NiSaṃ zu Su, Sū., 1, 2.1
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो वेदोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्याम इति ॥ (१।०)
athāto vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti ||
ननु कतमत्सूत्रमिदं चतुर्विधानि हि सूत्राणि भवन्ति तद्यथा प्रतिसंस्कर्तृसूत्रम् एकीयसूत्रं शिष्यसूत्रं गुरुसूत्रं चेति ॥ (२।०)
nanu katamatsūtramidaṃ caturvidhāni hi sūtrāṇi bhavanti tadyathā pratisaṃskartṛsūtram ekīyasūtraṃ śiṣyasūtraṃ gurusūtraṃ ceti ||
इह प्रतिसंस्कर्तृसूत्रं नास्त्वेवेत्येके अन्ये त्वस्तीति भाषन्ते यथा च तदस्ति तथेहैव नैकट्येन कथयिष्यामः एकीयसूत्रं यथा तत्र लोहितकपिलपाण्डुपीतनीलशुक्लेष्ववनिप्रदेशेषु मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाणि यथासंख्यमुदकानि भवन्तीत्येके भाषन्ते इति शिष्यसूत्रं यथा वायोः प्रकृतिभूतस्य व्यापन्नस्य च लक्षणम् । (३।१)
iha pratisaṃskartṛsūtraṃ nāstvevetyeke anye tvastīti bhāṣante yathā ca tadasti tathehaiva naikaṭyena kathayiṣyāmaḥ ekīyasūtraṃ yathā tatra lohitakapilapāṇḍupītanīlaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṃkhyamudakāni bhavantītyeke bhāṣante iti śiṣyasūtraṃ yathā vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca lakṣaṇam |
स्थानं कर्म च रोगांश्च वदस्व वदतां वर इति गुरुसूत्रं यथा देहे विचरतस्तस्य लक्षणानि निबोध मे इति एवं सूत्राणाम् अनेकत्वात् कस्येदं सूत्रम् उच्यते गुरोरेवैतत् सूत्रं शिष्येण ग्रन्थं चिकीर्षता लिखितम् ॥ (३।२)
sthānaṃ karma ca rogāṃśca vadasva vadatāṃ vara iti gurusūtraṃ yathā dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me iti evaṃ sūtrāṇām anekatvāt kasyedaṃ sūtram ucyate gurorevaitat sūtraṃ śiṣyeṇa granthaṃ cikīrṣatā likhitam ||
अन्ये तु शिष्यस्यैवेदं सूत्रम् इत्याहुः स त्वात्मशिष्येषु धन्वन्तरिप्रशिष्येषु प्रतिज्ञां कृतवान् तन्नेच्छति गयी ॥ (४।०)
anye tu śiṣyasyaivedaṃ sūtram ityāhuḥ sa tvātmaśiṣyeṣu dhanvantaripraśiṣyeṣu pratijñāṃ kṛtavān tannecchati gayī ||
किमेतत्स्वकपोलकल्पितं सुश्रुतेनोक्तम् अथवा यथैव गुरुणोदीरितम् इति पृष्टः प्रतिसंस्कर्ता सुश्रुतमुखेनेदम् आह यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिर् इति ॥ (५।०)
kimetatsvakapolakalpitaṃ suśrutenoktam athavā yathaiva guruṇodīritam iti pṛṣṭaḥ pratisaṃskartā suśrutamukhenedam āha yathovāca bhagavān dhanvantarir iti ||
इदं प्रतिसंस्कर्तृसूत्रं यत्र यत्र परोक्षे लिट्प्रयोगस् तत्र तत्रैव प्रतिसंस्कर्तृसूत्रं ज्ञातव्यमिति प्रतिसंस्कर्तापीह नागार्जुन एव ॥ (६।०)
idaṃ pratisaṃskartṛsūtraṃ yatra yatra parokṣe liṭprayogas tatra tatraiva pratisaṃskartṛsūtraṃ jñātavyamiti pratisaṃskartāpīha nāgārjuna eva ||
अतो युष्मच्छल्यतन्त्रोपदेशकामितादनन्तरम् ॥ (८।०)
ato yuṣmacchalyatantropadeśakāmitādanantaram ||
वेदोत्पत्तिम् इति अस्यादौ आयुःशब्दो लुप्तो ज्ञेयः तेन आयुर्वेदोत्पत्तिमिति ॥ (९।०)
vedotpattim iti asyādau āyuḥśabdo lupto jñeyaḥ tena āyurvedotpattimiti ||
उत्पत्तिरत्राभिव्यक्तिः न त्वभूतप्रादुर्भावः ॥ (१०।०)
utpattiratrābhivyaktiḥ na tvabhūtaprādurbhāvaḥ ||
व्याख्यास्याम इति विर्विशेषे आङ् अभिव्याप्तौ व्याख्यास्यामः प्रकथयिष्यामः ॥ (१२।०)
vyākhyāsyāma iti virviśeṣe āṅ abhivyāptau vyākhyāsyāmaḥ prakathayiṣyāmaḥ ||
अन्ये तु अथशब्दः शिष्यप्रश्नानन्तर्ये अतःशब्दो हेत्वर्थः यत एते शिष्याः प्रजाहितार्थम् आयुर्वेदं गुरुं पप्रच्छुः अतो हेतोर् इत्यर्थः अपरे तु विर्विविधप्रकारे आङ् आभिमुख्ये शेषं समम् ॥ (१३।०)
anye tu athaśabdaḥ śiṣyapraśnānantarye ataḥśabdo hetvarthaḥ yata ete śiṣyāḥ prajāhitārtham āyurvedaṃ guruṃ papracchuḥ ato hetor ityarthaḥ apare tu virvividhaprakāre āṅ ābhimukhye śeṣaṃ samam ||
एतेनातः शल्यतन्त्रोपदेशकामिताद् अनन्तरम् आयुर्वेदाभिव्यक्तिम् अधिकृत्य कृतो योऽध्यायस्तं विशेषाभिव्याप्त्या प्रकथयिष्यामः ॥ (१४।०)
etenātaḥ śalyatantropadeśakāmitād anantaram āyurvedābhivyaktim adhikṛtya kṛto yo'dhyāyastaṃ viśeṣābhivyāptyā prakathayiṣyāmaḥ ||
भगवान् धन्वन्तरिरिति समस्तैश्वर्यमाहात्म्ययशःश्रीकामार्थप्रयत्नैर् युक्तो भगवान् इत्युच्यते अन्ये तु ज्ञानातिशयवान् पुरुषातिशयो भगवान् अपरे तु अष्टगुणैश्वर्यवान् एवात्र भगवान् ॥ (१७।०)
bhagavān dhanvantaririti samastaiśvaryamāhātmyayaśaḥśrīkāmārthaprayatnair yukto bhagavān ityucyate anye tu jñānātiśayavān puruṣātiśayo bhagavān apare tu aṣṭaguṇaiśvaryavān evātra bhagavān ||
अथात इत्यादिकं प्रतिज्ञासूत्रं यद्यप्यध्यायादौ ॥ (१८।०)
athāta ityādikaṃ pratijñāsūtraṃ yadyapyadhyāyādau ||
लिखितं तथापि वत्स सुश्रुत इत्यनन्तरं द्रष्टव्यम् अन्ये तु अध्याप्याश्च भवन्तो वत्साः इत्यनन्तरं पठन्ति तन्नेच्छति गयी ॥ (१९।०)
likhitaṃ tathāpi vatsa suśruta ityanantaraṃ draṣṭavyam anye tu adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ ityanantaraṃ paṭhanti tannecchati gayī ||
अत्र केचिद् वेदोत्पत्तिं नामाध्यायं इति पठन्ति ॥ (२०।०)
atra kecid vedotpattiṃ nāmādhyāyaṃ iti paṭhanti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.