NiSaṃ zu Su, Sū., 14, 10.2
Select a line for its word-by-word analysis.
शोणितप्रसङ्गेनान्येषाम् अपि धातूनां क्रमेणोत्पत्तिं दर्शयन्नाह रसाद्रक्तम् इत्यादि ॥ (१।०)
śoṇitaprasaṅgenānyeṣām api dhātūnāṃ krameṇotpattiṃ darśayannāha rasādraktam ityādi ||
स खल्वाप्यो रसो यकृत्प्लीहानौ प्राप्य रागमुपैतीत्यनेनैव रसादेव रक्तस्य भवने उक्ते रसात् पुनः शोणितसम्भवनवचनं नियमार्थम् ॥ (२।०)
sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaitītyanenaiva rasādeva raktasya bhavane ukte rasāt punaḥ śoṇitasambhavanavacanaṃ niyamārtham ||
तेन रसात् क्रमोत्पत्त्या शोणितमेव भवति न परे धातव इति ॥ (३।०)
tena rasāt kramotpattyā śoṇitameva bhavati na pare dhātava iti ||
एतेन युगपदेव सर्वधातुषु रससंचाराद् रसेनैव सर्वधातुपोषणमिति तन्त्रान्तरीयं वचो निरस्तम् ॥ (४।०)
etena yugapadeva sarvadhātuṣu rasasaṃcārād rasenaiva sarvadhātupoṣaṇamiti tantrāntarīyaṃ vaco nirastam ||
ननु यदि परिणमन्ति रसादयो रक्तादिभावेन तर्हि सर्वेषाम् उत्सादः स्यात् संतत्या परिणाम इति चेत् तर्हि सर्वेषां पूर्वेषाम् अल्पता स्याद् उत्तरेषां बाहुल्यम् इति नैतद् अस्ति ॥ (५।०)
nanu yadi pariṇamanti rasādayo raktādibhāvena tarhi sarveṣām utsādaḥ syāt saṃtatyā pariṇāma iti cet tarhi sarveṣāṃ pūrveṣām alpatā syād uttareṣāṃ bāhulyam iti naitad asti ||
तेषां रसादीनां मलस्थूलाणुभागविशेषेण त्रिविधः परिणामो भवति तद्यथा अन्नात् पच्यमानाद् विण्मूत्रं मलः सारो रसः रसादग्निपक्वान्मलः कफः स्थूलो भागो रसः अणुभागो रक्तं रक्ताद् अग्निपक्वान्मलः पित्तं स्थूलभगः शोणितम् अणुभागस् तु मांसमिति ततोऽप्यात्मपावकपच्यमानान्मलः श्रोत्रनासाकर्णाक्षिप्रजननादिस्रोतोमलः स्थूलभागो मांसं सूक्ष्मो मेदः ततोऽपि निजवह्निपच्यमानान्मलः स्वेदः स्थूलो ऽंशो मेद एव सूक्ष्मभागो ऽस्थि ततोऽपि पच्यमानान्मलः केशलोमश्मश्रूणि स्थूलो ऽस्थि सूक्ष्मस्तु मज्जा ततो ऽपि मज्ज्ञः पावकपच्यमानान्मलो नयनपुरीषत्वचां स्नेहः स्थूलो भागो मज्जा सूक्ष्मः शुक्रं ततः पुनः पच्यमानाद् उपमलो नोत्पद्यते सहस्रधाध्मातसुवर्णवत् स्थूलो भागः शुक्रमेव स्नेहभागः सूक्ष्मस्तेजोभूतम् ओजः ॥ (६।०)
teṣāṃ rasādīnāṃ malasthūlāṇubhāgaviśeṣeṇa trividhaḥ pariṇāmo bhavati tadyathā annāt pacyamānād viṇmūtraṃ malaḥ sāro rasaḥ rasādagnipakvānmalaḥ kaphaḥ sthūlo bhāgo rasaḥ aṇubhāgo raktaṃ raktād agnipakvānmalaḥ pittaṃ sthūlabhagaḥ śoṇitam aṇubhāgas tu māṃsamiti tato'pyātmapāvakapacyamānānmalaḥ śrotranāsākarṇākṣiprajananādisrotomalaḥ sthūlabhāgo māṃsaṃ sūkṣmo medaḥ tato'pi nijavahnipacyamānānmalaḥ svedaḥ sthūlo 'ṃśo meda eva sūkṣmabhāgo 'sthi tato'pi pacyamānānmalaḥ keśalomaśmaśrūṇi sthūlo 'sthi sūkṣmastu majjā tato 'pi majjñaḥ pāvakapacyamānānmalo nayanapurīṣatvacāṃ snehaḥ sthūlo bhāgo majjā sūkṣmaḥ śukraṃ tataḥ punaḥ pacyamānād upamalo notpadyate sahasradhādhmātasuvarṇavat sthūlo bhāgaḥ śukrameva snehabhāgaḥ sūkṣmastejobhūtam ojaḥ ||
स्थूलाण्वंशमलैः सर्वे भिद्यन्ते धातवस्त्रिधा । (७।२)
sthūlāṇvaṃśamalaiḥ sarve bhidyante dhātavastridhā |
स्वः स्थूलो ऽंशः परं सूक्ष्मस्तन्मलं याति तन्मलः ॥ (७।३)
svaḥ sthūlo 'ṃśaḥ paraṃ sūkṣmastanmalaṃ yāti tanmalaḥ ||
आकृष्टाण्डकोषस्य पुंसः श्मश्रुपाताच्छ्मश्रु शुक्रमल इत्येके ॥ (१०।०)
ākṛṣṭāṇḍakoṣasya puṃsaḥ śmaśrupātācchmaśru śukramala ityeke ||
ननु मांसान्मेदः प्रजायत इत्यनर्थकं मज्ज्ञः शुक्रं तु जायते इत्येकेनैव क्रियापदेन प्रजायत इत्यस्यार्थस्य लब्धत्वात् ॥ (१२।०)
nanu māṃsānmedaḥ prajāyata ityanarthakaṃ majjñaḥ śukraṃ tu jāyate ityekenaiva kriyāpadena prajāyata ityasyārthasya labdhatvāt ||
सत्यं प्रजायत इति क्रियापदं रसादीनां मेदःपर्यन्तानां विशिष्टकार्यान्तरोत्पाददर्शनार्थम् एभ्य एवोपधातवः स्वभावाद् उत्पद्यन्ते न पुनरस्थ्यादिभ्य इति ॥ (१३।०)
satyaṃ prajāyata iti kriyāpadaṃ rasādīnāṃ medaḥparyantānāṃ viśiṣṭakāryāntarotpādadarśanārtham ebhya evopadhātavaḥ svabhāvād utpadyante na punarasthyādibhya iti ||
तथाहि रसात् स्तन्यमार्तवं च रक्तात् कण्डराः सिराश्च मांसाद् वसात्वचौ मेदसः स्नायुसंधी इति ॥ (१४।०)
tathāhi rasāt stanyamārtavaṃ ca raktāt kaṇḍarāḥ sirāśca māṃsād vasātvacau medasaḥ snāyusaṃdhī iti ||
शुक्रं तु जायत इति द्वितीयजायतेग्रहणेन शुक्रे विशिष्टधर्मवत्ता उक्ता शुक्रं हि स्वाग्निपच्यमानम् अपि नाणुभागम् उत्पादयति ॥ (१५।०)
śukraṃ tu jāyata iti dvitīyajāyategrahaṇena śukre viśiṣṭadharmavattā uktā śukraṃ hi svāgnipacyamānam api nāṇubhāgam utpādayati ||
अन्ये तु मेदः प्रजायते इत्यत्र प्रवर्तते इति पठन्ति शुक्रं तु जायते इत्यत्र शुक्रस्य सम्भव इति पठन्ति व्याख्यानयन्ति च सम्भवशब्दो ऽत्र पोषणे न त्व् अपूर्वोत्पादने यतो रसादीनां शुक्रान्तानाम् आ गर्भाद् एवोत्पत्तिर् इति ॥ (१६।०)
anye tu medaḥ prajāyate ityatra pravartate iti paṭhanti śukraṃ tu jāyate ityatra śukrasya sambhava iti paṭhanti vyākhyānayanti ca sambhavaśabdo 'tra poṣaṇe na tv apūrvotpādane yato rasādīnāṃ śukrāntānām ā garbhād evotpattir iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.