NiSaṃ zu Su, Sū., 14, 15.3
Select a line for its word-by-word analysis.
रसधातुर्धात्वन्तराणां स्वभावं जनयन्नेकैकस्मिन् धातौ कियन्तं कालम् अवतिष्ठत इत्याह स खल्वित्यादि ॥ (१।०)
rasadhāturdhātvantarāṇāṃ svabhāvaṃ janayannekaikasmin dhātau kiyantaṃ kālam avatiṣṭhata ityāha sa khalvityādi ||
अवतिष्ठते ऽवस्थितिं करोतीत्यर्थः परिणामं गच्छन्नेव तिष्ठति पच्यमानस्थालीतण्डुलवत् न पुनरस्य गमननिवृत्तिः ॥ (२।०)
avatiṣṭhate 'vasthitiṃ karotītyarthaḥ pariṇāmaṃ gacchanneva tiṣṭhati pacyamānasthālītaṇḍulavat na punarasya gamananivṛttiḥ ||
त्रीणि त्रीणि कलासहस्राणि पञ्चदश च कला इत्यस्यार्थो रसः किलैकाहेनैव सम्पद्यते तदनन्तरं ये षड् धातवस्ते प्रत्येकं पञ्चभिः पञ्चभिर् अहोभिः सम्पद्यन्ते ॥ (३।०)
trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ityasyārtho rasaḥ kilaikāhenaiva sampadyate tadanantaraṃ ye ṣaḍ dhātavaste pratyekaṃ pañcabhiḥ pañcabhir ahobhiḥ sampadyante ||
यावता कालेन रसः शुक्रतां याति तावन्तं वक्तुम् आह एवं मासेनेत्यादि ॥ (४।०)
yāvatā kālena rasaḥ śukratāṃ yāti tāvantaṃ vaktum āha evaṃ māsenetyādi ||
अत्रार्तवशब्दोऽयं शुक्रे वर्तते न तु रजसि रजो हि रसाद्रक्तवत् सप्तमे ऽहनि जायते अथवा यद्ययमार्तवशब्दः शुक्रे न वर्तते तदात्र शुक्रोत्पत्त्यधिकारे स्त्रीणां शुक्रस्यानुक्तत्वात् षड्धातुत्वं स्यात् तस्मादार्तवशब्दः शुक्रे वर्तते अन्ये तु पुनरत्रार्तवशब्दं रजस्येव वर्तयन्ति चकारेण स्त्रीशुक्रं समुच्चिन्वन्ति शुक्रे ऽपि गर्भजननशक्तिद्योतनार्थम् ॥ (५।०)
atrārtavaśabdo'yaṃ śukre vartate na tu rajasi rajo hi rasādraktavat saptame 'hani jāyate athavā yadyayamārtavaśabdaḥ śukre na vartate tadātra śukrotpattyadhikāre strīṇāṃ śukrasyānuktatvāt ṣaḍdhātutvaṃ syāt tasmādārtavaśabdaḥ śukre vartate anye tu punaratrārtavaśabdaṃ rajasyeva vartayanti cakāreṇa strīśukraṃ samuccinvanti śukre 'pi garbhajananaśaktidyotanārtham ||
तथा चोक्तं यदा नार्याव् उपेयातां वृषस्यन्त्यौ कथंचन । (६।१)
tathā coktaṃ yadā nāryāv upeyātāṃ vṛṣasyantyau kathaṃcana |
मुञ्चतः शुक्रम् अन्योन्यम् अनस्थिस् तत्र जायते । (६।२)
muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate |
अस्मिन् पक्षे मासेनार्तवस्य भवनमुपचयोऽभिप्रेतः प्रकाशश् च यस्माद् आर्तवस्य रक्तवत् सप्ताहेनैवोत्पत्तिर् इति ॥ (७।०)
asmin pakṣe māsenārtavasya bhavanamupacayo'bhipretaḥ prakāśaś ca yasmād ārtavasya raktavat saptāhenaivotpattir iti ||
अष्टादशसहस्राणीत्यादिना त्रिंशद्दिनानि कथितानि ॥ (९।०)
aṣṭādaśasahasrāṇītyādinā triṃśaddināni kathitāni ||
स्वतन्त्रपरतन्त्रयोर् इति समानतन्त्रासमानतन्त्रयोर् इत्यर्थः ॥ (१०।०)
svatantraparatantrayor iti samānatantrāsamānatantrayor ityarthaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.