NiSaṃ zu Su, Sū., 1, 25.2
Select a line for its word-by-word analysis.
अन्नपानमूला इति सामर्थ्याद्विषमान्नहेतवः न ह्यन्नसाम्यं व्याधिहेतुः ॥ (१।०)
annapānamūlā iti sāmarthyādviṣamānnahetavaḥ na hyannasāmyaṃ vyādhihetuḥ ||
तच्चान्नवैषम्यं स्वस्थवृत्तवैषम्यमुपलक्षयति तेन कालवैषम्यं कायवाङ्मनोविहारवैषम्यम् इन्द्रियार्थवैषम्यं च लक्षयति ॥ (२।०)
taccānnavaiṣamyaṃ svasthavṛttavaiṣamyamupalakṣayati tena kālavaiṣamyaṃ kāyavāṅmanovihāravaiṣamyam indriyārthavaiṣamyaṃ ca lakṣayati ||
प्रकोपे प्रशमे चैव हेतुरुक्तश्चिकित्सकैः इत्येषां ग्रहणमकृत्वा अन्नग्रहणेनैतानुपलक्षयन्नेतल्लक्षयति यथान्नम् एवैषां सम्भवे प्रधानहेतुस्तथा नान्ये ॥ (४।०)
prakope praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ ityeṣāṃ grahaṇamakṛtvā annagrahaṇenaitānupalakṣayannetallakṣayati yathānnam evaiṣāṃ sambhave pradhānahetustathā nānye ||
वातपित्तकफशोणितसंनिपातवैषम्यनिमित्ता इति वातादीनां संनिपातान्तानां वैषम्यं विषमता तदेव निमित्तं येषां ते तथोक्ताः ते पुनर्वातादीनां संचयादिज्ञापका वातपूर्णकोष्ठतादयो व्याधयः ॥ (५।०)
vātapittakaphaśoṇitasaṃnipātavaiṣamyanimittā iti vātādīnāṃ saṃnipātāntānāṃ vaiṣamyaṃ viṣamatā tadeva nimittaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ te punarvātādīnāṃ saṃcayādijñāpakā vātapūrṇakoṣṭhatādayo vyādhayaḥ ||
दोषप्रस्तावे दूष्यशोणितग्रहणे हेतुर्वक्तव्यः उच्यते एतद्धि शल्यतन्त्रं शल्यतन्त्रे च व्रणः प्रधानभूतः व्रणे च दूष्येषु मध्ये रक्तस्य प्राधान्यमिति शोणितोपादानम् अन्ये तु दोषदूषितत्वाद्रक्तमपि व्याध्युत्पत्तिनिमित्तं भवति वक्ष्यति चैवं दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु संज्ञा क्रियते रसजोऽयं शोणितजोऽयम् इत्यादि शोणितजोऽयमित्यादिव्यपदेशो घृतादिदग्धवत् ॥ (७।०)
doṣaprastāve dūṣyaśoṇitagrahaṇe heturvaktavyaḥ ucyate etaddhi śalyatantraṃ śalyatantre ca vraṇaḥ pradhānabhūtaḥ vraṇe ca dūṣyeṣu madhye raktasya prādhānyamiti śoṇitopādānam anye tu doṣadūṣitatvādraktamapi vyādhyutpattinimittaṃ bhavati vakṣyati caivaṃ doṣadūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu saṃjñā kriyate rasajo'yaṃ śoṇitajo'yam ityādi śoṇitajo'yamityādivyapadeśo ghṛtādidagdhavat ||
अन्यनिबन्धकारैर्बहूक्तं तच्च शिष्यबुद्धिव्याकुलत्वहेतुत्वादस्माभिर् उपेक्षितम् ॥ (८।०)
anyanibandhakārairbahūktaṃ tacca śiṣyabuddhivyākulatvahetutvādasmābhir upekṣitam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.