NiSaṃ zu Su, Sū., 14, 16.1

48 of 71 · 12 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

दृष्टान्तत्रयेण शरीरे रसगतिं त्रिधा दर्शयन्नाह स शब्दार्चिर्जलसंतानवद् इत्यादि ॥ (१।०)

dṛṣṭāntatrayeṇa śarīre rasagatiṃ tridhā darśayannāha sa śabdārcirjalasaṃtānavad ityādi ||

सः रसः संतानशब्दः शब्दादिभिः सह प्रत्येकं सम्बध्यते ॥ (२।०)

saḥ rasaḥ saṃtānaśabdaḥ śabdādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate ||

अणुना विशेषेण सूक्ष्मप्रकारेण ॥ (३।०)

aṇunā viśeṣeṇa sūkṣmaprakāreṇa ||

अनुधावति संचरति ॥ (४।०)

anudhāvati saṃcarati ||

एवंशब्दो नियमार्थः ॥ (५।०)

evaṃśabdo niyamārthaḥ ||

शरीरं केवलं सकलम् इत्यर्थः ॥ (६।०)

śarīraṃ kevalaṃ sakalam ityarthaḥ ||

तत्र शब्दसंतानवदित्यनेन तिर्यग्गामित्वं रसस्योक्तम् अर्चिःसंतानवद् इत्यनेनोर्ध्वगामित्वं जलसंतानवद् इत्यनेनाधोगामित्वम् इति ॥ (७।०)

tatra śabdasaṃtānavadityanena tiryaggāmitvaṃ rasasyoktam arciḥsaṃtānavad ityanenordhvagāmitvaṃ jalasaṃtānavad ityanenādhogāmitvam iti ||

केचिदन्यथा व्याख्यानयन्ति शब्दादिदृष्टान्तत्रयेण तीक्ष्णमध्यमन्दाग्नयो निर्दिष्टाः ॥ (८।०)

kecidanyathā vyākhyānayanti śabdādidṛṣṭāntatrayeṇa tīkṣṇamadhyamandāgnayo nirdiṣṭāḥ ||

शब्दसंतानवत्तीक्ष्णाग्नीनां रसः संचरति अर्चिःसंतानवन्मध्याग्नीनां जलसंतानवन्मन्दाग्नीनाम् इति ॥ (९।०)

śabdasaṃtānavattīkṣṇāgnīnāṃ rasaḥ saṃcarati arciḥsaṃtānavanmadhyāgnīnāṃ jalasaṃtānavanmandāgnīnām iti ||

तेन तीक्ष्णाग्नीनाम् अष्टाहेनैव रसः शुक्रीभवति मन्दाग्नेर् मासेनैव ॥ (१०।०)

tena tīkṣṇāgnīnām aṣṭāhenaiva rasaḥ śukrībhavati mandāgner māsenaiva ||

अयम् अर्थो गयदासाचार्येण बहुधा दूषितः ॥ (११।०)

ayam artho gayadāsācāryeṇa bahudhā dūṣitaḥ ||

दीप्ताग्नेस् तु किंचिन् न्यूनेन मासेन शुक्रं भवति मन्दाग्नेस्तु किंचिदधिकेन मासेनेत्ययमर्थो न्याय्य इति ॥ (१२।०)

dīptāgnes tu kiṃcin nyūnena māsena śukraṃ bhavati mandāgnestu kiṃcidadhikena māsenetyayamartho nyāyya iti ||