NiSaṃ zu Su, Sū., 24, 8.4
Select a line for its word-by-word analysis.
कथं पुनः सर्वव्याध्युपरोध इत्याह सर्वेषां च व्याधीनामित्यादि ॥ (१।०)
kathaṃ punaḥ sarvavyādhyuparodha ityāha sarveṣāṃ ca vyādhīnāmityādi ||
लिङ्गं तु वातादीनां रौक्ष्याल्पस्नेहादयः तथा तोददाहकण्ड्वादीनि कार्याणि च ॥ (४।०)
liṅgaṃ tu vātādīnāṃ raukṣyālpasnehādayaḥ tathā todadāhakaṇḍvādīni kāryāṇi ca ||
दृष्टफलत्वादिति वातादिहरौषधैर् वातादिव्याधेर् उपशमनदर्शनात् ॥ (५।०)
dṛṣṭaphalatvāditi vātādiharauṣadhair vātādivyādher upaśamanadarśanāt ||
आगमाच्च सविंशत्येकादशशतानां व्याधीनां कार्यभूतानां वातपित्तश्लेष्माणो हि कारणम् ॥ (६।०)
āgamācca saviṃśatyekādaśaśatānāṃ vyādhīnāṃ kāryabhūtānāṃ vātapittaśleṣmāṇo hi kāraṇam ||
विकारजातमिति विकारसमूहं विकाराश्चात्र त्रयो विंशतिर्महदाद्याः ॥ (८।०)
vikārajātamiti vikārasamūhaṃ vikārāścātra trayo viṃśatirmahadādyāḥ ||
विश्वरूपेणावस्थितमिति जगद्रूपेण व्याप्य स्थितमित्यर्थः ॥ (९।०)
viśvarūpeṇāvasthitamiti jagadrūpeṇa vyāpya sthitamityarthaḥ ||
न व्यतिरिच्यन्त इति न पृथग्भवन्तीत्यर्थः ॥ (१०।०)
na vyatiricyanta iti na pṛthagbhavantītyarthaḥ ||
एवमेव कृत्स्नं विकारजातमित्यादि विकारजातमिति रोगसमूहम् ॥ (११।०)
evameva kṛtsnaṃ vikārajātamityādi vikārajātamiti rogasamūham ||
एतेन तल्लिङ्गत्वादित्यादिना अनुमानप्रत्यक्षागमोपमानानि चत्वारि प्रमाणान्युक्तानि ॥ (१३।०)
etena talliṅgatvādityādinā anumānapratyakṣāgamopamānāni catvāri pramāṇānyuktāni ||
ननु दोषत्रयात् कथम् आदिबलप्रवृत्तादयोऽनेके व्याधय इत्याह दोषेत्यादि ॥ (१४।०)
nanu doṣatrayāt katham ādibalapravṛttādayo'neke vyādhaya ityāha doṣetyādi ||
दोषधातुमलसंसर्गादिति संसर्गः संयोगः तद्यथा वातादिदोषरसधातुसंसर्गाज्ज्वरादयो रसाधिष्ठानाः वातादिदोषरसधातुपुरीषमलसंसर्गाद् अतीसारादयः वातादिदोषरसादिदूष्यमूत्रमलसंसर्गाद् विंशतिर् मेहाः तथा वातादिदोषरक्तधातुसंसर्गाद् वातरक्तरक्तपित्तविद्रधिरक्तगुल्मादयः ॥ (१५।०)
doṣadhātumalasaṃsargāditi saṃsargaḥ saṃyogaḥ tadyathā vātādidoṣarasadhātusaṃsargājjvarādayo rasādhiṣṭhānāḥ vātādidoṣarasadhātupurīṣamalasaṃsargād atīsārādayaḥ vātādidoṣarasādidūṣyamūtramalasaṃsargād viṃśatir mehāḥ tathā vātādidoṣaraktadhātusaṃsargād vātaraktaraktapittavidradhiraktagulmādayaḥ ||
आयतनविशेषादिति आयतनानि स्थानानि तेषां विशेषो भेद इत्यर्थः तद्यथा सप्तस्वायतनेषु पञ्चषष्टिर् मुखरोगाः चक्षुरिन्द्रियायतनेषु षट्सप्ततिर्नेत्ररोगाः ॥ (१६।०)
āyatanaviśeṣāditi āyatanāni sthānāni teṣāṃ viśeṣo bheda ityarthaḥ tadyathā saptasvāyataneṣu pañcaṣaṣṭir mukharogāḥ cakṣurindriyāyataneṣu ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ ||
निमित्ततश्चेति निमित्तानि वातादयः तद्यथा प्रत्येकं वातादिज्वरास् त्रयः सांनिपातिक एकः द्वंद्वजास् त्रयः आगन्तुश्चाष्टमः एवम् अन्यदपि निमित्ततो व्याधीनां नानात्वं ज्ञेयम् ॥ (१७।०)
nimittataśceti nimittāni vātādayaḥ tadyathā pratyekaṃ vātādijvarās trayaḥ sāṃnipātika ekaḥ dvaṃdvajās trayaḥ āgantuścāṣṭamaḥ evam anyadapi nimittato vyādhīnāṃ nānātvaṃ jñeyam ||
एषामिति व्याधीनां विकल्पो भेदः नानात्वमित्यर्थः ॥ (१८।०)
eṣāmiti vyādhīnāṃ vikalpo bhedaḥ nānātvamityarthaḥ ||
दूष्यजन्मसंज्ञा लक्षणया भवतीति दर्शयन्नाह दोषदूषितेष्वत्यर्थम् इत्यादि ॥ (१९।०)
dūṣyajanmasaṃjñā lakṣaṇayā bhavatīti darśayannāha doṣadūṣiteṣvatyartham ityādi ||
दोषैरेव दूषितेषु धातुष्वत्यर्थं दोषजेषु विकारेषु रसजादिसंज्ञा यथा घृतदग्धस्तैलदग्धस्ताम्रदग्धो लोहदग्ध इति ॥ (२०।०)
doṣaireva dūṣiteṣu dhātuṣvatyarthaṃ doṣajeṣu vikāreṣu rasajādisaṃjñā yathā ghṛtadagdhastailadagdhastāmradagdho lohadagdha iti ||
अत्र घृतादिशब्देन घृतादिस्थो वह्निर्लक्ष्यते एवं रसादिजो व्याधिरित्यत्र रसादिस्थितवातादिदोषा लक्ष्यन्ते ॥ (२१।०)
atra ghṛtādiśabdena ghṛtādistho vahnirlakṣyate evaṃ rasādijo vyādhirityatra rasādisthitavātādidoṣā lakṣyante ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.