NiSaṃ zu Su, Sū., 24, 7.5
Select a line for its word-by-word analysis.
पञ्चमं व्याधिभेदं निर्दिशन्नाह कालबलप्रवृत्ता इत्यादि ॥ (१।०)
pañcamaṃ vyādhibhedaṃ nirdiśannāha kālabalapravṛttā ityādi ||
के पुनस्त इत्याह शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः ते पुनर् जाड्यदाहकम्पादयः तथा व्रणज्वराश्च ॥ (३।०)
ke punasta ityāha śītoṣṇavātavarṣātapaprabhṛtinimittāḥ te punar jāḍyadāhakampādayaḥ tathā vraṇajvarāśca ||
अत्र व्यापन्नर्तुकृतानां पूर्वोद्धृतान्नपानौषधिभिर् उपचारः यथास्वं च व्याधिविहितं भेषजम् ऋतुव्यापत्प्रशमनं च दैवव्यपाश्रयं च होमादिः अव्यापन्नर्तुकृतानां पुनर्यथादोषं यथारोगमेवोपचारः ॥ (४।०)
atra vyāpannartukṛtānāṃ pūrvoddhṛtānnapānauṣadhibhir upacāraḥ yathāsvaṃ ca vyādhivihitaṃ bheṣajam ṛtuvyāpatpraśamanaṃ ca daivavyapāśrayaṃ ca homādiḥ avyāpannartukṛtānāṃ punaryathādoṣaṃ yathārogamevopacāraḥ ||
षष्ठं व्याधिभेदं निर्दिशन्नाह दैवबलप्रवृत्ता इत्यादि ॥ (५।०)
ṣaṣṭhaṃ vyādhibhedaṃ nirdiśannāha daivabalapravṛttā ityādi ||
दैवबलप्रवृत्ता इति दैवशक्तिजाता इत्यर्थः ॥ (६।०)
daivabalapravṛttā iti daivaśaktijātā ityarthaḥ ||
आथर्वणकृता अथर्ववेदप्रणीताभिचारिकमन्त्रैः कृता मारणात्मका व्याधयः ॥ (१०।०)
ātharvaṇakṛtā atharvavedapraṇītābhicārikamantraiḥ kṛtā māraṇātmakā vyādhayaḥ ||
उपसर्गजा इति उपसृज्यन्त इत्युपसर्गाः पीडितजनसमीपोत्पन्ना ज्वरादयः ॥ (११।०)
upasargajā iti upasṛjyanta ityupasargāḥ pīḍitajanasamīpotpannā jvarādayaḥ ||
विद्युदशनिकृता इति लताकारा तिर्यक्पतन्ती वह्निरूपा विद्युत् मुशलवद् अधःपतनशीलो मारणात्मकोऽशनिः ॥ (१२।०)
vidyudaśanikṛtā iti latākārā tiryakpatantī vahnirūpā vidyut muśalavad adhaḥpatanaśīlo māraṇātmako'śaniḥ ||
संसर्गजा इति देवादिद्रोहकजनसम्पर्कजा इत्यर्थः ॥ (१३।०)
saṃsargajā iti devādidrohakajanasamparkajā ityarthaḥ ||
आकस्मिका इति विनैव संसर्गे प्राक्तनकर्मपीडितत्वेन जाता इत्यर्थः ॥ (१४।०)
ākasmikā iti vinaiva saṃsarge prāktanakarmapīḍitatvena jātā ityarthaḥ ||
उपसर्गजसंसर्गजयोरयं विशेषः उपसर्गजा ज्वरादिरोगपीडितजनसम्पर्काद् भवन्ति संसर्गजाश्च देवादिद्रोहकजनसम्पर्काद् भवन्ति ॥ (१५।०)
upasargajasaṃsargajayorayaṃ viśeṣaḥ upasargajā jvarādirogapīḍitajanasamparkād bhavanti saṃsargajāśca devādidrohakajanasamparkād bhavanti ||
देवद्रोहाद् अभिशप्तका इत्यत्र कंचित् उपसर्गाभिशापाभिचाराभिषङ्गजा इति पठन्ति स चाभावान्न लिखितः ॥ (१६।०)
devadrohād abhiśaptakā ityatra kaṃcit upasargābhiśāpābhicārābhiṣaṅgajā iti paṭhanti sa cābhāvānna likhitaḥ ||
सप्तमं व्याधिभेदं दर्शयन्नाह स्वभावबलप्रवृत्ता इत्यादि ॥ (१७।०)
saptamaṃ vyādhibhedaṃ darśayannāha svabhāvabalapravṛttā ityādi ||
स्वभावबलप्रवृत्ता इति प्रकृतिशक्तिजाता इत्यर्थः ॥ (१८।०)
svabhāvabalapravṛttā iti prakṛtiśaktijātā ityarthaḥ ||
तत्र कालजाकालजयोर् हेतुभेदेन भेद इति दर्शयति तत्र परिरक्षणकृता इत्यादि ॥ (२२।०)
tatra kālajākālajayor hetubhedena bheda iti darśayati tatra parirakṣaṇakṛtā ityādi ||
परिरक्षणं रक्षाप्रयत्नः तस्मिन्नपि परिरक्षणे ये भवन्ति ते कालजाः अत एव कालकृतानां नोपचारोऽस्ति याप्यतैवास्ति भोजनपानरसायनादिभिः आत्यन्तिकप्रतीकारो वा स्वभावव्याधिचिकित्सितोक्तरसायनविधिना ॥ (२३।०)
parirakṣaṇaṃ rakṣāprayatnaḥ tasminnapi parirakṣaṇe ye bhavanti te kālajāḥ ata eva kālakṛtānāṃ nopacāro'sti yāpyataivāsti bhojanapānarasāyanādibhiḥ ātyantikapratīkāro vā svabhāvavyādhicikitsitoktarasāyanavidhinā ||
अपरिरक्षणकृता इति अपरिरक्षणं रक्षणेऽप्रयत्नः तस्मिन् ये भवन्ति ते अकालकृताः ॥ (२४।०)
aparirakṣaṇakṛtā iti aparirakṣaṇaṃ rakṣaṇe'prayatnaḥ tasmin ye bhavanti te akālakṛtāḥ ||
एते आधिदैविका इति एते क्षुत्पिपासादयो दैवम् अधिकृत्य भवन्तीत्याधिदैविकाः ॥ (२६।०)
ete ādhidaivikā iti ete kṣutpipāsādayo daivam adhikṛtya bhavantītyādhidaivikāḥ ||
केचित् एत आधिदैविकाः इत्यमुं पाठं न पठन्ति ॥ (२७।०)
kecit eta ādhidaivikāḥ ityamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti ||
तेषां मते स्वभावबलप्रवृत्ताः क्षुत्पिपासादय आध्यात्मिकमध्ये निपतन्ति ॥ (२८।०)
teṣāṃ mate svabhāvabalapravṛttāḥ kṣutpipāsādaya ādhyātmikamadhye nipatanti ||
तत्र तेष्वेव सप्तसु व्याधिभेदेषु सर्वव्याध्युपरोधं दर्शयन्नाह अत्र सर्वव्याध्युपरोध इति ॥ (२९।०)
tatra teṣveva saptasu vyādhibhedeṣu sarvavyādhyuparodhaṃ darśayannāha atra sarvavyādhyuparodha iti ||
अत्रेति अत्रोक्तसप्तविधव्याधौ उपरोधः संग्रहः ॥ (३०।०)
atreti atroktasaptavidhavyādhau uparodhaḥ saṃgrahaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.