NiSaṃ zu Su, Sū., 14, 3.4

34 of 71 · 25 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

शोणितोत्पत्ते रसाधीनत्वाद् रसम् एव दर्शयन्नाह तत्रेत्यादि ॥ (१।०)

śoṇitotpatte rasādhīnatvād rasam eva darśayannāha tatretyādi ||

2.0२.०

इत्थंभूतस्याहारस्य यः सारः स रस इत्युच्यत इति पिण्डार्थः ॥ (२।०)

itthaṃbhūtasyāhārasya yaḥ sāraḥ sa rasa ityucyata iti piṇḍārthaḥ ||

3.0३.०

पाञ्चभौतिकस्येति पृथिव्यादिभूतद्रव्यभेदेन चतुर्विधस्येति पेयलेह्यभोज्यभक्ष्यभेदेन षड्रसस्येति मधुरादिरसभेदेन द्विविधवीर्यस्येति शीतोष्णवीर्यभेदेन पक्षान्तरमाह अष्टविधवीर्यस्य वेति शीतोष्णस्निग्धरूक्षविशदपिच्छिलमृदुतीक्ष्णभेदेन अनेकगुणस्येति शीतादिद्रवादिगुणभेदेन विंशतिगुणस्य उपयुक्तस्येति सम्यक्परिणतस्येत्यनेनैवोपयुक्तपदार्थस्य लब्धत्वाद्यदुपयुक्तग्रहणं करोति तत् सम्यग्योगं स्वास्थ्यवृत्तीयद्वादशविधाशनप्रविचारम् अपेक्ष्योपयोगं प्रापयति ॥ (३।०)

pāñcabhautikasyeti pṛthivyādibhūtadravyabhedena caturvidhasyeti peyalehyabhojyabhakṣyabhedena ṣaḍrasasyeti madhurādirasabhedena dvividhavīryasyeti śītoṣṇavīryabhedena pakṣāntaramāha aṣṭavidhavīryasya veti śītoṣṇasnigdharūkṣaviśadapicchilamṛdutīkṣṇabhedena anekaguṇasyeti śītādidravādiguṇabhedena viṃśatiguṇasya upayuktasyeti samyakpariṇatasyetyanenaivopayuktapadārthasya labdhatvādyadupayuktagrahaṇaṃ karoti tat samyagyogaṃ svāsthyavṛttīyadvādaśavidhāśanapravicāram apekṣyopayogaṃ prāpayati ||

4.0४.०

तेजोभूत इति तेजसा भूतस् तेजोभूतो वह्निसम्भूत इत्यर्थः अन्ये तु तेजःशब्देन घृतमाहुः तत्र तेजोभूतो घृतवदुत्पन्न इत्यर्थः अन्ये तु वदन्ति भूतशब्दो ऽत्रोपमानार्थः तत्र तेजोभूतो घृताकार इत्यर्थः ॥ (४।०)

tejobhūta iti tejasā bhūtas tejobhūto vahnisambhūta ityarthaḥ anye tu tejaḥśabdena ghṛtamāhuḥ tatra tejobhūto ghṛtavadutpanna ityarthaḥ anye tu vadanti bhūtaśabdo 'tropamānārthaḥ tatra tejobhūto ghṛtākāra ityarthaḥ ||

5.0५.०

सार इति विडादिमलरहित इत्यर्थः ॥ (५।०)

sāra iti viḍādimalarahita ityarthaḥ ||

6.0६.०

परमसूक्ष्म इति अतिशयेनास्थूलावयवः सूक्ष्मस्रोतोऽनुसारीत्यर्थः ॥ (६।०)

paramasūkṣma iti atiśayenāsthūlāvayavaḥ sūkṣmasroto'nusārītyarthaḥ ||

7.0७.०

रसस्य स्थानम् आह तस्येत्यादि ॥ (७।०)

rasasya sthānam āha tasyetyādi ||

8.0८.०

तस्य रसस्य सर्वदेहानुसारित्वेऽपि हृदयं स्थानं हृदयशब्दे नात्र हृदयोपलक्षितः प्रदेश उच्यते न तु साक्षाद्धृदयं कुतः हृदयस्यौजःस्थानत्वात् ॥ (८।०)

tasya rasasya sarvadehānusāritve'pi hṛdayaṃ sthānaṃ hṛdayaśabde nātra hṛdayopalakṣitaḥ pradeśa ucyate na tu sākṣāddhṛdayaṃ kutaḥ hṛdayasyaujaḥsthānatvāt ||

9.0९.०

रसस्य क्रियां निर्दिशन्नाह हृदयाद् इत्यादि ॥ (९।०)

rasasya kriyāṃ nirdiśannāha hṛdayād ityādi ||

10.0१०.०

तर्पयतीति बालमध्यस्थविरान् सर्वानेव प्रीणयति अन्ये गर्भं तर्पयतीति मन्यन्ते तस्यासंभवात् वर्धयतीति बालं धारयतीति मध्यं सम्पूर्णधातुत्वात् केचित् धारयतीत्यत्र जीवयति इति पठन्ति अत्रापि स एवार्थः यापयतीति वृद्धं क्षीयमाणदेहत्वात् ॥ (१०।०)

tarpayatīti bālamadhyasthavirān sarvāneva prīṇayati anye garbhaṃ tarpayatīti manyante tasyāsaṃbhavāt vardhayatīti bālaṃ dhārayatīti madhyaṃ sampūrṇadhātutvāt kecit dhārayatītyatra jīvayati iti paṭhanti atrāpi sa evārthaḥ yāpayatīti vṛddhaṃ kṣīyamāṇadehatvāt ||

11.0११.०

केचिद् अत्र हृदयात् इत्यादि पाठं चतस्रश्च तिर्यग्गाः इत्यन्तं न पठन्ति कृत्स्नं शरीरम् इत्यादि च पठन्ति ॥ (११।०)

kecid atra hṛdayāt ityādi pāṭhaṃ catasraśca tiryaggāḥ ityantaṃ na paṭhanti kṛtsnaṃ śarīram ityādi ca paṭhanti ||

12.0१२.०

कुतः पुनरयं तर्पणादि करोतीत्याह अदृष्टहेतुकेन कर्मणा प्राक्तनकर्मणेत्य् अर्थः ॥ (१२।०)

kutaḥ punarayaṃ tarpaṇādi karotītyāha adṛṣṭahetukena karmaṇā prāktanakarmaṇety arthaḥ ||

13.0१३.०

अन्ये तु केषांचिदेव मर्तुमिच्छूनां कुतो न तर्पणादि करोतीति पृष्ट आह अदृष्टहेतुकेन कर्मणेति ॥ (१३।०)

anye tu keṣāṃcideva martumicchūnāṃ kuto na tarpaṇādi karotīti pṛṣṭa āha adṛṣṭahetukena karmaṇeti ||

14.0१४.०

तस्य शरीरमित्यादि तस्येति रसस्य ॥ (१४।०)

tasya śarīramityādi tasyeti rasasya ||

15.0१५.०

अनुसरतः अनुगच्छतः ॥ (१५।०)

anusarataḥ anugacchataḥ ||

16.0१६.०

क्षयवृद्धिवैकृतैर् इति वैकृतं विकारः क्षयविकारैः रसक्षये हृत्पीडा कम्प इत्यादिभिः वृद्धिविकारैः हृदयोत्क्लेदम् इत्यादिभिः ॥ (१६।०)

kṣayavṛddhivaikṛtair iti vaikṛtaṃ vikāraḥ kṣayavikāraiḥ rasakṣaye hṛtpīḍā kampa ityādibhiḥ vṛddhivikāraiḥ hṛdayotkledam ityādibhiḥ ||

17.0१७.०

तत्र क्षयवृद्धिविकारैर्विकृतस्य क्षयवृद्धिवैकृतैश्चेत्यत्र चकारो द्रष्टव्यः तेन सर्वशरीरतर्पणादिभिश्चाविकृतस्य गतिर् अनुमन्तव्येत्यर्थः ॥ (१७।०)

tatra kṣayavṛddhivikārairvikṛtasya kṣayavṛddhivaikṛtaiścetyatra cakāro draṣṭavyaḥ tena sarvaśarīratarpaṇādibhiścāvikṛtasya gatir anumantavyetyarthaḥ ||

18.0१८.०

रसस्वभावं विनिर्देष्टुम् आह तस्मिन्नित्यादि ॥ (१८।०)

rasasvabhāvaṃ vinirdeṣṭum āha tasminnityādi ||

19.0१९.०

तस्मिन्निति पूर्वोक्ते रसे ॥ (१९।०)

tasminniti pūrvokte rase ||

20.0२०.०

जिज्ञासा ज्ञातुम् इच्छा ॥ (२०।०)

jijñāsā jñātum icchā ||

21.0२१.०

किमयं सौम्यः कफवत् अथवा तैजसः पित्तवत् इति संशयः ॥ (२१।०)

kimayaṃ saumyaḥ kaphavat athavā taijasaḥ pittavat iti saṃśayaḥ ||