ĀK, 1, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
उत्पत्तिं गन्धकस्यापि जातिं संशोधनं तथा । (२।१)
utpattiṃ gandhakasyāpi jātiṃ saṃśodhanaṃ tathā |
श्वेतद्वीपे पुरा देवि लताकल्पद्रुमोज्ज्वले ॥ (३।३)
śvetadvīpe purā devi latākalpadrumojjvale ||
सिद्धविद्याधरस्त्रीभिः किन्नर्यप्सरसां गणैः ॥ (४।२)
siddhavidyādharastrībhiḥ kinnaryapsarasāṃ gaṇaiḥ ||
अनेकनिर्जरस्त्रीभिः क्रीडन्ती त्वं मदोल्लसा । (५।१)
anekanirjarastrībhiḥ krīḍantī tvaṃ madollasā |
अत्यानन्देन देवेशि नृत्यन्ती त्वं सुरार्चिते ॥ (६।२)
atyānandena deveśi nṛtyantī tvaṃ surārcite ||
सुगन्धिना तद्रजसा त्वद्वस्त्रं रक्ततां ययौ ॥ (७।२)
sugandhinā tadrajasā tvadvastraṃ raktatāṃ yayau ||
विहाय तद्रक्तवस्त्रं स्नात्वा क्षीरमहोदधौ । (८।१)
vihāya tadraktavastraṃ snātvā kṣīramahodadhau |
वायुना तद्रजोवस्त्रं क्षिप्तं क्षीरमहोदधौ । (९।१)
vāyunā tadrajovastraṃ kṣiptaṃ kṣīramahodadhau |
मग्नं तत्रैव तद्वस्त्रं चिरकालं सुरेश्वरि ॥ (९।२)
magnaṃ tatraiva tadvastraṃ cirakālaṃ sureśvari ||
मथ्यमानान्महाम्भोधेर् अमृतेन सहोद्भवम् । (१०।१)
mathyamānānmahāmbhodher amṛtena sahodbhavam |
श्लाघ्येन निजगन्धेन मोदयन्नसुरान्सुरान् ॥ (१०।२)
ślāghyena nijagandhena modayannasurānsurān ||
तेनैव नाम्ना ऊचुस्ते शक्राद्याः सुरपुङ्गवाः । (११।१)
tenaiva nāmnā ūcuste śakrādyāḥ surapuṅgavāḥ |
गन्धकोऽयं भवत्वस्य नाम्ना जातं तु मत्प्रिये ॥ (११।२)
gandhako'yaṃ bhavatvasya nāmnā jātaṃ tu matpriye ||
चतुर्विधं शोणितं ते दिव्यं बलकरं परम् । (१२।१)
caturvidhaṃ śoṇitaṃ te divyaṃ balakaraṃ param |
समर्थोऽयं गन्धकस्तु रसबन्धे च जारणे ॥ (१२।२)
samartho'yaṃ gandhakastu rasabandhe ca jāraṇe ||
रसेन्द्रे ये गुणाः सन्ति ते गुणाः सन्ति गन्धके । (१३।१)
rasendre ye guṇāḥ santi te guṇāḥ santi gandhake |
इत्यूचुर् इन्द्रप्रमुखा हृष्टा गन्धकगन्धतः ॥ (१३।२)
ityūcur indrapramukhā hṛṣṭā gandhakagandhataḥ ||
तदा प्रभृति लोकेऽस्मिन्ख्यातोऽयं गन्धकः प्रिये । (१४।१)
tadā prabhṛti loke'sminkhyāto'yaṃ gandhakaḥ priye |
जपाकुसुमसङ्काशः क्षत्रियश्चोत्तमः प्रिये ॥ (१४।२)
japākusumasaṅkāśaḥ kṣatriyaścottamaḥ priye ||
पीतो वैश्यो मध्यमः स्याच्छ्वेतो विप्रोऽधमः स्मृतः । (१५।१)
pīto vaiśyo madhyamaḥ syācchveto vipro'dhamaḥ smṛtaḥ |
कृष्णवर्णो भवेच्छूद्रः प्रिये स्यादधमाधमः ॥ (१५।२)
kṛṣṇavarṇo bhavecchūdraḥ priye syādadhamādhamaḥ ||
श्वेतवर्णं च भैषज्ये कृष्णं कुष्ठादिलेपने ॥ (१६।२)
śvetavarṇaṃ ca bhaiṣajye kṛṣṇaṃ kuṣṭhādilepane ||
गन्धकशुद्धिःअथ वक्ष्ये गन्धकस्य शोधनं सिद्धिदायकम् । (१७।१)
gandhakaśuddhiḥatha vakṣye gandhakasya śodhanaṃ siddhidāyakam |
तिलपर्ण्यजमोदाश्च ब्राह्मी भृङ्गी च धुत्तुरः ॥ (१७।२)
tilaparṇyajamodāśca brāhmī bhṛṅgī ca dhutturaḥ ||
एतेषां च रसैर् भाव्यं चूर्णितं गन्धकं दिनम् । (१८।१)
eteṣāṃ ca rasair bhāvyaṃ cūrṇitaṃ gandhakaṃ dinam |
कान्तपात्रे विनिक्षिप्य समांशाज्येन पाचयेत् ॥ (१८।२)
kāntapātre vinikṣipya samāṃśājyena pācayet ||
मृद्वग्निना तु तत्पक्त्वा ह्यजाक्षीरे विनिक्षिपेत् । (१९।१)
mṛdvagninā tu tatpaktvā hyajākṣīre vinikṣipet |
गोक्षीराज्यैः किंचिदूनं स्थाल्या वक्त्रं तु बन्धयेत् ॥ (१९।२)
gokṣīrājyaiḥ kiṃcidūnaṃ sthālyā vaktraṃ tu bandhayet ||
स्वच्छांशुकेन बद्धस्य चूर्णं तदुपरि क्षिपेत् । (२०।१)
svacchāṃśukena baddhasya cūrṇaṃ tadupari kṣipet |
तदूर्ध्वं श्रावकं रुद्ध्वा तत्स्थाप्यं गर्तकान्तरे ॥ (२०।२)
tadūrdhvaṃ śrāvakaṃ ruddhvā tatsthāpyaṃ gartakāntare ||
वनोत्पलैर् मृदुपुटं दत्त्वा द्रवति गन्धकम् । (२१।१)
vanotpalair mṛdupuṭaṃ dattvā dravati gandhakam |
पुनश्च तिलपर्ण्याद्यैर्भावयेच्छोषयेत् त्रिधा ॥ (२१।२)
punaśca tilaparṇyādyairbhāvayecchoṣayet tridhā ||
द्रावयेत्तत्समादाय मत्स्यपित्तेन सप्तधा । (२२।१)
drāvayettatsamādāya matsyapittena saptadhā |
भावयेज्जालिनीबीजचूर्णैस् तत् परिपेषयेत् ॥ (२२।२)
bhāvayejjālinībījacūrṇais tat paripeṣayet ||
ततो भृङ्गद्रवैर्भाव्यं सप्तकृत्वस्तपे खरे । (२३।१)
tato bhṛṅgadravairbhāvyaṃ saptakṛtvastape khare |
जलैः प्रक्षाल्य तत् सम्यक् शोषयेत्तत्पुनः पचेत् ॥ (२३।२)
jalaiḥ prakṣālya tat samyak śoṣayettatpunaḥ pacet ||
मृद्वग्निना कान्तपात्रे घृताक्ते तु क्षणं ततः । (२४।१)
mṛdvagninā kāntapātre ghṛtākte tu kṣaṇaṃ tataḥ |
भृङ्गराजद्रवे क्षिप्त्वा शुद्धं तद्गन्धकं भवेत् ॥ (२४।२)
bhṛṅgarājadrave kṣiptvā śuddhaṃ tadgandhakaṃ bhavet ||
गन्धकरसायनम्पूर्वोक्तवद् देहशुद्धिं कुर्याद्वान्तिविरेचनैः ॥ (२५।२)
gandhakarasāyanampūrvoktavad dehaśuddhiṃ kuryādvāntivirecanaiḥ ||
सुमुहूर्ते सुनक्षत्रे पूजयित्वा परं शिवम् । (२६।१)
sumuhūrte sunakṣatre pūjayitvā paraṃ śivam |
गणाधिपं क्षेत्रपालं श्रीगुरुं भिषजं क्रमात् ॥ (२६।२)
gaṇādhipaṃ kṣetrapālaṃ śrīguruṃ bhiṣajaṃ kramāt ||
निष्कैकं त्रिफलाचूर्णं निष्कमेकं च गुग्गुलुम् । (२७।१)
niṣkaikaṃ triphalācūrṇaṃ niṣkamekaṃ ca guggulum |
गुञ्जोन्मेयं शुद्धगन्धं लिहेदेरण्डतैलतः ॥ (२७।२)
guñjonmeyaṃ śuddhagandhaṃ lihederaṇḍatailataḥ ||
गुञ्जावृद्धिक्रमेणैव सेव्यं तत्प्रतिवासरम् । (२८।१)
guñjāvṛddhikrameṇaiva sevyaṃ tatprativāsaram |
तदा षोडशघस्रान्ते सेव्यं तत्प्रतिवासरम् । (२९।१)
tadā ṣoḍaśaghasrānte sevyaṃ tatprativāsaram |
गुञ्जाषोडशिकोन्मेयम् अपूर्वं त्रिफलां परम् ॥ (२९।२)
guñjāṣoḍaśikonmeyam apūrvaṃ triphalāṃ param ||
एतस्मादधिका वृद्धिर्न कार्या सिद्धिलिप्सुना । (३०।१)
etasmādadhikā vṛddhirna kāryā siddhilipsunā |
तथा प्रमेहान् गुल्मानि कासश्वासक्षयज्वरान् । (३१।१)
tathā pramehān gulmāni kāsaśvāsakṣayajvarān |
व्रणान्भगन्दरादींश्चाशीतिवातोद्भवान्गदान् ॥ (३१।२)
vraṇānbhagandarādīṃścāśītivātodbhavāngadān ||
सर्वव्याधिप्रशमनं भवेन्मासत्रयात्प्रिये ॥ (३२।२)
sarvavyādhipraśamanaṃ bhavenmāsatrayātpriye ||
तन्मूत्रमलयोगेन ताम्रं काञ्चनतां व्रजेत् । (३४।१)
tanmūtramalayogena tāmraṃ kāñcanatāṃ vrajet |
विधिं च प्रतिषेधं च कुर्यात्पूर्वोक्तवत्सुधीः ॥ (३४।२)
vidhiṃ ca pratiṣedhaṃ ca kuryātpūrvoktavatsudhīḥ ||
सर्वतीर्थेषु संस्नातः सर्वव्रतफलान्वितः । (३६।१)
sarvatīrtheṣu saṃsnātaḥ sarvavrataphalānvitaḥ |
अश्वमेधादियज्ञानां सर्वेषां फलमाप्नुयात् ॥ (३६।२)
aśvamedhādiyajñānāṃ sarveṣāṃ phalamāpnuyāt ||
धन्यः पुण्यतमः श्रेष्ठः श्लाघनीयो मनीषिभिः । (३७।१)
dhanyaḥ puṇyatamaḥ śreṣṭhaḥ ślāghanīyo manīṣibhiḥ |
स योगविज्ञः सर्वज्ञः सर्वानुग्राहकः प्रभुः ॥ (३७।२)
sa yogavijñaḥ sarvajñaḥ sarvānugrāhakaḥ prabhuḥ ||
शुद्धः सर्वगतः शान्तः शूरः सत्वगुणोज्ज्वलः । (३८।१)
śuddhaḥ sarvagataḥ śāntaḥ śūraḥ satvaguṇojjvalaḥ |
तस्य देहलयो नास्ति ह्यदृश्यः शिवतां व्रजेत् ॥ (३८।२)
tasya dehalayo nāsti hyadṛśyaḥ śivatāṃ vrajet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.