NiSaṃ zu Su, Śār., 3, 4.1
Select a line for its word-by-word analysis.
इदानीं शुक्रार्तवयोः स्वरूपम् अभिधाय गर्भावतरणक्रियाम् आह तत्रेत्यादि ॥ (१।०)
idānīṃ śukrārtavayoḥ svarūpam abhidhāya garbhāvataraṇakriyām āha tatretyādi ||
तेजः स्त्रीपुरुषेन्द्रियद्वयसंघर्षज ऊष्मा तं वायुर् उदीरयति उत्कटं करोति ॥ (४।०)
tejaḥ strīpuruṣendriyadvayasaṃgharṣaja ūṣmā taṃ vāyur udīrayati utkaṭaṃ karoti ||
ततस्तदनन्तरं तेजोऽनिलसंनिपाताच्छुक्रं च्युतमिति सुरतलक्षणव्यायामजोष्मविद्रुतम् अनिलाच्च्युतम् इत्यर्थः ॥ (५।०)
tatastadanantaraṃ tejo'nilasaṃnipātācchukraṃ cyutamiti suratalakṣaṇavyāyāmajoṣmavidrutam anilāccyutam ityarthaḥ ||
योनिम् अभिप्रतिपद्यत इति योनिमभितः सर्वतः प्रतिपद्यते तेन योनेस् तृतीयावर्तावस्थितगर्भशय्यां प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ (६।०)
yonim abhipratipadyata iti yonimabhitaḥ sarvataḥ pratipadyate tena yones tṛtīyāvartāvasthitagarbhaśayyāṃ pratipadyata ityarthaḥ ||
तत्र प्रागुक्तप्रकारविसर्पितेनार्तवेन च संसृज्यते ॥ (७।०)
tatra prāguktaprakāravisarpitenārtavena ca saṃsṛjyate ||
तस्य शुक्रार्तवस्य पञ्चात्मकस्य षष्ठचेतनाधातुसंयोगेनैव गर्भत्वम् इति तत्संयोगं दर्शयन्नाह तत इत्यादि ॥ (८।०)
tasya śukrārtavasya pañcātmakasya ṣaṣṭhacetanādhātusaṃyogenaiva garbhatvam iti tatsaṃyogaṃ darśayannāha tata ityādi ||
क्षेत्रज्ञः पञ्चमहाभूतशरीरक्षेत्रवित् कर्मपुरुषः गर्भाशयं गर्भशय्याम् अनुप्रतिपद्यते प्राप्नोति ॥ (११।०)
kṣetrajñaḥ pañcamahābhūtaśarīrakṣetravit karmapuruṣaḥ garbhāśayaṃ garbhaśayyām anupratipadyate prāpnoti ||
केन सह भूतात्मना भौतिकशरीरेण सूक्ष्मेण लिङ्गशरीरेणेत्यर्थः ॥ (१२।०)
kena saha bhūtātmanā bhautikaśarīreṇa sūkṣmeṇa liṅgaśarīreṇetyarthaḥ ||
पुनः किंविशिष्टः देवासुरैर् अपरैश्च भावैर् वायुनाभिप्रेर्यमाणः भावः सत्त्वं मन इत्यर्थः तेन देवादीनां सप्तानां सप्तभिः सात्त्विकैर्भावैः असुरादीनां षण्णां षड्भी राजसैर् भावैः अपरैश् च पश्वादिजैस् त्रिभिस् तामसैर् भावैः ॥ (१५।०)
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ devāsurair aparaiśca bhāvair vāyunābhipreryamāṇaḥ bhāvaḥ sattvaṃ mana ityarthaḥ tena devādīnāṃ saptānāṃ saptabhiḥ sāttvikairbhāvaiḥ asurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaḍbhī rājasair bhāvaiḥ aparaiś ca paśvādijais tribhis tāmasair bhāvaiḥ ||
सत्त्वस्य च मनःपर्यायस्य प्रेरकत्वं तन्त्रान्तरे प्रतिपादितम् ॥ (१६।०)
sattvasya ca manaḥparyāyasya prerakatvaṃ tantrāntare pratipāditam ||
तदुक्तं चरके अस्ति खलु सत्त्वमौपपादुकं यज्जीवस्पृक् शरीरेणाभिसंबध्नाति च इति ॥ (१७।०)
taduktaṃ carake asti khalu sattvamaupapādukaṃ yajjīvaspṛk śarīreṇābhisaṃbadhnāti ca iti ||
ननु कः क्षेत्रज्ञो य एवंविधः सन् गर्भाशयम् अनुप्रतिपद्यत इत्याह यः को ऽसाव् इत्येवमादिभिः पर्यायवाचकैर्नामभिर् अभिधीयते महर्षिभिर् इति शेषः ॥ (१८।०)
nanu kaḥ kṣetrajño ya evaṃvidhaḥ san garbhāśayam anupratipadyata ityāha yaḥ ko 'sāv ityevamādibhiḥ paryāyavācakairnāmabhir abhidhīyate maharṣibhir iti śeṣaḥ ||
यः कः इति सर्वनामपदद्वयं तस्य दुर्बोधत्वज्ञापनार्थम् ॥ (१९।०)
yaḥ kaḥ iti sarvanāmapadadvayaṃ tasya durbodhatvajñāpanārtham ||
असाव् इति सर्वनामपदं तस्य सर्वगतत्वं सद्गुरूपदिष्टत्वं च ज्ञापयति ॥ (२०।०)
asāv iti sarvanāmapadaṃ tasya sarvagatatvaṃ sadgurūpadiṣṭatvaṃ ca jñāpayati ||
इत्येवमादिभिः कैर् नामभिर् इत्याह वेदयितेत्यादि ॥ (२१।०)
ityevamādibhiḥ kair nāmabhir ityāha vedayitetyādi ||
इन्द्रियाणां च पञ्चानाम् अयमेव ज्ञापक इति दर्शयन्नाह स्प्रष्टेत्यादि ॥ (२३।०)
indriyāṇāṃ ca pañcānām ayameva jñāpaka iti darśayannāha spraṣṭetyādi ||
स्प्रष्टा स्पर्शनेन्द्रियस्य स्पर्शबोधहेतुत्वात् ॥ (२४।०)
spraṣṭā sparśanendriyasya sparśabodhahetutvāt ||
अस्य कर्मपुरुषस्यानाधारां स्थितिं निराकुर्वन्नाह पुरुष इति पुरि भौतिके शरीरे वसतीति पुरुषः ॥ (२६।०)
asya karmapuruṣasyānādhārāṃ sthitiṃ nirākurvannāha puruṣa iti puri bhautike śarīre vasatīti puruṣaḥ ||
तस्य सुकृतिफलभोक्तृत्वं दर्शयन्नाह स्रष्टेत्यादि स्रष्टा चेतनायोगेन तस्यैव कर्तृत्वात् ॥ (२७।०)
tasya sukṛtiphalabhoktṛtvaṃ darśayannāha sraṣṭetyādi sraṣṭā cetanāyogena tasyaiva kartṛtvāt ||
तदुक्तं चरके चेतनावान् यतश्चात्मा ततः कर्ता निरुच्यते च इति ॥ (२८।०)
taduktaṃ carake cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate ca iti ||
वक्ता वदत्ययमेव एतेन कर्मेन्द्रियाणाम् अपि वचनादानविहरणोत्सर्गानन्देष्व् अप्ययम् एव हेतुः ॥ (३२।०)
vaktā vadatyayameva etena karmendriyāṇām api vacanādānaviharaṇotsargānandeṣv apyayam eva hetuḥ ||
यदि वेदयितेत्यादि स्वरूपोपेतः परमर्षिभिरभिधीयते तत् कथं क्लेशकारिणि गर्भाशये तिष्ठतीत्याशङ्क्याह दैवसंयोगाद् इति दैवस्य प्राक्तनजन्मकर्मणो धर्माधर्माभिधानस्य सम्बन्धात् ॥ (३३।०)
yadi vedayitetyādi svarūpopetaḥ paramarṣibhirabhidhīyate tat kathaṃ kleśakāriṇi garbhāśaye tiṣṭhatītyāśaṅkyāha daivasaṃyogād iti daivasya prāktanajanmakarmaṇo dharmādharmābhidhānasya sambandhāt ||
अक्षयो ऽव्ययो ऽचिन्त्योऽपि गर्भाशयमनुप्रविश्यावतिष्ठते गर्भाशये कर्मवशाद् गर्भभावेनावस्थितिं करोति ॥ (३४।०)
akṣayo 'vyayo 'cintyo'pi garbhāśayamanupraviśyāvatiṣṭhate garbhāśaye karmavaśād garbhabhāvenāvasthitiṃ karoti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.