् वै तन् न शृणोति । (२७।१)
yad vai tan na śṛṇoti śṛṇvan vai tan na śṛṇoti |
न हि श्रोतुः श्रुतेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । (२७।२)
na hi śrotuḥ śruter viparilopo vidyate 'vināśitvāt |
न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यच्छृणुयात् ॥ (२७।३)
na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yacchṛṇuyāt ||
यद् वै तन् न मनुते मन्वानो वै तन् न मनुते । (२८।१)
yad vai tan na manute manvāno vai tan na manute |
न हि मन्तुर् मतेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । (२८।२)
na hi mantur mater viparilopo vidyate 'vināśitvāt |
न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यन् मन्वीत ॥ (२८।३)
na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yan manvīta ||
यद् वै तन् न स्पृशति स्पृशन् वै तन् न स्पृशति । (२९।१)
yad vai tan na spṛśati spṛśan vai tan na spṛśati |
न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । (२९।२)
na hi spraṣṭuḥ spṛṣṭer viparilopo vidyate 'vināśitvāt |
न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यत् स्पृशेत् ॥ (२९।३)
na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yat spṛśet ||
यद् वै तन् न विजानाति विजानन् वै तन् न विजानाति । (३०।१)
yad vai tan na vijānāti vijānan vai tan na vijānāti |
न हि विज्ञातुर् विज्ञातेर् विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् । (३०।२)
na hi vijñātur vijñāter viparilopo vidyate 'vināśitvāt |
न तु तद् द्वितीयम् अस्ति ततो ऽन्यद् विभक्तं यद् विजानीयात् ॥ (३०।३)
na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad vijānīyāt ||
यत्र वा अन्यद् इव स्यात् तत्रान्यो ऽन्यत् पश्येद् अन्यो ऽन्यज् जिघ्रेद् अन्यो ऽन्यद् रसयेद् अन्यो ऽन्यद् वदेद् अन्यो ऽन्यच्छृणुयाद् अन्यो ऽन्यन् मन्वीतान्यो ऽन्यत् स्पृशेद् अन्यो ऽन्यद् विजानीयात् ॥ (३१।१)
yatra vā anyad iva syāt tatrānyo 'nyat paśyed anyo 'nyaj jighred anyo 'nyad rasayed anyo 'nyad vaded anyo 'nyacchṛṇuyād anyo 'nyan manvītānyo 'nyat spṛśed anyo 'nyad vijānīyāt ||
एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्राम् उपजीवन्ति ॥ (३२।८)
etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrām upajīvanti ||
स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्य् अन्येषाम् अधिपतिः सर्वैर् मानुष्यकैर् भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः । (३३।१)
sa yo manuṣyāṇāṃ rāddhaḥ samṛddho bhavaty anyeṣām adhipatiḥ sarvair mānuṣyakair bhogaiḥ sampannatamaḥ sa manuṣyāṇāṃ parama ānandaḥ |
अथ ये शतं मनुष्याणाम् आनन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानाम् आनन्दः । (३३।२)
atha ye śataṃ manuṣyāṇām ānandāḥ sa ekaḥ pitṝṇāṃ jitalokānām ānandaḥ |
अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानाम् आनन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दः । (३३।३)
atha ye śataṃ pitṝṇāṃ jitalokānām ānandāḥ sa eko gandharvaloka ānandaḥ |
अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानाम् आनन्दो ये कर्मणा देवत्वम् अभिसंपद्यन्ते । (३३।४)
atha ye śataṃ gandharvaloka ānandāḥ sa ekaḥ karmadevānām ānando ye karmaṇā devatvam abhisaṃpadyante |
अथ ये शतं कर्मदेवानाम् आनन्दाः स एक आजानदेवानाम् आनन्दः । (३३।५)
atha ye śataṃ karmadevānām ānandāḥ sa eka ājānadevānām ānandaḥ |
अथ ये शतम् आजानदेवानाम् आनन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दः । (३३।७)
atha ye śatam ājānadevānām ānandāḥ sa ekaḥ prajāpatiloka ānandaḥ |
अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दः । (३३।९)
atha ye śataṃ prajāpatiloka ānandāḥ sa eko brahmaloka ānandaḥ |
अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयांचकार मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीद् इति ॥ (३३।१६)
atra ha yājñavalkyo bibhayāṃcakāra medhāvī rājā sarvebhyo māntebhya udarautsīd iti ||
स वा एष एतस्मिन् स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव ॥ (३४।१)
sa vā eṣa etasmin svapnānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati buddhāntāyaiva ||
तद् यथानः सुसमाहितम् उत्सर्जं यायाद् एवम् एवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जं याति । (३५।१)
tad yathānaḥ susamāhitam utsarjaṃ yāyād evam evāyaṃ śārīra ātmā prājñenātmanānvārūḍha utsarjaṃ yāti |
स यत्रायम् अणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाणिमानं निगच्छति । (३६।१)
sa yatrāyam aṇimānaṃ nyeti jarayā vopatapatā vāṇimānaṃ nigacchati |
तद् यथाम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात् प्रमुच्यते । (३६।२)
tad yathāmraṃ vodumbaraṃ vā pippalaṃ vā bandhanāt pramucyate |
एवम् एवायं पुरुष एभ्यो ऽङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति प्राणायैव ॥ (३६।३)
evam evāyaṃ puruṣa ebhyo 'ṅgebhyaḥ sampramucya punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati prāṇāyaiva ||
तद् यथा राजानम् आयन्तम् उग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यो ऽन्नैः पानैर् अवसथैः प्रतिकल्पन्ते ऽयम् आयात्य् अयम् आगच्छतीति । (३७।१)
tad yathā rājānam āyantam ugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo 'nnaiḥ pānair avasathaiḥ pratikalpante 'yam āyāty ayam āgacchatīti |
एवं हैवंविदं सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इदं ब्रह्मायातीदम् आगच्छतीति ॥ (३७।२)
evaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtāni pratikalpanta idaṃ brahmāyātīdam āgacchatīti ||
तद् यथा राजानं प्रयियासन्तम् उग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यो ऽभिसमायन्ति । (३८।१)
tad yathā rājānaṃ prayiyāsantam ugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo 'bhisamāyanti |
एवम् एवेमम् आत्मानम् अन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति । (३८।२)
evam evemam ātmānam antakāle sarve prāṇā abhisamāyanti |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.