ĀK, 1, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
देहवेधक्रमःप्रणम्य शिरसा शम्भुं पप्रच्छ गिरिजात्मजा । (१।१)
dehavedhakramaḥpraṇamya śirasā śambhuṃ papraccha girijātmajā |
देहवेधस्त्वया पूर्वं संक्षेपात् कथितः प्रभो ॥ (१।३)
dehavedhastvayā pūrvaṃ saṃkṣepāt kathitaḥ prabho ||
तं देहवेधम् आचक्ष्व सम्यक् जानाम्यहं यथा । (२।१)
taṃ dehavedham ācakṣva samyak jānāmyahaṃ yathā |
पञ्चकर्माणि; १। पाचनम्लवणादिसमुत्क्लिष्टान् दोषान् संशोधयेत् क्रमात् । (४।१)
pañcakarmāṇi; 1. pācanamlavaṇādisamutkliṣṭān doṣān saṃśodhayet kramāt |
ततो जीर्णरसं चाद्यात् क्रमाद् एवं सुरेश्वरि ॥ (४।२)
tato jīrṇarasaṃ cādyāt kramād evaṃ sureśvari ||
लघ्वाहारो दिवा भूत्वा क्षुद्राधान्याकनागरम् । (५।१)
laghvāhāro divā bhūtvā kṣudrādhānyākanāgaram |
अष्टावशिष्टं संक्वाथ्य प्रतिरात्रं पिबेत्त्र्यहम् । (६।१)
aṣṭāvaśiṣṭaṃ saṃkvāthya pratirātraṃ pibettryaham |
अनन्तरं वराक्वाथं पूर्ववत् त्रिदिनं पिबेत् ॥ (६।२)
anantaraṃ varākvāthaṃ pūrvavat tridinaṃ pibet ||
२। स्नेहनम्घृतौदनं छागरसं दिवा भुञ्जीत मात्रया ॥ (७।२)
2. snehanamghṛtaudanaṃ chāgarasaṃ divā bhuñjīta mātrayā ||
आज्यान्नं वा मुद्गरसं लघ्वाशी स्याद्दिने सुधीः । (८।१)
ājyānnaṃ vā mudgarasaṃ laghvāśī syāddine sudhīḥ |
रात्रौ पिबेद्घृतं गव्यं सैन्धवेन समन्वितम् ॥ (८।२)
rātrau pibedghṛtaṃ gavyaṃ saindhavena samanvitam ||
निष्कमेकं सैन्धवं च घृतं निष्कचतुष्टयम् । (९।१)
niṣkamekaṃ saindhavaṃ ca ghṛtaṃ niṣkacatuṣṭayam |
एवं सप्तदिनं कुर्यात् स्नेहनं परमं हितम् । (१०।१)
evaṃ saptadinaṃ kuryāt snehanaṃ paramaṃ hitam |
३। स्वेदनम्मत्स्यमांसं माषतिलयवजामलसक्तवः ॥ (१०।२)
3. svedanammatsyamāṃsaṃ māṣatilayavajāmalasaktavaḥ ||
सर्वम् एतद् भवेत् प्रस्थम् एकाष्ठीलागरूबला । (११।१)
sarvam etad bhavet prastham ekāṣṭhīlāgarūbalā |
रास्ना व्याघ्री घनापत्रं कौशिकातिविषा निशा ॥ (११।२)
rāsnā vyāghrī ghanāpatraṃ kauśikātiviṣā niśā ||
सर्वमेतद्द्वयपलं तक्रक्षीराम्बुकांजिकम् । (१२।१)
sarvametaddvayapalaṃ takrakṣīrāmbukāṃjikam |
द्व्याढके निक्षिपेत् सर्वं मृत्पात्रे क्वाथयेत् सुधीः ॥ (१२।२)
dvyāḍhake nikṣipet sarvaṃ mṛtpātre kvāthayet sudhīḥ ||
कुर्यात् तस्योष्मणा गात्रं स्विन्नं द्विघटिकावधि । (१३।१)
kuryāt tasyoṣmaṇā gātraṃ svinnaṃ dvighaṭikāvadhi |
एवं सप्तदिनं कुर्यात् स्वेदनं परमं हितम् ॥ (१३।२)
evaṃ saptadinaṃ kuryāt svedanaṃ paramaṃ hitam ||
४ वमनम्मदनस्य फलं चैकं पाठा षोडशिकं जलम् । (१४।१)
4 vamanammadanasya phalaṃ caikaṃ pāṭhā ṣoḍaśikaṃ jalam |
पादावशिष्टं संक्वाथ्य तज्जले वस्त्रशोधिते ॥ (१४।२)
pādāvaśiṣṭaṃ saṃkvāthya tajjale vastraśodhite ||
निक्षिपेच्च पिबेत् प्रातर् वान्तिः स्यात् सर्वरोगहा ॥ (१५।२)
nikṣipecca pibet prātar vāntiḥ syāt sarvarogahā ||
५। विरेचनम्सूतटङ्कणगन्धाश्म त्रिकटुं त्रिफलां समम् । (१६।१)
5. virecanamsūtaṭaṅkaṇagandhāśma trikaṭuṃ triphalāṃ samam |
एतैः समं तु जेपालं श्लक्ष्णं तत् परिमर्दयेत् ॥ (१६।२)
etaiḥ samaṃ tu jepālaṃ ślakṣṇaṃ tat parimardayet ||
गुञ्जाद्वितयमात्रं तु गुडेन सह भक्षयेत् । (१७।१)
guñjādvitayamātraṃ tu guḍena saha bhakṣayet |
विरेचनम् इति प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ (१७।२)
virecanam iti proktaṃ sarvavyādhivināśanam ||
पञ्चकर्मेति कथितं क्रमात् कुर्याद् विरेचने । (१८।१)
pañcakarmeti kathitaṃ kramāt kuryād virecane |
दोषशोधकयोगाःकेतकीस्तनजम्बीरं प्रत्यहं कुडुवं पिबेत् ॥ (१८।२)
doṣaśodhakayogāḥketakīstanajambīraṃ pratyahaṃ kuḍuvaṃ pibet ||
क्वाथयेत् पादशेषं तत् तस्मिन् शीते मधोः पलम् । (२०।१)
kvāthayet pādaśeṣaṃ tat tasmin śīte madhoḥ palam |
पिबेत् प्रभाते त्रिदिनं क्षारदोषहरं परम् ॥ (२०।२)
pibet prabhāte tridinaṃ kṣāradoṣaharaṃ param ||
क्वथितं त्रिदिनं पीतमम्लदोषहरं पिबेत् ॥ (२१।२)
kvathitaṃ tridinaṃ pītamamladoṣaharaṃ pibet ||
यवक्षारसिताकर्षं संयोज्य त्रिदिनं पिबेत् ॥ (२२।२)
yavakṣārasitākarṣaṃ saṃyojya tridinaṃ pibet ||
कर्षं गुडं च तत् सर्वं भक्षयेद् उष्णवारि च । (२४।१)
karṣaṃ guḍaṃ ca tat sarvaṃ bhakṣayed uṣṇavāri ca |
पिबेत् प्रातस्त्रिदिवसं भवेत् तत् क्रिमिपातनम् ॥ (२४।२)
pibet prātastridivasaṃ bhavet tat krimipātanam ||
श्यामावह्निविडङ्गानि वाशा त्र्यूषं फलत्रयम् । (२५।१)
śyāmāvahniviḍaṅgāni vāśā tryūṣaṃ phalatrayam |
सैन्धवं देवदारुं च मुस्ता चैतत्समं समम् ॥ (२५।२)
saindhavaṃ devadāruṃ ca mustā caitatsamaṃ samam ||
घृतैः कर्षं लिहेत् प्रातः सप्ताहात् सर्वरोगजित् । (२६।१)
ghṛtaiḥ karṣaṃ lihet prātaḥ saptāhāt sarvarogajit |
एवं कृत्वा देहशुद्धिं शाल्यन्नं क्षीरभोजनम् ॥ (२६।२)
evaṃ kṛtvā dehaśuddhiṃ śālyannaṃ kṣīrabhojanam ||
सम्यग्जातबलो भूत्वा ततः कुर्याद् रसायनम् । (२७।१)
samyagjātabalo bhūtvā tataḥ kuryād rasāyanam |
रसायनोपयोगःक्षीराज्यामलकरसक्षौद्रैः सुरतरूद्भवम् ॥ (२७।२)
rasāyanopayogaḥkṣīrājyāmalakarasakṣaudraiḥ suratarūdbhavam ||
तैलं निर्मथ्य तत्सर्वं द्विपलं प्रत्यहं पिबेत् । (२८।१)
tailaṃ nirmathya tatsarvaṃ dvipalaṃ pratyahaṃ pibet |
मासेन कान्तिर्मेधा च भवत्येव न संशयः ॥ (२८।२)
māsena kāntirmedhā ca bhavatyeva na saṃśayaḥ ||
द्वितीयमासि पूर्वोक्तं तत् पिबेत् तच्चतुःपलम् । (२९।१)
dvitīyamāsi pūrvoktaṃ tat pibet taccatuḥpalam |
तेन शाम्यन्ति दोषाश्च विकारा नेत्रसम्भवाः ॥ (२९।२)
tena śāmyanti doṣāśca vikārā netrasambhavāḥ ||
पुनस्तृतीये मासे तु सेव्यं षट्पलमात्रकम् । (३०।१)
punastṛtīye māse tu sevyaṃ ṣaṭpalamātrakam |
तेनामरवपुर् भूयान्महातेजा भवेद् ध्रुवम् ॥ (३०।२)
tenāmaravapur bhūyānmahātejā bhaved dhruvam ||
आरोटरससेवाक्रमःअथारोटरसः सेव्यः क्रमेण परमेश्वरि । (३१।१)
āroṭarasasevākramaḥathāroṭarasaḥ sevyaḥ krameṇa parameśvari |
अयःशुल्बाभ्रताप्येभ्यः पातितो मारितः क्रमात् ॥ (३१।२)
ayaḥśulbābhratāpyebhyaḥ pātito māritaḥ kramāt ||
स्वेदनाद्यैश्च संस्कारैः सप्तभिः संस्कृतो रसः ॥ (३२।२)
svedanādyaiśca saṃskāraiḥ saptabhiḥ saṃskṛto rasaḥ ||
मूर्छितो रञ्जितो देवि सूतस् त्वारोटकः स्मृतः । (३३।१)
mūrchito rañjito devi sūtas tvāroṭakaḥ smṛtaḥ |
रसायने रोगशान्त्यां श्रेष्ठः सर्वगुणप्रदः ॥ (३३।२)
rasāyane rogaśāntyāṃ śreṣṭhaḥ sarvaguṇapradaḥ ||
कान्ताभ्रसत्वारोटाश्च समं गुञ्जाद्वयोन्मितम् । (३४।१)
kāntābhrasatvāroṭāśca samaṃ guñjādvayonmitam |
एवं क्रमेण संसेव्यं द्वित्रिवेदेषुषट्क्रमात् । (३५।१)
evaṃ krameṇa saṃsevyaṃ dvitrivedeṣuṣaṭkramāt |
आरोटरसःकान्तसत्त्वाभ्रसत्त्वं च स्वर्णजीर्णरसस्तथा । (३७।१)
āroṭarasaḥkāntasattvābhrasattvaṃ ca svarṇajīrṇarasastathā |
अभूमौ योजितः सूतो न प्ररोहति कुत्रचित् ॥ (३८।२)
abhūmau yojitaḥ sūto na prarohati kutracit ||
तस्मात्क्षेत्रमकृत्वैव योजयेद् यस्तु सूतकम् । (३९।१)
tasmātkṣetramakṛtvaiva yojayed yastu sūtakam |
खोटबद्धरससेवाक्रमःपूर्वोक्तखोटबद्धस्य सूतस्य विधिम् उत्तमम् । (४०।१)
khoṭabaddharasasevākramaḥpūrvoktakhoṭabaddhasya sūtasya vidhim uttamam |
क्रामणं च क्रमाद्वक्ष्ये तथा विधिनिषेधनम् ॥ (४०।२)
krāmaṇaṃ ca kramādvakṣye tathā vidhiniṣedhanam ||
शृणु पार्वति यत्नेन त्वत्प्रीत्या कथयाम्यहम् । (४१।१)
śṛṇu pārvati yatnena tvatprītyā kathayāmyaham |
कान्ताभ्रस्वर्णवज्राणि रसस्य क्रामणं परम् ॥ (४१।२)
kāntābhrasvarṇavajrāṇi rasasya krāmaṇaṃ param ||
क्रामणेन विना सूतो न सिध्येद् देहलोहयोः । (४२।१)
krāmaṇena vinā sūto na sidhyed dehalohayoḥ |
गुञ्जामात्रं खोटबद्धं क्रामणक्षौद्रसंयुतम् ॥ (४२।२)
guñjāmātraṃ khoṭabaddhaṃ krāmaṇakṣaudrasaṃyutam ||
मासमेकं भजेद् इत्थं पुनर् विधिक्रमेण वै । (४३।१)
māsamekaṃ bhajed itthaṃ punar vidhikrameṇa vai |
द्वितीये शुक्रवृद्धिः स्यात् तृतीये बलवान् भवेत् । (४५।१)
dvitīye śukravṛddhiḥ syāt tṛtīye balavān bhavet |
षष्ठे श्रुतिधरो वाग्मी सप्तमे नेत्ररोगहृत् । (४६।१)
ṣaṣṭhe śrutidharo vāgmī saptame netrarogahṛt |
अष्टमे तार्क्ष्यदृष्टिः स्याद् ब्रह्मायुर्ब्रह्मविक्रमः ॥ (४६।२)
aṣṭame tārkṣyadṛṣṭiḥ syād brahmāyurbrahmavikramaḥ ||
विनियुञ्ज्याद् दशपलं द्वितीयः शङ्करो भवेत् ॥ (४७।२)
viniyuñjyād daśapalaṃ dvitīyaḥ śaṅkaro bhavet ||
सहस्रायुष्यकरं सूतं माषमात्रं भजेन्नरः । (४८।१)
sahasrāyuṣyakaraṃ sūtaṃ māṣamātraṃ bhajennaraḥ |
अयुतायुष्करं सूतं यवमात्रं भजेत्प्रिये ॥ (४८।२)
ayutāyuṣkaraṃ sūtaṃ yavamātraṃ bhajetpriye ||
लक्षायुष्यकरं सूतं व्रीहिमात्रं भजेत्सुधीः । (४९।१)
lakṣāyuṣyakaraṃ sūtaṃ vrīhimātraṃ bhajetsudhīḥ |
कोट्यां भजेत् सूतं खादयन् मुद्गमात्रकम् ॥ (४९।२)
koṭyāṃ bhajet sūtaṃ khādayan mudgamātrakam ||
एतत् सर्वं रसानां तु क्रामणं पूर्ववद् भवेत् । (५०।१)
etat sarvaṃ rasānāṃ tu krāmaṇaṃ pūrvavad bhavet |
सहस्रायुःप्रदः सूतो ब्रह्मत्वं विदधाति सः ॥ (५०।२)
sahasrāyuḥpradaḥ sūto brahmatvaṃ vidadhāti saḥ ||
लक्षायुष्यकरः सूतो रुद्रत्वम् उपपादयेत् ॥ (५१।२)
lakṣāyuṣyakaraḥ sūto rudratvam upapādayet ||
कोट्यायुष्यप्रदः सूतः शिवत्वं विदधाति च । (५२।१)
koṭyāyuṣyapradaḥ sūtaḥ śivatvaṃ vidadhāti ca |
इन्द्रत्वं विमलाजीर्णस्त्वभ्रजीर्णोऽर्कतां ददेत् । (५३।१)
indratvaṃ vimalājīrṇastvabhrajīrṇo'rkatāṃ dadet |
ब्रह्मतां शुल्बजीर्णश्च विष्णुतां तारजारितः ॥ (५३।२)
brahmatāṃ śulbajīrṇaśca viṣṇutāṃ tārajāritaḥ ||
रुद्रता हेमजीर्णे स्यादीशत्वं वज्रजारिते । (५४।१)
rudratā hemajīrṇe syādīśatvaṃ vajrajārite |
सामान्येन तु तीक्ष्णेन रुद्रत्वं प्राप्नुयान्नरः ॥ (५५।२)
sāmānyena tu tīkṣṇena rudratvaṃ prāpnuyānnaraḥ ||
एवं यो लोहजीर्णं तु भक्षयेद् भस्मसूतकम् । (५६।१)
evaṃ yo lohajīrṇaṃ tu bhakṣayed bhasmasūtakam |
जलेन जलरूपी स्यात्स्थलेन स्थलतां व्रजेत् ॥ (५६।२)
jalena jalarūpī syātsthalena sthalatāṃ vrajet ||
कर्ता हर्ता स्वयं साक्षाच्छापानुग्रहकारकः ॥ (५७।२)
kartā hartā svayaṃ sākṣācchāpānugrahakārakaḥ ||
यत्र मूत्रपुरीषं तु साधकस्तु परित्यजेत् । (५८।१)
yatra mūtrapurīṣaṃ tu sādhakastu parityajet |
पाषाणं मृण्मयं तत्र स्पृष्टं भवति काञ्चनम् ॥ (५८।२)
pāṣāṇaṃ mṛṇmayaṃ tatra spṛṣṭaṃ bhavati kāñcanam ||
प्रस्वेदात् तस्य गात्रस्य लोहान्यष्टौ च वेधयेत् । (५९।१)
prasvedāt tasya gātrasya lohānyaṣṭau ca vedhayet |
तत्सर्वं कनकं दिव्यं भक्षिते द्वादशे पले ॥ (५९।२)
tatsarvaṃ kanakaṃ divyaṃ bhakṣite dvādaśe pale ||
अथवा तारजीर्णं तु भक्षयेद् भस्मसूतकम् । (६०।१)
athavā tārajīrṇaṃ tu bhakṣayed bhasmasūtakam |
शुल्बारं वङ्गघोषं च तत्स्वेदात् तारता भवेत् ॥ (६०।२)
śulbāraṃ vaṅgaghoṣaṃ ca tatsvedāt tāratā bhavet ||
अथवा तीक्ष्णजीर्णं तु भक्षयेद् भस्मसूतकम् । (६१।१)
athavā tīkṣṇajīrṇaṃ tu bhakṣayed bhasmasūtakam |
मूत्रेण तस्य स्पृष्टं तु वङ्गं व्रजति तारताम् ॥ (६१।२)
mūtreṇa tasya spṛṣṭaṃ tu vaṅgaṃ vrajati tāratām ||
गुञ्जामात्रं रसं देवि हेमजीर्णं तु भक्षयेत् ॥ (६२।२)
guñjāmātraṃ rasaṃ devi hemajīrṇaṃ tu bhakṣayet ||
द्विगुञ्जं तारजीर्णस्य रविजीर्णस्य च त्रयम् । (६३।१)
dviguñjaṃ tārajīrṇasya ravijīrṇasya ca trayam |
तीक्ष्णाभ्रकान्तमाषैकं गुंजैका द्वेऽथवा भवेत् ॥ (६३।२)
tīkṣṇābhrakāntamāṣaikaṃ guṃjaikā dve'thavā bhavet ||
वज्रवैक्रान्तजीर्णं तु भक्षयेत् सर्षपोन्मितम् । (६४।१)
vajravaikrāntajīrṇaṃ tu bhakṣayet sarṣaponmitam |
मूत्रयुक्तं हठाद् बद्धं त्यजेत् कल्कं रसायने । (६५।१)
mūtrayuktaṃ haṭhād baddhaṃ tyajet kalkaṃ rasāyane |
बद्धश्च रसराजोऽयं देहसिद्धिप्रदो भवेत् । (६६।१)
baddhaśca rasarājo'yaṃ dehasiddhiprado bhavet |
वज्रायस्कान्तमाक्षीकवैक्रान्ताभ्रककाञ्चनम् ॥ (६६।२)
vajrāyaskāntamākṣīkavaikrāntābhrakakāñcanam ||
भस्मनस्तीक्ष्णजीर्णस्य पलम् एकं तु भक्षयेत् । (६८।१)
bhasmanastīkṣṇajīrṇasya palam ekaṃ tu bhakṣayet |
एवं च द्वादशपलं तीक्ष्णजीर्णस्य भक्षयेत् । (६९।१)
evaṃ ca dvādaśapalaṃ tīkṣṇajīrṇasya bhakṣayet |
एवं जीवन्महाकल्पं प्रलयान्ते शिवं व्रजेत् ॥ (६९।२)
evaṃ jīvanmahākalpaṃ pralayānte śivaṃ vrajet ||
भस्मनः शुल्बजीर्णस्य पलेन ब्राह्ममायुषम् । (७०।१)
bhasmanaḥ śulbajīrṇasya palena brāhmamāyuṣam |
द्विपले वैष्णवायुष्यं रुद्रायुस्त्रिपलेन तु ॥ (७०।२)
dvipale vaiṣṇavāyuṣyaṃ rudrāyustripalena tu ||
चतुर्थे तु पले देवि शिवत्वं प्राप्नुयान्नरः । (७१।१)
caturthe tu pale devi śivatvaṃ prāpnuyānnaraḥ |
हेमजीर्णे भस्मसूते त्रिपले भक्षिते क्रमात् ॥ (७१।२)
hemajīrṇe bhasmasūte tripale bhakṣite kramāt ||
तस्य तिष्ठन्ति किंकर्यः कामरूपी भवेन्नरः ॥ (७२।२)
tasya tiṣṭhanti kiṃkaryaḥ kāmarūpī bhavennaraḥ ||
यद् यद् भावयते रूपं तत्तद्रूपधरो भवेत् । (७३।१)
yad yad bhāvayate rūpaṃ tattadrūpadharo bhavet |
यत्र यत्र विलीयन्ते सिद्धिस्तत्रैव लीयते ॥ (७३।२)
yatra yatra vilīyante siddhistatraiva līyate ||
गुंजैकमात्रं देवेशि ज्ञात्वा चाग्निबलं निजम् ॥ (७४।२)
guṃjaikamātraṃ deveśi jñātvā cāgnibalaṃ nijam ||
घृतेन मधुना चाद्यात् ताम्बूलं कामिनीं भजेत् । (७५।१)
ghṛtena madhunā cādyāt tāmbūlaṃ kāminīṃ bhajet |
एको हि दोषः सूक्ष्मोऽपि भक्षिते भस्मसूतके ॥ (७५।२)
eko hi doṣaḥ sūkṣmo'pi bhakṣite bhasmasūtake ||
त्रिःसप्ताहाद्वरारोहे कामान्धो जायते नरः । (७६।१)
triḥsaptāhādvarārohe kāmāndho jāyate naraḥ |
कामिनीनां सहस्रं तु क्षोभयेद् दिवसान्तरे ॥ (७६।२)
kāminīnāṃ sahasraṃ tu kṣobhayed divasāntare ||
नारीसङ्गाद् विना देवि ह्यजीर्णं तस्य जीर्यते ॥ (७७।२)
nārīsaṅgād vinā devi hyajīrṇaṃ tasya jīryate ||
मैथुनाच्चलिते शुक्ले त्रिसप्ताहाद् अधः कृतात् । (७८।१)
maithunāccalite śukle trisaptāhād adhaḥ kṛtāt |
जायते प्राणसंदेहस् तावन्मैथुनं त्यजेत् ॥ (७८।२)
jāyate prāṇasaṃdehas tāvanmaithunaṃ tyajet ||
युवत्या जल्पनं कार्यं युवत्या चाङ्गमर्दनम् । (७९।१)
yuvatyā jalpanaṃ kāryaṃ yuvatyā cāṅgamardanam |
यस्याः स्पर्शनमात्रेण रसः क्रामति विग्रहे ॥ (७९।२)
yasyāḥ sparśanamātreṇa rasaḥ krāmati vigrahe ||
तथा क्रामति देवेशि सूतकोऽसौ ततः क्षणात् ॥ (८०।२)
tathā krāmati deveśi sūtako'sau tataḥ kṣaṇāt ||
निर्मांसश्चैव दीर्घश्च भगः शुष्कशिरास्तथा । (८२।१)
nirmāṃsaścaiva dīrghaśca bhagaḥ śuṣkaśirāstathā |
दुःखदारिद्र्यकर्तारं वर्जयेत्तं रसायने ॥ (८२।२)
duḥkhadāridryakartāraṃ varjayettaṃ rasāyane ||
पक्षे शुक्ले शुभदिने चन्द्रताराबलान्विते । (८३।१)
pakṣe śukle śubhadine candratārābalānvite |
सुमुहूर्ते चिन्त्य शिवानलविप्रगुरून्द्विजः ॥ (८३।२)
sumuhūrte cintya śivānalavipragurūndvijaḥ ||
संतुष्टः सुमना भूत्वा रसं सेवेत सिद्धिदम् । (८४।१)
saṃtuṣṭaḥ sumanā bhūtvā rasaṃ seveta siddhidam |
पयसा हेमशुण्ठीभ्यां नस्यं क्रामणमुत्तमम् ॥ (८४।२)
payasā hemaśuṇṭhībhyāṃ nasyaṃ krāmaṇamuttamam ||
रससेवायां पथ्यापथ्यमतः परं प्रवक्ष्यामि रससेवाहिताहितम् ॥ (८५।२)
rasasevāyāṃ pathyāpathyamataḥ paraṃ pravakṣyāmi rasasevāhitāhitam ||
रक्तशाल्यन्नगोधूमं गव्यं क्षीरं घृतं दधि । (८६।१)
raktaśālyannagodhūmaṃ gavyaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi |
जाङ्गलं पललं मुद्गं शर्करा मधु सैन्धवम् ॥ (८६।२)
jāṅgalaṃ palalaṃ mudgaṃ śarkarā madhu saindhavam ||
नालिकेराम्बु विश्वं च सदा ताम्बूलचर्वणम् । (८८।१)
nālikerāmbu viśvaṃ ca sadā tāmbūlacarvaṇam |
गन्धसारं कुङ्कुमं च मृगनाभिं विलेपयेत् ॥ (८८।२)
gandhasāraṃ kuṅkumaṃ ca mṛganābhiṃ vilepayet ||
दिव्याम्बराणि शुद्धानि छाया चाल्पविपर्यटम् । (९०।१)
divyāmbarāṇi śuddhāni chāyā cālpaviparyaṭam |
मृत्युञ्जयजपो हर्षो मन्दहासश्च शुद्धता ॥ (९०।२)
mṛtyuñjayajapo harṣo mandahāsaśca śuddhatā ||
देवाग्निगुरुविप्राणां वन्दनं श्रुतिपालनम् ॥ (९१।२)
devāgniguruviprāṇāṃ vandanaṃ śrutipālanam ||
समाधिः प्राणिकरुणा सत्यवाक्यं हितं प्रियम् । (९२।१)
samādhiḥ prāṇikaruṇā satyavākyaṃ hitaṃ priyam |
एतत्सर्वं रसेन्द्रस्य क्रामणं कथितं प्रिये । (९३।१)
etatsarvaṃ rasendrasya krāmaṇaṃ kathitaṃ priye |
अकाले भोजनं स्त्रीणामतिसङ्गोऽप्यसङ्गिता ॥ (९४।२)
akāle bhojanaṃ strīṇāmatisaṅgo'pyasaṅgitā ||
बहुजल्पो जलक्रीडा दुःखम् अत्यन्तचिन्तनम् ॥ (९५।२)
bahujalpo jalakrīḍā duḥkham atyantacintanam ||
कलिङ्गं कारवेल्लं च कूष्माण्डः कर्कटी तथा । (९६।१)
kaliṅgaṃ kāravellaṃ ca kūṣmāṇḍaḥ karkaṭī tathā |
काकमाची कुलत्थं च कार्कोटी च कुसुम्भिका ॥ (९६।२)
kākamācī kulatthaṃ ca kārkoṭī ca kusumbhikā ||
तक्रभक्तं च सौवीरं तिक्तकट्वम्ललावणम् ॥ (९७।२)
takrabhaktaṃ ca sauvīraṃ tiktakaṭvamlalāvaṇam ||
क्षारं क्षौद्रं पिच्छिलं च पित्तलं च परूषकम् । (९८।१)
kṣāraṃ kṣaudraṃ picchilaṃ ca pittalaṃ ca parūṣakam |
अग्निस्पर्शनम् अङ्घ्रिभ्यां ताडनं गोद्विजन्मनोः ॥ (९९।२)
agnisparśanam aṅghribhyāṃ tāḍanaṃ godvijanmanoḥ ||
पातकं प्राणिहिंसा च छेदनं भूरुहाम् अपि ॥ (१००।२)
pātakaṃ prāṇihiṃsā ca chedanaṃ bhūruhām api ||
अक्षादिसप्तव्यसनं छायाश्वत्थकपित्थयोः । (१०१।१)
akṣādisaptavyasanaṃ chāyāśvatthakapitthayoḥ |
लिङ्गस्त्रीनरखट्वानां तथा द्वीपिविभीतयोः ॥ (१०१।२)
liṅgastrīnarakhaṭvānāṃ tathā dvīpivibhītayoḥ ||
चतुष्पथातिनिर्विक्तस्थाने विण्मूत्रमोचनम् । (१०२।१)
catuṣpathātinirviktasthāne viṇmūtramocanam |
शिवद्विजगुरुस्त्रीणां वीरयोनियतात्मनाम् ॥ (१०२।२)
śivadvijagurustrīṇāṃ vīrayoniyatātmanām ||
समयश्रुतिसूतानां नदीतीर्थाम्भसां नृणाम् । (१०३।१)
samayaśrutisūtānāṃ nadītīrthāmbhasāṃ nṛṇām |
सुप्तिर् मद्यासवौ ताम्रचूडश्च जलजामिषम् ॥ (१०४।२)
suptir madyāsavau tāmracūḍaśca jalajāmiṣam ||
तीक्ष्णोष्णगुरुविष्टम्भिरूक्षशुष्कामिषं मधु । (१०५।१)
tīkṣṇoṣṇaguruviṣṭambhirūkṣaśuṣkāmiṣaṃ madhu |
अपथ्यजनिता रोगाःसेवेत चेत्प्रमादेन विकृतिर्जायते क्षणात् ॥ (१०६।२)
apathyajanitā rogāḥseveta cetpramādena vikṛtirjāyate kṣaṇāt ||
रसाजीर्णे भवेत्कान्ते शोषो मूर्च्छा भ्रमो ज्वरः । (१०७।१)
rasājīrṇe bhavetkānte śoṣo mūrcchā bhramo jvaraḥ |
क्लमः कम्पः शकृन्मूत्ररोधनं शूलवेपथुः ॥ (१०७।२)
klamaḥ kampaḥ śakṛnmūtrarodhanaṃ śūlavepathuḥ ||
अनिद्रालस्यहिक्का च कासश्वासविजृम्भिकाः । (१०८।१)
anidrālasyahikkā ca kāsaśvāsavijṛmbhikāḥ |
अरोचकातिसारश्च लिङ्गस्तम्भो ऽक्षिकुक्षिषु ॥ (१०८।२)
arocakātisāraśca liṅgastambho 'kṣikukṣiṣu ||
वक्षःकर्णोदराङ्घ्रौ च मेढ्रे शिरसि सन्धिषु । (१०९।१)
vakṣaḥkarṇodarāṅghrau ca meḍhre śirasi sandhiṣu |
दाहोऽङ्गभङ्गसर्वेऽन्ये व्याधयः सम्भवन्ति वै ॥ (१०९।२)
dāho'ṅgabhaṅgasarve'nye vyādhayaḥ sambhavanti vai ||
रसाजीर्णप्रशान्त्यर्थं योगोऽयं कथ्यते मया । (११०।१)
rasājīrṇapraśāntyarthaṃ yogo'yaṃ kathyate mayā |
सर्वम् एतच्चैकपलं गोमूत्रे तु चतुष्पले ॥ (१११।२)
sarvam etaccaikapalaṃ gomūtre tu catuṣpale ||
क्वाथयेत् पादशेषं तु कार्षिकं स्वच्छसैन्धवम् । (११२।१)
kvāthayet pādaśeṣaṃ tu kārṣikaṃ svacchasaindhavam |
निक्षिपेत् तत् पिबेत् क्वाथं रसाजीर्णे हितंकरम् ॥ (११२।२)
nikṣipet tat pibet kvāthaṃ rasājīrṇe hitaṃkaram ||
सुखीभवेत् त्रिदिवसे रसस्य क्रामणं भवेत् । (११३।१)
sukhībhavet tridivase rasasya krāmaṇaṃ bhavet |
रसो व्यथयते तत्तदङ्गं संपरिमर्दयेत् ॥ (११३।२)
raso vyathayate tattadaṅgaṃ saṃparimardayet ||
वा स्तनेन च तन्वङ्ग्या निर्व्यथः क्रमते रसः । (११४।१)
vā stanena ca tanvaṅgyā nirvyathaḥ kramate rasaḥ |
सप्तधातुवेधःत्वग्वेधः प्रथमं देवि रक्तवेधो द्वितीयकः ॥ (११४।२)
saptadhātuvedhaḥtvagvedhaḥ prathamaṃ devi raktavedho dvitīyakaḥ ||
तृतीयो मांसवेधः स्यान्मेदोवेधश्चतुर्थकः । (११५।१)
tṛtīyo māṃsavedhaḥ syānmedovedhaścaturthakaḥ |
अस्थिवेधः पञ्चमः स्यात्षष्ठो मज्जात्मको भवेत् ॥ (११५।२)
asthivedhaḥ pañcamaḥ syātṣaṣṭho majjātmako bhavet ||
सप्तमः शुक्लवेधः स्यात् नाडीवेधस्तथाष्टमः । (११६।१)
saptamaḥ śuklavedhaḥ syāt nāḍīvedhastathāṣṭamaḥ |
रसवेधेन भुजगः स्वर्णं स्याद् रक्तवेधतः । (११७।१)
rasavedhena bhujagaḥ svarṇaṃ syād raktavedhataḥ |
त्रपु स्वर्णं भवेन्मांसवेधात् तीक्ष्णं च काञ्चनम् ॥ (११७।२)
trapu svarṇaṃ bhavenmāṃsavedhāt tīkṣṇaṃ ca kāñcanam ||
मेदोवेधेन शुल्बं तु स्वर्णं स्यादस्थिवेधतः । (११८।१)
medovedhena śulbaṃ tu svarṇaṃ syādasthivedhataḥ |
रूप्यं स्वर्णं भवेन्मज्जवेधाल्लोहानि कांचनम् ॥ (११८।२)
rūpyaṃ svarṇaṃ bhavenmajjavedhāllohāni kāṃcanam ||
शुक्लवेधेन मृत्पात्रं काञ्चनं भवति प्रिये । (११९।१)
śuklavedhena mṛtpātraṃ kāñcanaṃ bhavati priye |
वज्रजीर्णो वीर्यवेधी मज्जामभ्रकजारितः ॥ (११९।२)
vajrajīrṇo vīryavedhī majjāmabhrakajāritaḥ ||
हेमजीर्णस्त्वस्थिवेधी रूप्यजीर्णो रसं प्रिये । (१२०।१)
hemajīrṇastvasthivedhī rūpyajīrṇo rasaṃ priye |
मेदोवेधी ताप्यजीर्णो मांसवेधी तु पारदः ॥ (१२०।२)
medovedhī tāpyajīrṇo māṃsavedhī tu pāradaḥ ||
शुल्बजीर्णो रक्तवेधी कान्तजीर्णो रसात्मकः । (१२१।१)
śulbajīrṇo raktavedhī kāntajīrṇo rasātmakaḥ |
तीक्ष्णबद्धेन नीलाभस् ताम्रेणारुणसप्रभः ॥ (१२१।२)
tīkṣṇabaddhena nīlābhas tāmreṇāruṇasaprabhaḥ ||
धूमावलोकी वक्त्रस्थो मासात्खेचरतां नयेत् ॥ (१२२।२)
dhūmāvalokī vaktrastho māsātkhecaratāṃ nayet ||
स्पर्शवेधी तु वक्त्रस्थो द्विमासात्सिद्धिदायकः । (१२३।१)
sparśavedhī tu vaktrastho dvimāsātsiddhidāyakaḥ |
शतकोटिस्त्रिभिर्मासैश् चतुर्भिर् दशकोटिकृत् ॥ (१२३।२)
śatakoṭistribhirmāsaiś caturbhir daśakoṭikṛt ||
पञ्चभिः कोटिवेधी स्याद् अष्टभिश्चायुतं पुनः । (१२४।१)
pañcabhiḥ koṭivedhī syād aṣṭabhiścāyutaṃ punaḥ |
साहस्रं नवभिर्मासैर् दशमासे शतं पुनः ॥ (१२४।२)
sāhasraṃ navabhirmāsair daśamāse śataṃ punaḥ ||
तस्य मूत्रपुरीषैस्तु श्लेष्मणाङ्गमलैस् तथा । (१२५।१)
tasya mūtrapurīṣaistu śleṣmaṇāṅgamalais tathā |
लेपाद्धेमत्वम् आयान्ति यानि लोहानि भूतले ॥ (१२५।२)
lepāddhematvam āyānti yāni lohāni bhūtale ||
चतुःषष्ट्यंशतो वेधी मासम् एकादशस्य तु । (१२६।१)
catuḥṣaṣṭyaṃśato vedhī māsam ekādaśasya tu |
द्वात्रिंशकवेधी तु वर्षाद् देहं तु वेधयेत् ॥ (१२६।२)
dvātriṃśakavedhī tu varṣād dehaṃ tu vedhayet ||
सर्वरोगैर् विनिर्मुक्तो वलीपलितवर्जितः । (१२७।१)
sarvarogair vinirmukto valīpalitavarjitaḥ |
नासौ छिद्येत शस्त्रैश्च पावकेन न दह्यते ॥ (१२७।२)
nāsau chidyeta śastraiśca pāvakena na dahyate ||
इच्छया जायते दृश्योऽप्यदृश्यचैव जायते ॥ (१२८।२)
icchayā jāyate dṛśyo'pyadṛśyacaiva jāyate ||
यस्य संस्पर्शमात्रेण सर्वलोहानि काञ्चनम् । (१२९।१)
yasya saṃsparśamātreṇa sarvalohāni kāñcanam |
तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ (१२९।२)
tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame ||
देवा यत्र विलीयन्ते सिद्धस्तत्रैव लीयते ॥ (१३०।१)
devā yatra vilīyante siddhastatraiva līyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.