उपरसशोधनमारणविधिःश्रीभैरवी । (१।१)

देवदेव चिदानन्द सच्चिदानन्ददायक । (१।२)

त्वयैव प्रतिबुद्धास्मि पूर्वं रसविधानकम् ॥ (१।३)

इदानीं त्वत्प्रसादेन श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो । (२।१)

गन्धाद्युपरसानां च लोहानां हेमपूर्विणाम् ॥ (२।२)

पद्मरागादिरत्नानां लक्षणं जातिमाह्वयम् । (३।१)

संस्कारं च गुणान्ब्रूहि यथा जानाम्यहं प्रभो ॥ (३।२)

उपरसाःश्रीभैरवः । (४।१)

गन्धतालशिलाताप्यघनहिङ्गुलगैरिकाः । (४।२)

चपलाश्मजभूनागहरिद्राश्माग्निजारकाः ॥ (४।३)

खर्परीतुत्थकङ्कुष्ठगिरिसिन्दूरटङ्कणाः । (५।१)

कम्पिल्लविषकासीसगौरीपाषाणभूखगाः ॥ (५।२)

पोद्दारशृङ्गी सिन्दूरस्तुवरिश्च रसाञ्जनम् । (६।१)

नीलाञ्जनं च सौवीरं स्रोतोञ्जनम् अफेनकम् ॥ (६।२)

पुष्पाञ्जनं शङ्खशुक्तिशम्बूकाश्च वराटकाः । (७।१)

साबुणी च नवक्षारचीनक्षाराखुमारकाः ॥ (७।२)

सर्जगुग्गुलुलाक्षाश्च क्षाराश्च लवणानि च । (८।१)

गोरोचनोऽम्लवेतश्च काचच्छगणवालुकाः ॥ (८।२)

एते उपरसाः ख्याता रसराजस्य कर्मणि । (९।१)

द्वादश लोहाःस्वर्णरूप्यार्ककान्ताभ्रसत्त्वं तीक्ष्णं च मुण्डकम् ॥ (९।२)

भुजङ्गं त्रपुसं चैव रीतिः कांस्यं च वर्तकम् । (१०।१)

द्वादशैतानि लोहानि मण्डूरो लोहकिट्टकम् ॥ (१०।२)

नवरत्नानिमाणिक्यमुक्ताफलविद्रुमाणि तार्क्ष्यं च पुष्यं भिदुरं च नीलम् । (११।१)

गोमेधकं चाथ विडूरकं च क्रमेण रत्नानि नवग्रहाणाम् ॥ (११।२)

नव उपरत्नानिसूर्यकान्तश् चन्द्रकान्तस् तारकान्तस्तु कान्तकः । (१२।१)

वैक्रान्तश्च नृपावर्तः सस्यको विमला तथा ॥ (१२।२)

पेरोजश्च नवैतानि ह्युपरत्नानि निर्दिशेत् । (१३।१)

गन्धकः: गन्धकशुद्धिः; प्रथमः प्रकारःउत्पत्तिलक्षणं जातिं गन्धकं शोधयेदतः ॥ (१३।२)

साज्यं भाण्डे पयः क्षिप्त्वा मुखं वस्त्रेण बन्धयेत् । (१४।१)

तत्पृष्ठे चूर्णितं गन्धं क्षिप्त्वा श्रावेण रोधयेत् ॥ (१४।२)

भाण्डं निक्षिप्य भूम्यन्तरूर्ध्वं देयं पुटं लघु । (१५।१)

ततः क्षीरे द्रुतं गन्धं शुद्धं योगेषु योजयेत् ॥ (१५।२)

द्वितीयः प्रकारःकङ्गुणीसर्षपैरण्डतैलं वाथ कुसुम्भजम् । (१६।१)

मेषीक्षीरं घृतं वाथ गोक्षीरं चारनालकम् ॥ (१६।२)

एतेष्वेकं तु भाण्डान्तः किंचिदूनं प्रपूरयेत् । (१७।१)

रुद्ध्वा वस्त्रेण तद्वक्त्रं गन्धचूर्णं तत उपरि ॥ (१७।२)

लोहपात्रेण रुद्ध्वाथ पृष्ठे स्थाप्य च खर्परम् । (१८।१)

साग्निम् उत्पलकैः पूर्णमेव द्राव्य समुद्धरेत् ॥ (१८।२)

तद्धुत्तूरद्रवैः पिष्ट्वा शुष्कं द्राव्यं च पूर्ववत् । (१९।१)

पुनरेवं प्रकर्तव्यं सुशुद्धो गन्धको भवेत् ॥ (१९।२)

तृतीयः प्रकारःयामैकं गन्धकं मर्द्यं बृहत्या चाजगन्धया । (२०।१)

भृङ्गीधुत्तूरयोर्वाथ तिलपर्ण्याश्च तद्द्रवैः ॥ (२०।२)

तमादाय घृतैस्तुल्यैर् लोहपात्रे क्षणं पचेत् । (२१।१)

बद्ध्वाग्निना द्रुतं तं वै ह्यजाक्षीरे विनिक्षिपेत् ॥ (२१।२)

इत्येवं सप्तधा कुर्याच्छुद्धिमायाति गन्धकः । (२२।१)

चतुर्थः प्रकारःकरञ्जैरण्डतैलं च छागीदुग्धं च भाण्डके ॥ (२२।२)

क्षिप्त्वा तस्य मुखं बद्ध्वा स्वच्छवस्त्रेण बुद्धिमान् । (२३।१)

गन्धकं धूर्तजैर् द्रावैर्दिनं भाव्यं विशोषयेत् ॥ (२३।२)

तच्चूर्णं पूर्वभाण्डस्य वस्त्रोपरि निधापयेत् । (२४।१)

आच्छाद्य श्रावकेनैव पृष्ठे देयं पुटं लघु ॥ (२४।२)

द्रुतं गन्धं समादाय भाव्यं धुत्तूरजैर्द्रवैः । (२५।१)

तद्वद्द्राव्यं पुनर्भाव्यं द्रावयेच्च पुनस्ततः ॥ (२५।२)

आदाय मत्स्यपित्तेन सप्तधा भाव्यमातपे । (२६।१)

ततः कोशातकीबीजचूर्णेन सह पेषयेत् ॥ (२६।२)

भावयेद्भृङ्गजैर्द्रावैः सप्ताहमातपे खरे । (२७।१)

तोयेन क्षालितं शोष्यं ततो मृद्वग्निना क्षणम् ॥ (२७।२)

घृताक्ते लोहपात्रे तु द्रावितं ढालयेत्ततः । (२८।१)

भृङ्गराजद्रवान्तस्थः सम्यक् शुद्धः स जायते ॥ (२८।२)

पञ्चमः प्रकारःगन्धकं याममात्रं वा मद्यब्राह्म्यजगन्धयोः । (२९।१)

भृङ्गधुत्तूरयोर्वापि तिलपर्णीरसेन वा ॥ (२९।२)

तदादाय घृतोपेतं लोहपात्रे क्षणं पचेत् । (३०।१)

लघ्वग्निना द्रुतं तच्च मेषीक्षीरे विनिक्षिपेत् ॥ (३०।२)

एवं कृतं सप्तवारं शुद्धं भवति गन्धकम् । (३१।१)

गन्धकतैलम्; प्रथमः प्रकारःदेवदाल्यम्लपर्णी वा नारङ्गं वाथ दाडिमम् ॥ (३१।२)

मातुलुङ्गं यथालाभं द्रवमेकस्य चाहरेत् । (३२।१)

गन्धकस्य तु पादांशं टङ्कणं द्रवसंयुतम् ॥ (३२।२)

आतपे त्रिदिनं शुष्कं द्रवं देयं पुनः पुनः । (३३।१)

धुत्तूरतुलसीकृष्णलशुनं देवदालिका ॥ (३३।२)

शिग्रुमूलं काकमाची कर्पूरं शंखिनीद्वयम् । (३४।१)

कृष्णागरु च कस्तूरी वन्ध्या कर्कोटकी समम् ॥ (३४।२)

मातुलुङ्गरसैः पिष्ट्वा क्षिपेदेरण्डतैलके । (३५।१)

अनेन लोहपात्रस्थं भावयेत्पूर्वगन्धकम् ॥ (३५।२)

त्रिवारं क्षौद्रतुल्यं तज्जायते गन्धवर्जितम् । (३६।१)

इदं गन्धकतैलं स्यात्सर्वयोगेषु योजयेत् ॥ (३६।२)

द्वितीयः प्रकारःअथवार्कस्नुहीक्षीरैर्वस्त्रं लेप्यं तु सप्तधा । (३७।१)

गन्धकं नवनीतेन पिष्ट्वा वस्त्रं लिपेत्तु ताम् ॥ (३७।२)

तैलं पतेदधो भाण्डे ग्राह्यं योगेषु योजयेत् ॥ (३८।२)

गन्धकसत्त्वपातनम्; प्रथमः प्रकारःगन्धकस्तु कुबेराक्षीतैलेन चिरमर्दितः । (३९।१)

दृढं प्रकटमूषायां ध्मातः सत्त्वं विमुञ्चति ॥ (३९।२)

द्वितीयः प्रकारःयद्वा भाण्डोदरे क्षिप्त्वा गन्धकं पूर्वशोधितम् । (४०।१)

पिधाय ताम्रपात्रेण तस्मिञ्शीतोदकं क्षिपेत् ॥ (४०।२)

मन्दं प्रज्वाल्य तदधो वह्निमुष्णं जलं हरेत् । (४१।१)

एवं पुनः पुनः शीतजलमूर्ध्वं विनिक्षिपेत् ॥ (४१।२)

गन्धकस्याग्नितः सत्त्वं स्वर्णाभं सर्वकार्यकृत् । (४२।१)

न चास्य सत्त्वम् आदद्यात् सत्त्वरूपो हि गन्धकः ॥ (४२।२)

इति गन्धकतत्त्वज्ञाः केचिदन्ये प्रचक्षते । (४३।१)

गन्धकद्रुतिःयद्वा संचूर्णितं गन्धं कटुतैलसमन्वितम् ॥ (४३।२)

वस्त्रे निक्षिप्य तद्वस्त्रं कारयेद्वर्तिकां दृढाम् । (४४।१)

ततः सूत्रेण संवेष्ट्य गोघृतेन परिप्लुताम् ॥ (४४।२)

संदंशेनोद्धृतं कृत्वा वर्तिं चाधः प्रदीपयेत् । (४५।१)

पक्वाम्रफलसम्भूतरसवर्णा भवेद्द्रुतिः ॥ (४५।२)

गन्धकस्य गुणाःगन्धकः कटुकः पाके वीर्योष्णो विमलः सरः । (४६।१)

विसर्पकुष्ठकण्डूतिक्रिमिगुल्मक्षयापहः ॥ (४६।२)

अक्षिरोगप्रशमनो वृष्यो विषगदार्तिजित् । (४७।१)

सर्वसिद्धिप्रदो बल्यस्त्रिदोषघ्नो रसायनः ॥ (४७।२)

हरितालम्हरितालं च गोदन्ती तालकं नटमण्डनम् । (४८।१)

गिरिजाललितं पीतम् अतिगन्धं बिडालकम् ॥ (४८।२)

हरितालभेदाःहरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं पिण्डसंज्ञकम् । (४९।१)

पत्त्रतालक:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्स्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं तनुपत्त्रं च भासुरम् ॥ (४९।२)

तत्पत्त्रतालकं प्रोक्तं बहुपत्रं रसायनम् । (५०।१)

पिण्डतालक:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्निष्पत्रं पिण्डसदृशं स्वल्पसत्त्वं तथा गुरु ॥ (५०।२)

स्त्रीपुष्पहरणं तत्तु गुणाल्पं पिण्डतालकम् । (५१।१)

अशुद्धहरितालसेवने दोषाःवातश्लेष्मप्रमेहादिकरम् आयुर्निबर्हणम् ॥ (५१।२)

तापस्फोटाङ्गसंकोचं हरितालमशोधितम् । (५२।१)

हरितालशुद्धिः; प्रथमः प्रकारःतालकं कणशः कृत्वा दशांशेन तु टङ्कणम् ॥ (५२।२)

जम्बीरोत्थद्रवैः क्षाल्यं काञ्जिकैः क्षालयेत्पुनः । (५३।१)

वस्त्रे चतुर्गुणे बद्ध्वा डोलायन्त्रे दिनं पचेत् ॥ (५३।२)

सचूर्णेनारनालेन दिनं कूष्माण्डजै रसैः । (५४।१)

स्वेद्यं वा शाल्मलीतोयैस्तालकं शुद्धिमाप्नुयात् ॥ (५४।२)

द्वितीयः प्रकारःमधुतुल्ये घनीभूते कषाये ब्रह्ममूलजे । (५५।१)

त्रिवारं तालकं भाव्यं पिष्ट्वा मूत्रेऽथ माहिषे ॥ (५५।२)

उत्पलैर्दशभिर्देयं पुटं कुर्यात्पुनः पुनः । (५६।१)

एवं द्वादशधा पाच्यं शुद्धं योगेषु योजयेत् ॥ (५६।२)

तृतीयः प्रकारःतालकं पोट्टलं बद्ध्वा सचूर्णे काञ्जिके पचेत् । (५७।१)

दोलायन्त्रेण यामैकं ततः कूष्माण्डजे रसे ॥ (५७।२)

तिलतैले पचेद्यामं यामं च त्रिफलाजले । (५८।१)

एवं यन्त्रे चतुर्यामं पाच्यं शुध्यति तालकम् ॥ (५८।२)

तालकसत्त्वपातनम्; प्रथमः प्रकारःलाक्षा राजी तिलाः शिग्रु टङ्कणं लवणं गुडम् । (५९।१)

तालकार्घ्येण संमर्द्य छिद्रमूषां निरोधयेत् ॥ (५९।२)

पुटेत्पातालयन्त्रेण सत्त्वं पतति निश्चयम् । (६०।१)

द्वितीयः प्रकारःतालकं मर्दयेद्दुग्धैः सर्पाक्ष्या वा कषायकैः ॥ (६०।२)

पूर्ववज्जनयेत्सत्त्वं छिद्रमूषानिरोधितम् । (६१।१)

तृतीयः प्रकारःलाक्षा राजी गुडं शिग्रु टङ्कणं लवणं तिलाः ॥ (६१।२)

एभिस्तुल्यं सत्त्वतालं मर्दयेद् रविदुग्धकैः । (६२।१)

दिनं वा वज्रिणीदुग्धैः कूश्माण्डस्य द्रवैश्च वा ॥ (६२।२)

तेन कल्केन लिप्त्वान्तश्छिद्रमूषां निरोधयेत् । (६३।१)

पुटाद्वा धमनात् सत्त्वं ग्राह्यं पातालयन्त्रके ॥ (६३।२)

चतुर्थः प्रकारःतालकादष्टमांशेन देयं सूतं च टङ्कणम् । (६४।१)

कूश्माण्डस्य रसैः स्नुह्याः क्षीरैर् मर्द्याद्दिनत्रयम् ॥ (६४।२)

तद्गोलं छिद्रमूषायां ग्राह्यं सत्त्वं च पूर्ववत् । (६५।१)

पञ्चमः प्रकारःभागाः षोडश तालस्य विषपारदटङ्कणाः ॥ (६५।२)

श्वेताभ्रवङ्गयोश्चूर्णं प्रतिभागं विमिश्रयेत् । (६६।१)

समं स्नुह्यर्कपयसा मर्दयेद्दिवसद्वयम् ॥ (६६।२)

तद्गोलं काचकुप्यन्तः क्षिप्त्वा तां काचकूपिकाम् । (६७।१)

सर्वतोऽङ्गुलमानेन लिम्पेद्वस्त्रे मृदा दृढम् ॥ (६७।२)

शुष्कां तां वालुकायन्त्रे शनैर्मन्दाग्निना पचेत् । (६८।१)

शुष्के द्रवे निरुध्याथ सम्यङ्मृल्लवणैर्मुखम् ॥ (६८।२)

चण्डाग्निना पचेद्यावत्तावद्द्वादशयामकम् । (६९।१)

स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य भित्त्वा कूपीं समाहरेत् ॥ (६९।२)

ऊर्ध्वलग्नं तालसत्त्वं स्फटिकोपलसन्निभम् । (७०।१)

षष्ठः प्रकारःभावितं स्नुक्पयः सिक्तं स्नुहीद्रावैर्द्विसप्तधा ॥ (७०।२)

तिलसर्षपशिग्रूणि लवणं मित्रपञ्चकम् । (७१।१)

एभिस्तुल्यं शुद्धतालं दिनमेकं विमर्दयेत् ॥ (७१।२)

भूधरे छिद्रमूषान्तर्ध्मातं सत्त्वं विमुञ्चति । (७२।१)

तालकस्य गुणाःतालकं शोधितं श्रेष्ठं कुष्ठमृत्युजरापहम् ॥ (७२।२)

सौभाग्यसौगन्ध्यकरं परमायुर्विवर्धनम् । (७३।१)

मनःशिलामनःशिला स्यात्कुनटी नागास्या रक्तगन्धकः ॥ (७३।२)

नेपालिका नागजिह्वा कल्याणी सप्तनामका । (७४।१)

मनःशिलाभेदाःमनःशिला त्रिधा प्रोक्ता श्यामाङ्गी कणवीरका ॥ (७४।२)

खण्डाख्या चैव तद्रूपं विविच्य परिकल्प्यते । (७५।१)

श्यामा रक्ता खराङ्गा च भाराढ्या श्यामिका मता ॥ (७५।२)

तेजस्विनी च निर्भारा ताम्राभा कणवीरका । (७६।१)

चूर्णीभूतातिरक्ताङ्गी सभारा खण्डपूर्विका ॥ (७६।२)

उत्तरोक्ता गुणैः श्रेष्ठा भूरिसत्त्वा प्रकीर्तिता । (७७।१)

अशुद्धमनःशिलासेवायां दोषाःअश्मरीं मूत्रकृच्छ्रं च मन्दाग्निं मलबद्धताम् ॥ (७७।२)

करोति कुष्ठं तापं च शुद्धिहीना मनःशिला । (७८।१)

मनःशिलाशुद्धिःअजामूत्रैस्त्र्यहं पच्याद्दोलायन्त्रे मनःशिलाम् ॥ (७८।२)

सप्तधा दध्यजापित्तैर्घर्मे ताप्यं विशुद्धये । (७९।१)

जीवन्तीभृङ्गराड्रक्तागस्त्यद्रावैर्मनःशिलाम् ॥ (७९।२)

दोलायन्त्रे पचेद्यामं यामं छागोत्थमूत्रकैः । (८०।१)

क्षालयेदारनालेन सर्वयोगेषु योजयेत् ॥ (८०।२)

अगस्त्यस्य रसे भाव्या सप्ताहाच्छोधिता शिला । (८१।१)

मनःशिलासत्त्वपातनम्; प्रथमः प्रकारःतालवच्च शिलासत्त्वं पातनं शोधनं तथा ॥ (८१।२)

गोमांसैर् मातुलुङ्गाम्लैर् दिनं भाव्या मनःशिला । (८२।१)

तां रक्तपीतपुष्पाणां रसैः पीतैश्च भावयेत् ॥ (८२।२)

दिनान्ते मर्दयेद्यामं मित्रपञ्चकसंयुतम् । (८३।१)

गुलिकां काचकूप्यन्तः क्षिप्त्वा तां काचकूपिकाम् ॥ (८३।२)

सर्वतोऽङ्गुलमानेन लिम्पेद्वस्त्रमृदा दृढम् । (८४।१)

शुष्कां तां वालुकायन्त्रे शनैर्मन्दाग्निना पचेत् ॥ (८४।२)

शुष्के द्रवे निरुध्याथ सम्यङ्मृल्लवणैर्मुखम् । (८५।१)

चण्डाग्निना पचेद्यावत्तावद्द्वादशयामकम् ॥ (८५।२)

स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य भित्त्वा कूपीं समाहरेत् । (८६।१)

ऊर्ध्वलग्नं शिलासत्त्वं बालार्कसदृशोपमम् ॥ (८६।२)

द्वितीयः प्रकारःअगस्त्यशिग्रुजैस्तोयैस् त्र्यहं भाव्या मनःशिला । (८७।१)

तालकौषधयोगेन सत्त्वं हेमनिभं भवेत् ॥ (८७।२)

मनःशिलाया गुणाःमनःशिला कटूष्णा च सतिक्ता कफवातजित् । (८८।१)

कण्डूतिक्षयकासघ्नी विषभूताग्निमान्द्यहृत् ॥ (८८।२)

माक्षिकम्माक्षिकं मधुधातु स्यान्माक्षीकं हेममाक्षिकम् । (८९।१)

ताप्यं च तापिजं तार्क्ष्यं तापीदेशसमुद्भवम् ॥ (८९।२)

माक्षिकभेदाःमाक्षीकं द्विविधं हेममाक्षिकं तारमाक्षिकम् । (९०।१)

तत्राद्यं माक्षिकं कान्यकुब्जोत्थं स्वर्णसन्निभम् ॥ (९०।२)

तपतीतीरसम्भूतं पञ्चवर्णं सुवर्णवत् । (९१।१)

पाषाणबहलः प्रोक्तस्ताप्याख्योऽसौ गुणात्मकः ॥ (९१।२)

सुवर्णाकारभेदाच्च प्रत्येकं तत्पुनस्त्रिधा । (९२।१)

कादम्बं कारवेल्लाख्यं तण्डुलीयकसंज्ञकम् ॥ (९२।२)

अशुद्धमाक्षिकसेवने दोषाःप्राणविष्टम्भदौर्बल्यवह्निसादाक्षिरोगकृत् । (९३।१)

माक्षिकं मारयत्येव शुद्धिहीनं सुरार्चिते ॥ (९३।२)

माक्षिकशुद्धिः; प्रथमः प्रकारःमाक्षिकं नरमूत्रेण क्वाथैः कौलुत्थकोद्भवैः । (९४।१)

वेतसेनाम्लवर्गेण टङ्कणेन कटुत्रिकैः ॥ (९४।२)

डोलायन्त्रे दिनं पाच्यं सूरणस्यैव मध्यगम् । (९५।१)

दिनं रम्भाद्रवैः पच्यादुद्धृतं पेषयेद् घृतैः ॥ (९५।२)

एरण्डतैलसंयुक्तैः पुटे पच्यन्विशोधयेत् । (९६।१)

द्वितीयः प्रकारःमाक्षिकस्य त्रयो भागा भागैकं टङ्कणस्य च ॥ (९६।२)

मातुलुङ्गद्रवैर्वाथ जम्बीरोत्थद्रवैः पचेत् । (९७।१)

लोहपात्रे पचेत्तावद्यावत्पात्रं सुलोहितम् ॥ (९७।२)

ताम्रवर्णमयो वापि तावच्छुध्यति माक्षिकम् । (९८।१)

तृतीयः प्रकारःअगस्तिपुष्पनिर्यासैः शिग्रुमूलं निघर्षयेत् ॥ (९८।२)

द्रवैः पाषाणभेद्याश्च पेष्यम् एभिश्च माक्षिकम् । (९९।१)

तद्वटीं चाथ मूषायां दशभिरुत्पलैः पुटेत् ॥ (९९।२)

पुनः पुनश्च पिष्ट्वाथ पुटैः षड्भिर्विशुध्यति । (१००।१)

चतुर्थः प्रकारःक्षौद्रक्षीरारनालाश्च अष्टभागाः पृथक् पृथक् ॥ (१००।२)

गव्यं तक्रं चतुर्भागं भागः कौलुत्थजो रसः । (१०१।१)

सर्वं सम्पूरयेद् भाण्डे भागैकं माक्षिकं पचेत् ॥ (१०१।२)

डोलायन्त्रेण मृद्वग्नौ याममात्रं पुनः पचेत् । (१०२।१)

उद्धृत्य मातुलुङ्गाम्लैः पिष्ट्वा दशभिरुत्पलैः ॥ (१०२।२)

पुटे पुनः पुनः कुर्यादेवं द्वादशवासरम् । (१०३।१)

शुद्धं भवति माक्षीकं सर्वयोगेषु योजयेत् ॥ (१०३।२)

पञ्चमः प्रकारःमाक्षिकं कणशः कृत्वा जालिनीमेघनादयोः । (१०४।१)

पिण्डे निक्षिप्य विपचेद्दोलायन्त्रे कुलुत्थजे ॥ (१०४।२)

क्वाथे तच्छुद्धतां याति प्रशस्तं लोहमारणे । (१०५।१)

षष्ठः प्रकारःतैले तक्रे गवां मूत्रे कौलुत्थे वाम्लकाञ्जिके ॥ (१०५।२)

माक्षिकं शोधयेत्प्राज्ञो गिरिदोषनिवृत्तये । (१०६।१)

सप्तमः प्रकारःकुलुत्थकोद्रवक्वाथनरमूत्राम्लवेतसैः ॥ (१०६।२)

टङ्कणेनाम्लवर्गेण कटुकत्रितयेन वा । (१०७।१)

डोलायन्त्रे दिनं पाच्यं सूरणकन्दमध्यगम् ॥ (१०७।२)

दिनं रम्भाद्रवैः पाच्यं ध्मातमुद्धृत्य पेषितम् । (१०८।१)

एरण्डतैलसर्पिर्भ्यां पुटैः शुध्यति माक्षिकम् ॥ (१०८।२)

अष्टमः प्रकारःसुवर्णवर्णविमलं ताप्यं वा कणशः कृतम् । (१०९।१)

पुनर्नवायाः कल्कस्थं कौलुत्थे स्वेदयेद्रसे ॥ (१०९।२)

सैन्धवैर् बीजपूराक्तैर्युक्तं वा पोट्टलीकृतम् । (११०।१)

डोलायन्त्रे दिनं स्वेद्यं शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥ (११०।२)

माक्षिकसत्त्वपातनविधिः; प्रथमः प्रकारःगोदुग्धैश्च स्नुहीक्षीरैर् भाव्यमेरण्डतैलकैः । (१११।१)

माक्षिकं दिनमेकं तु मर्दितं वटकीकृतम् ॥ (१११।२)

अभ्रवद्धमने सत्वं सस्यकस्याप्ययं विधिः । (११२।१)

द्वितीयः प्रकारःदोलायन्त्रे सारनाले माक्षिकं स्वेदयेद्दिनम् ॥ (११२।२)

चूर्णितं मधुसर्पिर्भ्यां लोहपात्रे पचेद्दिनम् । (११३।१)

आदाय भावयेद् घर्मे वज्रीक्षीरैर्दिनावधि ॥ (११३।२)

गृहधूमैर् घृतैः क्षौद्रैः संयुक्तैर् मर्दयेद्दिनम् । (११४।१)

अन्धमूषागतं ध्मातं सत्त्वं गुञ्जानिभं भवेत् ॥ (११४।२)

तृतीयः प्रकारःकदलीकन्दतोयेन माक्षिकं शतधातपे । (११५।१)

भावितं पाचयेद्यामं साज्यैर्वातारितैलकैः ॥ (११५।२)

पूर्ववद्धमनात् सत्त्वम् इन्द्रगोपसमं भवेत् । (११६।१)

चतुर्थः प्रकारःस्नुह्यर्कपयसा स्तन्यैर् माक्षिकं मर्दयेद्दिनम् ॥ (११६।२)

कङ्कुष्ठं टङ्कणं चैव प्रतिपादांशमिश्रितम् । (११७।१)

मूकमूषागतं ध्मातं सत्वं मणिनिभं भवेत् ॥ (११७।२)

पञ्चमः प्रकारःकदलीकन्दतुलसीजम्बीराणां द्रवैः क्रमात् । (११८।१)

भावयेन्माक्षिकं श्लक्ष्णं प्रतिद्रावेण सप्तधा ॥ (११८।२)

रुद्ध्वा ध्माते पतेत् सत्त्वं शुकतुण्डनिभं शुभम् । (११९।१)

षष्ठः प्रकारःमूत्रवर्गाम्लवर्गाभ्यां द्विसप्ताहं विभावयेत् ॥ (११९।२)

माक्षीकं तीव्रघर्मेण दिनमम्लैश्च मर्दयेत् । (१२०।१)

मित्रपञ्चकसंयुक्तं वटीकृत्य धमेद् दृढम् ॥ (१२०।२)

व्योमवद्वङ्कनालेन सत्त्वं शुल्बनिभं भवेत् । (१२१।१)

सप्तमः प्रकारःस्नुहीक्षीरैर् गवां क्षीरैर् भाव्यम् एरण्डतैलकैः ॥ (१२१।२)

माक्षिकं पञ्चमित्राक्तं सप्ताहान्ते वटीकृतम् । (१२२।१)

पूर्ववद्विधमेत्तेन सत्त्वं लाक्षानिभं भवेत् ॥ (१२२।२)

अष्टमः प्रकारःस्तन्यैः कङ्कुष्ठकैश्चैव कदलीतोयसंयुतैः । (१२३।१)

मित्रपञ्चकसंयुक्तैर्माक्षिकं दिनसप्तकम् ॥ (१२३।२)

भावितं मर्दयेद्यामं दिनं वातारितैलकैः । (१२४।१)

मृद्वग्निना पचेत्तावद्यावद्द्रवति गोलकम् ॥ (१२४।२)

सत्त्वं किंशुकपुष्पाभं व्योमवद्धमनाद्भवेत् । (१२५।१)

विमलानां च सर्वेषां सस्यकस्याप्ययं विधिः ॥ (१२५।२)

नवमः प्रकारःसंचूर्ण्य माक्षिकं शुद्धं मर्द्यमम्लेन केनचित् । (१२६।१)

क्षालयेदारनालेन ह्यधःस्थं स्वर्णचूर्णवत् ॥ (१२६।२)

जारयेत्तत्समाहृत्य धमेत् सत्त्वं विमुञ्चति । (१२७।१)

योजयेद्वापने चेदं बीजानां यत्र यत्र वै ॥ (१२७।२)

दशमः प्रकारःकदलीपत्रजैर्नीरैर्माक्षिकं भावयेद्द्रुतम् । (१२८।१)

गन्धर्वतैलमध्वाज्यैः पक्वमेकदिनं ततः ॥ (१२८।२)

तत्ताप्यं वज्रमूषायां पक्वायां निक्षिपेत्ततः । (१२९।१)

लोहसंधानकरणं तत्समं तत्र निक्षिपेत् ॥ (१२९।२)

दृढं प्रमूकमूषायां कोष्ठिकायां निवेशयेत् । (१३०।१)

अङ्गारैः खदिरोद्भूतैर् धमेद्भस्त्राद्वयेन वै ॥ (१३०।२)

वङ्कनालयुजा सत्त्वं ताप्यस्य पतति ध्रुवम् । (१३१।१)

माणिवन्ध्यं वैष्णवं च गृह्णीयात्समभागतः ॥ (१३१।२)

फलपूररसैः पिष्ट्वा सम्पुटे सुदृढं क्षिपेत् । (१३२।१)

सम्यग्लिप्त्वा वनोद्भूतैश्छाणकैः पुटयेत्ततः ॥ (१३२।२)

कुकुप्तोत्थं तदाकृष्यं स्वांगशीतं प्रमर्दयेत् । (१३३।१)

फलपूररसैः पक्वैर्मर्दयित्वाथ पूर्ववत् ॥ (१३३।२)

पुटनं छगणेनैव तावत्कुर्याद्विचक्षणः । (१३४।१)

यावत्तत्पुटितं कल्कं फलपूराम्लमर्दितम् ॥ (१३४।२)

शाणोत्तेजितनिस्त्रिंशलिप्तं तत्ताम्रताम् इयात् । (१३५।१)

इत्थं शुद्धं च गरुडं टङ्कणं नीरजं रसम् ॥ (१३५।२)

घृतेन मधुना युक्तं सगुडं गुञ्जया समम् । (१३६।१)

प्राग्वन्मूषागतं कृत्वा धमेत्तत् खदिराग्निना ॥ (१३६।२)

मृदुसत्त्वं नागसमम् इन्द्रगोपकसन्निभम् । (१३७।१)

पतत्येव न संदेहः सर्वज्ञवचनं तथा ॥ (१३७।२)

शुक्लदीप्तिरशब्दश्च यदा वैश्वानरो भवेत् । (१३८।१)

तदा तु सत्त्वं पतितं जानीयान्नान्यथा क्वचित् ॥ (१३८।२)

माक्षिकस्य गुणाःकषायतिक्तमधुरं कटुकं माक्षिकद्वयम् । (१३९।१)

उष्णं रसायनं कुष्ठशोषहिध्मावमिप्रणुत् ॥ (१३९।२)

माक्षीकधातुः सकलामयघ्नः प्राणो रसेन्द्रस्य परं हि वृष्यः । (१४०।१)

दुर्मेललोहद्वयमेलकश्च गुणोत्तरः पूर्वरसायनाग्र्यः ॥ (१४०।२)

अभ्रकमुत्पत्त्यादि घनस्यादौ कथितं तद्रसायने । (१४१।१)

अधुना सम्प्रवक्ष्यामि तत्क्रियास् तद्गुणानपि ॥ (१४१।२)

अभ्रकभस्मविधिः; प्रथमः प्रकारःधान्याभ्रकं मेघनादद्रवैः संमर्दयेद् दिनम् । (१४२।१)

शतांशं टङ्कणं दत्त्वा ततो गजपुटे पचेत् ॥ (१४२।२)

मुस्तासूरणवर्षाभूरसैर् व्यस्तैः पुटं त्रिधा । (१४३।१)

कासमर्दरसैः पञ्च वरागोमूत्रकैरपि ॥ (१४३।२)

न्यग्रोधस्य जटाक्वाथैर् मर्द्यं दशपुटं पुनः । (१४४।१)

षट् च जम्बीरनीरेण गोक्षीरेण पुटत्रयम् ॥ (१४४।२)

पेषणं घर्मपाकं च स्थालीपाकं पुटं क्रमात् । (१४५।१)

कुर्याच्चत्वारि कर्माणि टङ्कणं च पुटे पुटे ॥ (१४५।२)

निश्चन्द्रं जायते ह्यभ्रं सर्वयोगेषु योजयेत् । (१४६।१)

अयं सामान्यसंस्कारो विशेषस्तु निगद्यते ॥ (१४६।२)

भस्मीकरणे विशिष्टसंस्कारःनिश्चन्द्रकं मृतव्योम सामान्यसंस्कृतम् । (१४७।१)

तत्तद्रोगहरद्रव्यक्वाथैः पिष्ट्वा पुटे पचेत् ॥ (१४७।२)

यन्त्रैस्त्रिः सप्तधा कुर्यात्तत्तद्रोगहरं भवेत् । (१४८।१)

अयं विशेषसंस्कारस्तत्तद्रोगहरो भवेत् ॥ (१४८।२)

पूर्वाह्ने पेषणं कार्यं मध्याह्ने घर्मपाचनम् । (१४९।१)

सायाह्ने स्थालिकापाकं कुर्याद् रात्रौ पुटं क्रमात् ॥ (१४९।२)

संस्कारः पञ्चधा प्रोक्तो घनस्य परमेश्वरि । (१५०।१)

धान्याभ्रकरणं सत्त्वपातनं निर्मलक्रिया ॥ (१५०।२)

सुमृतीकरणं चैव त्वमृतीकरणं तथा । (१५१।१)

मारणे घनसत्त्वस्य घनपत्रस्य मारणे ॥ (१५१।२)

क्रमाच्छ्रेष्ठतमौ प्रोक्तौ शस्तौ दरदटङ्कणौ । (१५२।१)

द्वितीयः प्रकारःमुस्ताक्वाथेन धान्याभ्रं पञ्चविंशत्पुटे पचेत् ॥ (१५२।२)

गोमूत्रैश्च तथा क्वाथैस्त्रिफलायाः सुरेश्वरि । (१५३।१)

कासमर्दद्रवैरेकं गोक्षीरेण पुटं त्रिधा ॥ (१५३।२)

निश्चन्द्रं जायते ह्यभ्रं सर्वयोगेषु योजयेत् । (१५४।१)

विशेषसंस्कारयुतं तत्तद्रोगहरं भवेत् ॥ (१५४।२)

तृतीयः प्रकारःधान्याभ्रकस्य भागैकं भागौ द्वौ टङ्कणस्य च । (१५५।१)

पिष्ट्वा तदन्धमूषायां रुद्ध्वा तीव्राग्निना धमेत् ॥ (१५५।२)

स्वभावशीतलं चूर्णं सर्वयोगेषु योजयेत् । (१५६।१)

विशेषसंस्कारयुतं तत्तद्रोगहरं भवेत् ॥ (१५६।२)

चतुर्थः प्रकारःधान्याभ्रं मर्दयेदम्लैर्घर्मे संस्थापयेत्ततः । (१५७।१)

पुटं कुर्यात्ततोऽम्लेन सेचनं मर्दनं पुनः ॥ (१५७।२)

विंशद्वारं ततो दुग्धे पुटनिस्तब्धम् अभ्रकम् । (१५८।१)

क्षिपेत्तं मर्दयेद्दुग्धैर् दुग्धे क्षिप्त्वातपे न्यसेत् ॥ (१५८।२)

पुटं त्रिः सप्तवाराणि कुर्यादेवं पुनः पुनः । (१५९।१)

तण्डुलं वज्रवल्ली च तालमूली पुनर्नवा ॥ (१५९।२)

शार्ङ्गेरी मरिचं चैव बला च पयसा सह । (१६०।१)

पूर्वाभ्रं पेषयेदेतैः प्रत्येकैश्च त्र्यहं त्र्यहम् ॥ (१६०।२)

क्षिप्त्वातपे पुटे पच्यात्प्रत्येकेन पुनः पुनः । (१६१।१)

एवं निश्चन्द्रकं व्योम कज्जलाभं मृतं भवेत् ॥ (१६१।२)

पञ्चमः प्रकारःधान्याभ्रकस्य शुष्कस्य दशांशं मरिचं क्षिपेत् । (१६२।१)

पेषयेदम्लवर्गेण अम्लैर्भाव्यं दिनत्रयम् ॥ (१६२।२)

तच्छुष्कं सम्पुटे धाम्यं खदिराङ्गारकैर्दृढम् । (१६३।१)

ऊर्ध्वपात्रे निवार्याथ सिञ्चेदम्लेन केन तम् ॥ (१६३।२)

धान्यं तत्रैव षड्वारमम्लैः सिञ्च्यात्पुनः पुनः । (१६४।१)

अगस्त्यशिग्रुवर्षाभूमूलपत्रभवै रसैः ॥ (१६४।२)

पिष्ट्वाभ्रं सेचयेत्तेन षड्धा धाम्यं च सेचयेत् । (१६५।१)

सितामध्वाज्यगोक्षीरैस् तद्धौतं पेष्यमभ्रकम् ॥ (१६५।२)

रुद्ध्वा षड्भिः पुटैः पाच्यं पिष्ट्वा चैव पुनः पुनः । (१६६।१)

मत्स्याक्ष्याश्चैकवीराया द्रवैः पिष्ट्वा त्रिधा पचेत् ॥ (१६६।२)

एवं गजपुटैः पाच्यं निश्चन्द्रमयते ऽभ्रकम् । (१६७।१)

पत्त्राभ्रकस्य सिन्दूरं सर्वयोगेषु योजयेत् ॥ (१६७।२)

षष्ठः प्रकारःधान्याभ्रं मर्दयेद्यामं मत्स्याक्षीस्वरसैस्ततः । (१६८।१)

पचेद्गजपुटैरेवं सप्तधा तुलसीरसैः ॥ (१६८।२)

कोकिलाक्षरसैः सप्त कुमारीस्वरसैस्तथा । (१६९।१)

श्वेतदूर्वारसैस्तद्वद्व्याघ्रीकन्दरसैस्तथा ॥ (१६९।२)

पुनर्नवारसैः सप्त तद्वत् पञ्चामृतैस् ततः । (१७०।१)

निश्चन्द्रं जायते ह्यभ्रं सर्वयोगेषु योजयेत् ॥ (१७०।२)

सप्तमः प्रकारःधान्याभ्रं टङ्कणं तुल्यं गोमूत्रैस्तुलसीद्रवैः । (१७१।१)

वाकुच्या सूरणैर्नाल्या दिनं पिष्ट्वा पुटे पचेत् ॥ (१७१।२)

द्रवैः पुनः पुनः पिष्ट्वा दिनान्तेषु पुटे पचेत् ॥ (१७२।१)

रुद्ध्वा रुद्ध्वा पुटैस्त्वेवं निश्चन्द्रं चाभ्रकं भवेत् । (१७३।१)

अष्टमः प्रकारःपिष्ट्वा साम्लारनालेन पेटालीमूलजत्वचम् ॥ (१७३।२)

तद्द्रवैर्मर्दयेदभ्रं दिनं गजपुटे पचेत् । (१७४।१)

एवं सप्तपुटं कार्यं दध्ना च पुटसप्तकम् ॥ (१७४।२)

यवचिञ्चाद्रवैस्तद्वन्निश्चन्द्रं जायतेऽभ्रकम् । (१७५।१)

नवमः प्रकारःधान्याभ्रकं रविक्षीरै रविमूलद्रवैश्च वा ॥ (१७५।२)

मर्द्यं मर्द्यं पुटे पच्यात्सप्तधा म्रियते ध्रुवम् । (१७६।१)

दशमः प्रकारःधान्याभ्रकं तुषाम्लान्तरातपे स्थापयेद्दिनम् ॥ (१७६।२)

यामं मर्द्यं तु तद्गोलं रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् । (१७७।१)

एवं कार्पासतोयान्तः स्थाप्यं पाच्यं पुटे पचेत् ॥ (१७७।२)

एवं गोक्षीरमध्यस्थं स्थाप्यं पेष्यं पुटे पचेत् । (१७८।१)

पश्चादम्लैश्च गोक्षीरैः कार्पासैश्च पुनः पुनः ॥ (१७८।२)

घर्मपाकं मर्दनं च स्थालीपाकं पुटं क्रमात् । (१७९।१)

एकविंशत्पुटे प्राप्ते निश्चन्द्रं जायतेऽभ्रकम् ॥ (१७९।२)

सर्वेषां घातिताभ्राणाम् अमृतीकरणे विधिः । (१८०।१)

अभ्रकस्य गुणाःअभ्रकं गगनं भृङ्गं बहुपुत्रम् उमाभवम् ॥ (१८०।२)

पत्राभ्रकस्य सिन्दूरममृतं परमं हितम् । (१८१।१)

त्रिदोषघ्नं बलकरं वृष्यमारोग्यदं शुचि ॥ (१८१।२)

सर्वरोगहरं सौम्यं विषघ्नं च रसायनम् । (१८२।१)

चिन्नबर्:: स्य्नोन्य्म्स्हिङ्गुलो दरदं चूर्णपारदश्च रसोद्भवः ॥ (१८२।२)

रसगर्भः सुरङ्गश्च लोहघ्नः सिद्धिपारदः । (१८३।१)

चिन्नबर्:: सुब्त्य्पेस्हिङ्गुलस्त्रिविधो ज्ञेयश्चर्मारः शुकतुण्डकः ॥ (१८३।२)

हंसपादश्च तत्राद्यं तारकर्मणि योजयेत् । (१८४।१)

अधमं तं विजानीयाच्छुकतुण्डं च मध्यमम् ॥ (१८४।२)

हेमतारक्रियामार्गे योजयेत्परमेश्वरि । (१८५।१)

हंसपादो महाश्रेष्ठः सर्वकर्मकरो हि सः ॥ (१८५।२)

तस्य सत्त्वं सूत एव दरदस्य त्रिभेदतः । (१८६।१)

शुकतुण्ड:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्हेमकिट्टस्य सदृशस्तद्रूपस् तीक्ष्णमारकः ॥ (१८६।२)

चर्मारस्तीक्ष्णरूपः स्यात्सुप्रीतः शुकतुण्डकः । (१८७।१)

हंसपाद:: प्रोपेर्तिएस्जपाकुसुमसङ्काशो हंसपादो महोत्तमः ॥ (१८७।२)

रसायने सर्वसूतहरणे सर्वरञ्जने । (१८८।१)

लोहानां मारणे श्रेष्ठो वर्णोत्कर्षणकर्मणि ॥ (१८८।२)

रसकस्य तथा रागबन्धे धौरेयकः स्मृतः । (१८९।१)

मलदोषादिकं नास्ति सर्वकार्येषु पूज्यते ॥ (१८९।२)

हिङ्गुलशुद्धिःमेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गैश्च भावितम् । (१९०।१)

सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥ (१९०।२)

चिन्नबर्:: सत्त्वपातनम्दरदं पातनायन्त्रे पातितं च जलाशये । (१९१।१)

सत्त्वं सूतकसङ्काशं विमुञ्चति न संशयः ॥ (१९१।२)

हिङ्गुलस्य गुणाःये गुणाः पारदे प्रोक्तास्ते गुणाः सन्ति हिङ्गुले । (१९२।१)

नवज्वरहरः प्रोक्तः सम्पातज्वरनाशनः ॥ (१९२।२)

गैरिकम्गैरिकं गिरिधातुः स्याद्रक्तधातुर्गवेधुकम् । (१९३।१)

गैरिक:: सुब्त्य्पेस्गैरिकं द्विविधं प्रोक्तं तत्राद्यं स्वर्णगैरिकम् ॥ (१९३।२)

पाषाणगैरिकं चान्यत्पूर्वं श्रेष्ठतमं गुणैः । (१९४।१)

गैरिकस्य गुणाःशोणितं मसृणं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु ॥ (१९४।२)

चक्षुष्यं रक्तपित्तघ्नं विषहिध्मावमिप्रणुत् । (१९५।१)

तापज्वरहरं श्रेष्ठं हेमघ्नं रक्तगैरिकम् ॥ (१९५।२)

पाषाणगैरिक:: फ्य्स्। प्रोपेर्तिएस्पाषाणगैरिकं प्रोक्तं कठिनं ताम्रवर्णकम् । (१९६।१)

चपलःदेहवेधी लोहवेधी चपला रसबन्धिनी ॥ (१९६।२)

चपला बहुभेदा च सर्वलोहस्वरूपतः । (१९७।१)

हेमस्तारो रविमयः सीसात्मा वङ्गरूपधृक् ॥ (१९७।२)

तीक्ष्णरूपः कांस्यरूपो रक्तो विषमयस्तथा । (१९८।१)

चपलस्वरूपम्सत्त्वलोहस्वरूपास्ते विषो हरितलोहभाक् ॥ (१९८।२)

विषाख्यं चपलं प्राप्य निर्जीवे तस्य दापयेत् । (१९९।१)

पुटेनारण्यजैश् छाणैः सधूमं सर्वथा त्यजेत् ॥ (१९९।२)

नश्येत तस्य धूमं वै स्पर्शनं दूरतस्त्यजेत् । (२००।१)

अशनात्तस्य संस्पर्शान्म्रियते सद्य एव हि ॥ (२००।२)

धूमावलोकनाच्छीर्षपीडा संजायते ज्वरः । (२०१।१)

एवं दत्तपुटे शान्ते गृह्णीयाच्चपलं ततः ॥ (२०१।२)

चपलस्य गुणाःतस्य संस्पर्शमात्रेण हीरको म्रियते क्षणात् । (२०२।१)

सर्वेषां चपलानां वै स्वभावः समुदाहृतः ॥ (२०२।२)

वङ्गस्तम्भे नागराजे क्रमे वातीव शस्यते । (२०३।१)

सर्वलोहानि कुर्वन्ति सुवर्णं तारमेव च ॥ (२०३।२)

युक्त्याथ शोधितः सूते विना बीजं च वा तथा । (२०४।१)

शतं वापि सहस्रं वा लक्षं कोटिं च वेधयेत् ॥ (२०४।२)

वज्रेण रसराजेन बीजेन च समाश्रिता । (२०५।१)

धूमतो वेधयेल्लोहान् रसजीर्णः स्वयं गलेत् ॥ (२०५।२)

निष्पत्य तेन देहस्य चपलेन महात्मना । (२०६।१)

शिलाजतुअश्मजं गिरिजं शैलमश्मलाक्षा शिलाजतु ॥ (२०६।२)

शिलाजतु:: सुब्त्य्पेस्शिलाधातुर्द्विधा प्रोक्तो गोमूत्राद्यो रसायनम् । (२०७।१)

कर्पूरपूर्वकश्चान्यस्तत्राद्यो द्विविधः स्मृतः ॥ (२०७।२)

ससत्त्वश्चैव निःसत्त्वस्तयोः पूर्वो गुणाधिकः । (२०८।१)

ग्रीष्मे तीव्रार्कतप्तेभ्यः पादेभ्यो हिमभूभृतः ॥ (२०८।२)

स्वर्णरूप्यार्कगर्भेभ्यः शिलाधातुर् विनिःसरेत् । (२०९।१)

शिलाजतोर्गुणाःस्वर्णगर्भगिरेर् जातं जपापुष्पनिभं गुरु ॥ (२०९।२)

ससत्त्वं स्वादु परमं परमं तद्रसायनम् । (२१०।१)

रूप्यगर्भगिरेर्जातं मधुरं पाण्डुरं गुरु ॥ (२१०।२)

शिलाजं पाण्डुरोगघ्नं विशेषात्पित्तरोगजित् । (२११।१)

ताम्रगर्भगिरेर्जातं नीलवर्णं घनं गुरु ॥ (२११।२)

शिलाजं कफवातघ्नं तीक्ष्णोष्णं दीपनं परम् । (२१२।१)

वह्नौ क्षिप्तं भवेद्यत्तल्लिङ्गाकारं ह्यधूमकम् ॥ (२१२।२)

सलिलेऽप्यवलीनं च तत्सिद्धं हि शिलाजतु । (२१३।१)

गोमूत्रगन्धि कृष्णं गुग्गुलुकाभं सशर्करं मृत्स्नम् । (२१३।२)

स्निग्धमनम्लकषायं मृदु गुरु च शिलाजतु श्रेष्ठम् ॥ (२१३।३)

सर्वं च तिक्तकटुकं स्वादु नात्युष्णशीतलम् ॥ (२१४।१)

वृष्यं त्रिदोषजिद्भेदि चक्षुष्यं च रसायनम् । (२१५।१)

क्षयशोफोदरार्शोघ्नं मेहमूत्रग्रहापहम् ॥ (२१५।२)

नूनं सज्वरपाण्डुशोफशमनं मेहाग्निमान्द्यापहं मेदश्छेदकरं च यक्ष्मशमनं मूलामयोन्मूलनम् । (२१६।१)

प्लीहविनाशनं जठरहृच्छूलघ्नम् आमापहं सर्वत्वग्गदनाशनं किमपरं देहे च लोहे हितम् ॥ (२१६।२)

रसोपरससूतेन्द्ररत्नलोहेषु ये गुणाः । (२१७।१)

वसन्ति ते शिलाधातौ जरामृत्युजिगीषया ॥ (२१७।२)

भूनागःभूनागः क्षितिनागश्च भूलता रक्तजन्तुकः । (२१८।१)

क्षितिजः क्षितिजन्तुश्च विषघ्नो रक्ततुण्डकः ॥ (२१८।२)

यासां छेदे न रक्तं प्रभवति सततं प्रायशो रक्तभूमौ । (२१९।१)

संग्राह्या भूलतास्ता विषहरधनदं पातयेत्तासु सत्त्वम् । (२१९।२)

तद्युक्त्या पारदेन्द्रश्चरति यदि समं सारणायन्त्रयोगैः । (२१९।३)

बद्धोऽयं कोटिवेधी समरविरजते योजयेद्भास्करे वा ॥ (२१९।४)

भूनागसत्त्वस्य गुणाःसत्त्वं भूनागजं क्ष्वेलयक्षराक्षसमृत्युजित् । (२२०।१)

सर्ववश्यकरं सर्वरोगघ्नं च रसायनम् ॥ (२२०।२)

रसेन्द्रे जारणाकर्मजारितं कोटिवेधकृत् । (२२१।१)

सुवर्णादीनि लोहानि रक्तानि ग्रसति क्षणात् ॥ (२२१।२)

भूनागसत्त्वपातनम्; प्रथमः प्रकारःरक्तभूजातभूनागमृत्तिकां क्षालयेज्जलैः । (२२२।१)

यावत् सत्त्वावशेषं स्याद् धौतसत्त्वं तदेव हि ॥ (२२२।२)

मित्रपञ्चकयुक्तं तन्मूषायां धमयेद् दृढम् । (२२३।१)

निर्भिद्य मूषां तत्सत्त्वं गृहीत्वा किट्टकं पुनः ॥ (२२३।२)

एवं त्रिवारं धमनात्सत्त्वशेषं समाहरेत् । (२२४।१)

द्वितीयः प्रकारःभूनागमृत्तिकां भाण्डे भूनागैः सह निक्षिपेत् ॥ (२२४।२)

षण्मासान्तं समान्तं वा जलैः सिञ्चेन्मुहुर्मुहुः । (२२५।१)

अस्य सत्त्वं विधानेन गृह्णीयाद् अभ्रसत्त्ववत् ॥ (२२५।२)

तृतीयः प्रकारःरक्तभूमिजभूनागान् पञ्जरस्थेन बर्हिणा । (२२६।१)

भक्षयेत्तु शरत्काले नित्यं तन्मलमाहरेत् ॥ (२२६।२)

लाक्षासर्जरसः सर्जी गुग्गुलुर्मित्रपञ्चकम् । (२२७।१)

ऊर्णा क्षाराश्च पटवो नीलसर्पेन्द्रगोपकौ ॥ (२२७।२)

मत्स्यश्च नीलसरटः कूर्मपृष्ठं शशास्थि च । (२२८।१)

माक्षीकं शिखिशंखतुत्थं च सर्वांशं बर्हिणो मलम् ॥ (२२८।२)

सर्वं निक्षिप्य मूषायां धमेत् तीव्राग्निना दृढम् । (२२९।१)

निर्भिद्य मूषां तत्सत्त्वं गृहीत्वा किट्टकं पुनः ॥ (२२९।२)

एवं त्रिवारधमनात् सत्त्वशेषं समाहरेत् । (२३०।१)

हरिद्राश्माहरिद्राश्मा निशाग्रावः पीताङ्गः पीतकर्षणः ॥ (२३०।२)

तत्सत्त्वकं सितं स्वर्णं श्रेष्ठं रसरसायने । (२३१।१)

अग्निजारःअग्निजारोऽग्निनिर्यासोऽप्यग्निगर्भो ऽग्निजः स्मृतः ॥ (२३१।२)

वडबाग्निमलो ज्ञेयो जरायुश्चार्णवोद्भवः । (२३२।१)

अग्निज्वालोऽग्निजारश्च प्रोक्तः सिन्धुप्लवो दश ॥ (२३२।२)

सामुद्रस्याग्निनक्रस्य जरायुर्बहिरुज्झितः । (२३३।१)

संशुष्को भानुतापेन सोऽग्निजार इति स्मृतः ॥ (२३३।२)

जाराभं दहति स्पर्शात्पिच्छिलं सागरोत्प्लवम् । (२३४।१)

जरायुस्तच्चतुर्वर्णं श्रेष्ठं तेषु सलोहितम् ॥ (२३४।२)

अग्निजारस्य गुणाःस्यादग्निजारः कटुकोष्णवीर्यः तुन्दामयघ्नः कफवातहारी । (२३५।१)

पित्तप्रदः शोणितसन्निपातशूलादिवातामयनाशकश्च ॥ (२३५।२)

अग्निजारस् त्रिदोषघ्नो धनुर्वातादिवातनुत् । (२३६।१)

मर्दनो रसवीर्यस्य दीपनो जारणस्तथा ॥ (२३६।२)

खर्परी (रसकम्)खर्परी रसकं तुत्थखर्पर्यमृतसम्भवा । (२३७।१)

रसको द्विविधः प्रोक्तो दर्दुरः कारवेल्लकः ॥ (२३७।२)

सदंशो दर्दुरः प्रोक्तो निर्दंशः कारवेल्लकः । (२३८।१)

सत्त्वपाते शुभः पूर्वो द्वितीयश्चौषधादिषु ॥ (२३८।२)

घनसत्त्वनिभं बाह्ये शुभं हारिद्रवत्ततः । (२३९।१)

अच्छं खर्परवत् तुत्थम् उत्तमं सतोदरम् ॥ (२३९।२)

खर्पर्या गुणाःरसकः सर्वदोषघ्नः कफपित्तविनाशनः । (२४०।१)

चक्षूरोगक्षयघ्नश्च लोहपारदरञ्जनः ॥ (२४०।२)

नागार्जुनेन निर्दिष्टौ रसस्य रसकावुभौ । (२४१।१)

श्रेष्ठौ सिद्धरसौ ख्यातौ देहलोहकरौ परौ ॥ (२४१।२)

रसश्च रसकश् चोभौ येनाग्निसहनौ कृतौ । (२४२।१)

देहलोहमयीं सिद्धिं दास्यतस्तु न संशयः ॥ (२४२।२)

खर्परीसत्त्वपातनम्जयन्तीत्रिफलाचूर्णं हरिद्रागुडटङ्कणम् । (२४३।१)

पादांशं रसकस्येदं पिष्ट्वा मूषाः प्रलेपयेत् ॥ (२४३।२)

नलिकासम्पुटं बद्ध्वा शोषयेद् आतपे खरे । (२४४।१)

ग्राह्यं पातालयन्त्रेण सत्त्वं ध्माते पुटेऽथ वा ॥ (२४४।२)

खर्परीशुद्धिःरजस्वलारजोमूत्रै रसकं भावयेद्दिनम् । (२४५।१)

तैरेव दिनमेकं तु मर्दयेच्छुद्धिमाप्नुयात् ॥ (२४५।२)

मयूरतुत्थम्मयूरतुत्थं तुत्थं च नीलाश्मा ताम्रभस्म च । (२४६।१)

मयूरग्रीवकं क्ष्वेडनाशनं सस्यकं प्रिये ॥ (२४६।२)

मयूरग्रीवसङ्काशं घृष्टे गोक्षीरसन्निभम् । (२४७।१)

अप्सु च प्लवते क्षिप्तमेतन्मायूरतुत्थकम् ॥ (२४७।२)

अथवा शुकपिच्छाभमन्तः काञ्चनबिन्दुभिः । (२४८।१)

अङ्कितं घर्षयेत्तुत्थम् आयसे चाम्लसंयुते ॥ (२४८।२)

भवेद् अयस्ताम्रनिभम् एतन्मायूरतुत्थकम् । (२४९।१)

मयूरतुत्थशुद्धिःविष्ठया मर्दयेत्तुत्थं मार्जारककपोतयोः ॥ (२४९।२)

दशांशं टङ्कणं दत्त्वा पाच्यं मृदुपुटे ततः । (२५०।१)

पुटं दध्ना पुटं क्षौद्रैर्देयं तुत्थविशुद्धये ॥ (२५०।२)

मयूरतुत्थसत्त्वपातनम्तुत्थं च टङ्कणं चैव तुल्यं श्लक्ष्णं विमर्दयेत् । (२५१।१)

मूषायां तं विनिक्षिप्य रुद्ध्वा तीव्राग्निना धमेत् ॥ (२५१।२)

इन्द्रगोपनिभं सत्त्वं पतत्येव न संशयः । (२५२।१)

मयूरतुत्थस्य गुणाःतुत्थं कटुकषायोष्णं श्वित्रनेत्रामयापहम् ॥ (२५२।२)

विषदोषेषु सर्वेषु प्रशस्तं कान्तिकारकम् । (२५३।१)

कङ्कुष्ठ:: स्य्नोन्य्म्स्कङ्कुष्ठं काककुष्ठं च रेचकं रागदायकम् ॥ (२५३।२)

कङ्कुष्ठ:: सुब्त्य्पेस्कंकुष्ठं च द्विधा प्रोक्तं हेमतारात्मकं तथा । (२५४।१)

कङ्कुष्ठ:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्व्रणजन्तुज्वरघ्नं च शूलोदावर्तगुल्महृत् ॥ (२५४।२)

गिरिसिन्दूरम्महागिरिषु चाल्लोव पाषाणान्तस्थितो रसः । (२५५।१)

शुष्कः शोणः स निर्दिष्टो गिरिसिन्दूरसंज्ञया ॥ (२५५।२)

त्रिदोषशमनं भेदि रसबन्धनकारकम् । (२५६।१)

देहलोहकरं नेत्र्यं गिरिसिन्दूरमीरितम् ॥ (२५६।२)

टङ्कणम्टङ्कणं टङ्कणक्षारो रसक्षारो रसाधिकः । (२५७।१)

लोहद्रावी रसघ्नश्च सुभगो रङ्गदश्च सः ॥ (२५७।२)

मालतीतीरसम्भूतः क्षारश्रेष्ठो नवाह्वयः । (२५८।१)

अश्मरीमतिसारं च निहन्यात्स्थावरं विषम् ॥ (२५८।२)

रससिद्धिकरः प्रोक्तो नागार्जुनपुरःसरैः । (२५९।१)

कम्पिल्लकःइष्टचूर्णस्य सङ्काशश्चन्द्रिकाढ्योऽतिरेकः ॥ (२५९।२)

सौराष्ट्रदेशखनिजः स हि कम्पिल्लको मतः । (२६०।१)

पित्तव्रणाध्मानविबन्धनघ्नः श्लेष्मोदरार्तिक्रिमिगुल्महारी । (२६०।२)

मूलामशूलज्वरशोफहारी कंपिल्लको रिच्य मलापहारी ॥ (२६०।३)

उत्पत्यादि विषस्यादौ कथितं हि रसायनम् ॥ (२६१।१)

अमृतं स्याद्वत्सनाभो विषम् उग्रं महौषधम् । (२६२।१)

गरलं मरणं नागः स्तोककं प्राणहारकम् ॥ (२६२।२)

सर्वकुष्ठहरं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम् । (२६३।१)

सन्निपातादिरोगाणां विनिवृत्तिकरं प्रिये ॥ (२६३।२)

कासीस:: स्य्नोन्य्म्स्कासीसं धातुकासीसं केसरं हंसलोमशम् । (२६४।१)

शोधनं पांशुकासीसं शुभ्रं सत्त्वाह्वयं मतम् ॥ (२६४।२)

कासीस:: सुब्त्य्पेस्कासीसं त्रिविधं शुभ्रं कृष्णं पीतमिति स्मृतम् । (२६५।१)

कासीसं पुष्पकासीसं हीरकासीसमित्यथ ॥ (२६५।२)

पीतं कृष्णं सितं रक्तं चतुर्धेति परे जगुः । (२६६।१)

कासीस:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्कासीसमुष्णं सक्षारकषायाम्लं सतिक्तकम् ॥ (२६६।२)

वातश्लेष्मप्रशमनं चक्षुष्यं रञ्जकं परम् । (२६७।१)

मूत्रकृच्छ्राश्मरीकुष्ठकण्डूव्रणविषापहम् ॥ (२६७।२)

गौरीपाषाणकःगौरीपाषाणकः पीतो व्यक्तदेहश्च चूर्णकः । (२६८।१)

रसबन्धकरः स्निग्धो दोषघ्नो रसवीर्यकृत् ॥ (२६८।२)

तुवरी फटकी चभूमिस्तुवरिका फुल्लतुवरी रञ्जिका क्षितिः । (२६९।१)

चित्रभूश् चीनकारश्च मञ्जिष्ठारागदायिनी ॥ (२६९।२)

खगस्तु फटकी दुग्धपाषाणो नेत्ररोगहा । (२७०।१)

कर्पूराख्यशिलाधातुर् मञ्जिष्ठारागरञ्जकः ॥ (२७०।२)

पोदारशृङ्गीसदलं पीतवर्णं च भवेद्गुर्जरमण्डले । (२७१।१)

अर्जुनस्य गिरेः पार्श्वे जातं पोदारशृङ्गिकम् ॥ (२७१।२)

सीससत्त्वं मरुच्छ्लेष्मशमनं पुङ्गदापहम् । (२७२।१)

रसबन्धनम् उत्कृष्टं केशरञ्जनमुत्तमम् ॥ (२७२।२)

सिन्दूर:: स्य्नोन्य्म्स्सिन्दूरनागगर्भे सैमन्तिकवीरपांसु नागभवम् । (२७३।१)

रक्तं च नागरेणुः गणपतिभूषा सुरङ्ग इत्याख्या ॥ (२७३।२)

सौभाग्यं चैव शृङ्गारं मङ्गल्यम् अरुणं रजः । (२७४।१)

सिन्दूर:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्सिन्दूरं कटुकं तिक्तमुष्णं व्रणविरोपणम् ॥ (२७४।२)

किलासविषकण्डूतिविसर्पशमनं परम् । (२७५।१)

हिङ्गुले ये गुणाः सन्ति ते गुणास्तिमुरौ प्रिये ॥ (२७५।२)

रसाञ्जनम्रसाञ्जनं रसोद्भूतं रसगर्भं रसाग्रजम् । (२७६।१)

रीत्यां तु धाम्यमानायां तत्किट्टं तु रसाञ्जनम् ॥ (२७६।२)

तदभावे तु कर्तव्यं दार्वीक्वाथसमुद्भवम् । (२७७।१)

कृतकं बालभैषज्यं दार्वीक्वाथोद्भवं तथा ॥ (२७७।२)

दार्वीक्वाथभवं कण्ठविकासि क्षिप्तम् अक्ष्णि यत् । (२७८।१)

तद् रसाञ्जनमुद्दिष्टं कषायं कटु तिक्तकम् ॥ (२७८।२)

किंचिद् उष्णं कफहरं छेदनं लेखनं लघु । (२७९।१)

रक्तपित्तप्रशमनं नेत्ररोगविनाशनम् ॥ (२७९।२)

रसाञ्जनं तार्क्ष्यशैलं ज्ञेयं वर्यञ्जनं तथा । (२८०।१)

रसनाभं चाग्निसारं द्वादशाह्वयकीर्तितम् ॥ (२८०।२)

नीलाञ्जनम्नीलं नीलाञ्जनं चैव चक्षुष्यं वारिसम्भवम् । (२८१।१)

कपोतकं च कापोतं सम्प्रोक्तं शक्रभूमिजम् ॥ (२८१।२)

शीतं नीलाञ्जनं प्रोक्तं कटुतिक्तकषायकम् । (२८२।१)

चक्षुष्यं कफवातघ्नं विषघ्नं च रसायनम् ॥ (२८२।२)

सौवीराञ्जनम्सौवीरमञ्जनं स्निग्धमवघृष्टं शिलातले । (२८३।१)

अञ्जनाभं शिलारूपमेतच्छ्रेष्ठम् अकृत्रिमम् ॥ (२८३।२)

सौवीरमञ्जनं चैव रक्तपित्तहरं हितम् । (२८४।१)

विषहिध्माक्षिरोगघ्नं व्रणशोधनरोपणम् ॥ (२८४।२)

स्रोतोञ्जन:: स्य्नोन्य्म्स्स्रोतोद्भवं स्रोतनदीभवं च स्रोतोञ्जनं वारिभवं तथान्यम् । (२८५।१)

सौवीरसारं च कपोतसारं वल्मीकशीर्षं मुनिसंमिताह्वम् ॥ (२८५।२)

वल्मीकशिखराकारं भङ्गे नीलोत्पलद्युतिः । (२८६।१)

घर्षणे गैरिकच्छायं स्रोतोञ्जनमिदं भवेत् ॥ (२८६।२)

स्रोतोञ्जन:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्स्रोतोऽञ्जनं शीतकटुकषायं क्रिमिनाशनम् । (२८७।१)

रसायनं रसे योज्यं स्तन्यवृद्धिकरं परम् ॥ (२८७।२)

स्रोतोऽञ्जनं हिमं स्निग्धं तृष्णाहृत्स्वादु लेखनम् । (२८८।१)

नेत्र्यं हिध्मावमिच्छर्दिकफपित्तास्रकोपनुत् ॥ (२८८।२)

अहिफेनम्श्रान्तस्य मथनाक्षोभाद् वासुकेर् वदनोत्थिताः । (२८९।१)

द्वीपान्तरे पतन्ति स्म सविषाः स्वेदबिन्दवः ॥ (२८९।२)

यत्र यत्र पतन्ति स्म प्ररूढा गुल्मरूपतः । (२९०।१)

तेषु जातं तु निर्यासमफेनं ब्रुवते जनाः ॥ (२९०।२)

चतुर्विधमफेनं स्याज्जारणं मारणं तथा । (२९१।१)

धारणं सारणं चैव क्रमाद्वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ (२९१।२)

श्वेतं तु जारणं प्रोक्तं कृष्णवर्णं तु मारणम् । (२९२।१)

धारणं पीतवर्णं च कर्बुरं सारणं तथा ॥ (२९२।२)

जारणं जरयेदन्नं मारणं मृत्युदायकम् । (२९३।१)

धारणं च वयःस्तम्भं सारणं मलसारकम् ॥ (२९३।२)

अफेनं सन्निपातघ्नं वृष्यं बल्यं च मोहदम् । (२९४।१)

ग्रहणीमतिसारं च नाशयेत्षण्डतामपि ॥ (२९४।२)

पुष्पाञ्जन:: स्य्नोन्य्म्स्पुष्पाञ्जनं पुष्पकेतुः कौस्तुभः कुसुमाञ्जनम् । (२९५।१)

रीतिकं रीतिकुसुमं रीतिपुष्पं च पुष्पकम् ॥ (२९५।२)

पुष्पाञ्जन:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्पुष्पाञ्जनं हितं प्रोक्तं पित्तहिक्काप्रदाहनुत् । (२९६।१)

नाशयेद् विषकासार्तिसर्वनेत्रामयापहम् ॥ (२९६।२)

शङ्खशङ्खोऽर्णवभवः कम्बुर् जलजः पावनध्वनिः । (२९७।१)

कुटिलोऽन्तर्महानादः श्वेतपीतः सुनादकः ॥ (२९७।२)

सस्वनो दीर्घनादश्च बहुनादो हरप्रियः । (२९८।१)

क्षुल्लकः क्षुद्रशङ्खः स्याच्छंबूको नखशङ्खकः ॥ (२९८।२)

शङ्खः कटुरसः शीतः पुष्टिवीर्यबलप्रदः । (२९९।१)

गुल्मशूलकफश्वासनाशनो विषदोषहा ॥ (२९९।२)

क्षुल्लकः कटुकः स्निग्धः शूलहारी च दीपनः । (३००।१)

शुक्तिर् मुक्ताप्रसूश्चैव महाशुक्तिश्च शुक्तिका ॥ (३००।२)

मुक्तास्फोटस्तौतिकस्तु मौक्तिकप्रसवा च सा । (३०१।१)

ज्ञेया मौक्तिकसूश्चैव मुक्तामाता तथा स्मृता ॥ (३०१।२)

मुक्ताशुक्तिः कटुः स्निग्धा श्वासहृद्रोगहारिणी । (३०२।१)

शूलप्रशमनी रुच्या मधुरा दीपनी परा ॥ (३०२।२)

जलशुक्तिः क्षुद्रशुक्तिः क्रिमिसुस्फुटिका च सा । (३०३।१)

जलशुक्तिः कटुः स्निग्धा दीपनी गुल्मशूलनुत् ॥ (३०३।२)

तथा विषहरा रुच्या पाचनी बलदायिनी । (३०४।१)

कपर्दकपर्दको वराटश्च कपर्दश्च वराटिका ॥ (३०४।२)

चराचरश्चरो वर्यो बालक्रीडनकश्च स । (३०५।१)

पीताभा ग्रन्थिला पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिका ॥ (३०५।२)

रसवैद्यैर्विनिर्दिष्टा सा चराचरसंज्ञका । (३०६।१)

सार्धनिष्कभरा श्रेष्ठा निष्कभारा च मध्यमा ॥ (३०६।२)

पादोननिष्कभारा च कनिष्ठा परिकीर्तिता । (३०७।१)

परिणामादिशूलघ्नी ग्रहणीक्षयनाशनी ॥ (३०७।२)

कटूष्णा दीपनी वृष्या नेत्र्या वातकफापहा । (३०८।१)

रसेन्द्रजारणे प्रोक्ता बिडद्रव्येषु शस्यते ॥ (३०८।२)

तदन्ये पुंवराटाः स्युर् गुरवः श्लेष्मपित्तलाः । (३०९।१)

कपर्दः कटुतिक्तोष्णः कर्णशूलव्रणापहः ॥ (३०९।२)

गुल्मशूलामयघ्नश्च नेत्रदोषनिकृन्तनः । (३१०।१)

साबुणिसर्वक्षारो बहुक्षारः समूहक्षारसाबुणिः ॥ (३१०।२)

स्तोमक्षारो महाक्षारो मलारिः क्षारमेलकः । (३११।१)

सर्वक्षारम् अतिक्षारं चक्षुष्यं बस्तिशोधनम् ॥ (३११।२)

उदावर्तक्रिमिघ्नं च बिडवद्वस्त्रशोधनम् । (३१२।१)

नवसारकरीरपीलुकाष्ठेषु पच्यमानेष्टकोद्भवः ॥ (३१२।२)

क्षारोऽसौ नवसारः स्याच्चूलिकालवणाभिधः । (३१३।१)

रसेन्द्रजारणं लोहद्रावणं जठराग्निकृत् ॥ (३१३।२)

गुल्मप्लीहास्यशोषघ्नं भुक्तमांसादिजारणम् । (३१४।१)

सौराष्ट्रीगोपित्तेन शतं वारान्सौराष्ट्रीं भावयेत्ततः ॥ (३१४।२)

धमित्वा पातयेत्सत्वं क्रामणं चातिगुह्यकम् । (३१५।१)

आखुपाषाणमूषकस्याभिधा पूर्वं पाषाणस्याभिधा ततः ॥ (३१५।२)

आखुपाषाणनामायं लोहसङ्करकारकः । (३१६।१)

आखुग्रावा सरो रूक्षो वमिशीतज्वरापहः ॥ (३१६।२)

तारकर्मणि संपूज्यो मेदोदुर्मांसकृन्तनः । (३१७।१)

सर्जरसरालः सर्जरसश्चैव यक्षधूपो ऽग्निवल्लभः ॥ (३१७।२)

देवेष्टः शालनिर्यासः सुरभिर् धूपवल्लभः । (३१८।१)

रालस्तु पञ्चधा प्रोक्तो रक्तः पीतः सितोऽसितः ॥ (३१८।२)

नानावर्णश्च विज्ञेयः कृष्णस्तेषु गुणोत्तरः । (३१९।१)

रालस्तु शिशिरः स्निग्धः कषायस्तिक्तको रसे ॥ (३१९।२)

वातपित्तहरः स्फोटकण्डूतिव्रणनाशनः । (३२०।१)

गुग्गुलुदानवेन्द्रविजितान्पुरा सुरान् भ्रष्टकान्तिधृतिधैर्यतेजसः । (३२०।२)

वीक्ष्य विष्णुरमृतं किलासृजत् गुग्गुलुं बलवपुर्जयप्रदम् ॥ (३२०।३)

मरुभूमिषु जायन्ते प्रायशः पुरपादपाः ॥ (३२१।०)

भानोर् मयूखैः संतप्ता ग्रीष्मे मुञ्चन्ति गुग्गुलुम् । (३२२।१)

गुग्गुलुः पञ्चधा प्रोक्तो महिषाक्षश्च नीलकः ॥ (३२२।२)

पद्मस्तु कुमुदश्चैव सुवर्णः पञ्चमः प्रिये । (३२३।१)

महिषाक्षश्च नीलश्च दन्तिनां गुणदायकौ ॥ (३२३।२)

वाजिनां कुमुदः पद्मो नराणां स्वर्णवर्णकः । (३२४।१)

एरण्डबीजतैले वा तिलतैलेऽथवा घृते ॥ (३२४।२)

पञ्चतिक्तशृतैः क्वाथैः शुद्धिं कुर्यात्सुगुग्गुलुम् । (३२५।१)

दोलायन्त्रे पचेत्तावद्यावन्निर्मलता भवेत् ॥ (३२५।२)

एवं विशुद्धं संग्राह्यं तत्तद्योगेषु योजयेत् । (३२६।१)

पिटकागण्डमालाद्या नश्यन्ति च मरुद्गदाः ॥ (३२६।२)

यवक्षारयवक्षारोऽमृतः पाक्यो यवजो यवशूकजः । (३२७।१)

यवशूको यवाह्वश्च यवपाक्यो यवारुजः ॥ (३२७।२)

यवक्षारः कटूष्णश्च कफवातोदरार्तिनुत् । (३२८।१)

आमशूलाश्मरीकृच्छ्रविषदोषहरः परः ॥ (३२८।२)

सर्जक्षारसद्यःक्षारः सर्जिकश्च क्षारः सज्जी सुवर्जिकः । (३२९।१)

सर्जीकः कटुरूक्षश्च तीक्ष्णो वातकफार्तिनुत् ॥ (३२९।२)

गुल्मानाहवमिघ्नश्च मेहजाठररोगहृत् । (३३०।१)

लवणक्षारलोणारं लवणोत्थं लवणासुरं च लवणमेदश्च ॥ (३३०।२)

जतुजं लवणक्षारं लवणं च क्षारलवणं च । (३३१।१)

लोणकक्षारम् अत्युष्णं तीक्ष्णं पित्तप्रवृद्धिदम् ॥ (३३१।२)

क्षारं लवणम् ईषच्च वातगुल्मादिशूलनुत् । (३३२।१)

वज्रकक्षारवज्रकं वज्रकक्षारं क्षारश्रेष्ठं विदारकम् ॥ (३३२।२)

सारं चन्दनसारं च धूमोत्थं धूमजं गजाः । (३३३।१)

वज्रकक्षारम् अत्युष्णं तीक्ष्णं क्षारं च रोधनम् ॥ (३३३।२)

गुल्मोदरार्तिविष्टम्भशूलप्रशमनं परम् । (३३४।१)

सामुद्रलवणसामुद्रकं तु सामुद्रं सामुद्रलवणं शिवम् ॥ (३३४।२)

सेअ सल्त्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्सामुद्रं लघु हृद्यं च वारितासृजपित्तलम् । (३३५।१)

विदाहि कफवातघ्नं दीपनं रुचिकृत् प्रियम् ॥ (३३५।२)

सैन्धवसैन्धवं स्याच्छीतशिवं नादेयं सिन्धुजं शिवम् । (३३६।१)

शुद्धं शिवात्मकं पथ्यं माणिमन्थं नवाभिधम् ॥ (३३६।२)

सैन्धवं लवणं वृष्यं चक्षुष्यं दीपनं रुचि । (३३७।१)

पूतं नस्यात्त्रिदोषघ्नं व्रणदोषविबन्धजित् ॥ (३३७।२)

सैन्धवं द्विविधं ज्ञेयं सितं रक्तमिति क्रमात् । (३३८।१)

रसवीर्यविपाकेषु गुणाढ्यं पूतनं सितम् ॥ (३३८।२)

काचलवणनीलकाचोद्भवं काचतिलकं चैव काचसम्भवम् । (३३९।१)

काकसौवर्चलं काचलवणं पाक्यजं स्मृतम् ॥ (३३९।२)

काचोत्थं हृद्यगन्धं च तत्काललवणं तथा । (३४०।१)

कुरुविन्दं काचमलं कतिमं च चतुर्दश ॥ (३४०।२)

काचाख्यं लवणं रुच्यमीषत्क्षारं सपित्तलम् । (३४१।१)

दाहदं कफवातघ्नं दीपनं गुल्मशूलहृत् ॥ (३४१।२)

बिडलवणबिडं च बिडकं खण्डं कृतक्षारं च आसुरम् । (३४२।१)

सुपाक्यं लवणं खण्डं धूर्तं कृत्रिमकं दश ॥ (३४२।२)

बिडम् उष्णं सलवणं दीपनं वातनाशनम् । (३४३।१)

रुच्यं चाजीर्णशूलघ्नं गुल्ममेहविनाशनम् ॥ (३४३।२)

सौवर्चलसौवर्चलं च रुचकं तिलकं हृद्यगन्धकम् । (३४४।१)

अक्षं च कृष्णलवणं रुच्यं कोद्रविकं तथा ॥ (३४४।२)

सौवर्चल:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस्सौवर्चलं लघु क्षारं कटूष्णं गुल्मशूलनुत् । (३४५।१)

ऊर्ध्ववातामशूलार्तिविबन्धारोचकं जयेत् ॥ (३४५।२)

अम्लवेतसअम्लोऽम्लवेतसो वेधी रसाम्लो वीतवेतसः । (३४६।१)

वेतसारश् चाम्लसारः शरवेधी च वेधकः ॥ (३४६।२)

नीलश्च भेदनो भेदी राजाम्लश्चाम्लभेदनः । (३४७।१)

अम्लाङ्कुशो रक्तसारः फलाम्लश्चाम्लनायकः ॥ (३४७।२)

सहस्रवेधी वीराम्लो गुल्मकेतुर् धराक्षिधा । (३४८।१)

शङ्खमांसादिद्रावी स्यद् द्विधा चैवाम्लवेतसः ॥ (३४८।२)

अम्लवेतसमत्यम्लं कषायोष्णामवातजित् । (३४९।१)

कफार्शःसमगुल्मामम् अरोचकहरं परम् ॥ (३४९।२)

काचकाचस् तुषारसारश्च रसखोटमलापहः । (३५०।१)

शृङ्गारी चाभ्रधारी च सर्वनेत्रामयापहा ॥ (३५०।२)

छगणपिष्टकं छगणश्छाणमुत्पलं च वनोत्पलम् । (३५१।१)

करिण्डोपलशाठी च वरटी छगणाभिधा ॥ (३५१।२)

रसलोहदोषहारि ख्यातं तद्भस्म दुरितसंहृतये । (३५२।१)

अङ्गारशिखित्राः पावकोच्छिष्टा अङ्गाराः कोलिशा मताः ॥ (३५२।२)

कोकिलाश्चेति चाङ्गारा निर्वाणाः पयसा विना । (३५३।१)

सिकतासिकता प्रवाहजनिता सिक्ता पानीयचूर्णका सूक्ष्मा ॥ (३५३।२)

सा वालुका श्रमघ्नी संसेकात्सन्निपातघ्नी । (३५४।१)

उपरसशोधनकासीसं भावयेद् घर्मे दिनं जम्बीरजैर्द्रवैः ॥ (३५४।२)

शुध्यते टङ्कणं गैरी कङ्कुष्ठं च वराटिका । (३५५।१)

शङ्खं नीलाञ्जनं चैव पृथक् शोध्यं दिने दिने ॥ (३५५।२)

गोदुग्धैस्त्रिफलाक्वाथैर् भृङ्गद्रावैः शिलाजतु । (३५६।१)

मर्दयेदायसे पात्रे दिनैकं तच्च शुध्यति ॥ (३५६।२)

मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गैश्च भावितम् । (३५७।१)

सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चयम् ॥ (३५७।२)

सूर्यावर्तं वज्रकन्दं कदली देवदालिका । (३५८।१)

शिग्रुः कोशातकी वन्ध्या काकमाची च वालुका ॥ (३५८।२)

आसामेकरसेनैव त्रिक्षारैर् लवणैः सह । (३५९।१)

भावयेदम्लवर्गैश्च दिनमेकं प्रयत्नतः ॥ (३५९।२)

सौवीरं कान्तपाषाणः शुद्धा भूनागमृत्तिका । (३६०।१)

सर्वे उपरसाश्चाथ पृथग्भाव्यं दिनं दिनम् ॥ (३६०।२)

ततः पाच्यं च तद्द्रावैर्डोलायन्त्रे दिनं सुधीः । (३६१।१)

शुध्यन्ते नात्र सन्देहः सर्वे उपरसाः पृथक् ॥ (३६१।२)

पुनर्नवामेघनादकपिजम्बीरतिन्दुकैः । (३६२।१)

अगस्तिपुष्पकुमुदयवचिञ्चाम्लवेतसैः ॥ (३६२।२)

वनसूरणभूधात्रीमण्डूकीकरवीरकैः । (३६३।१)

कारवल्लीक्षीरकन्दरक्तोत्पलशमीघनैः ॥ (३६३।२)

मेषशृङ्गीशशवसाशक्रवारुणिटङ्कणैः । (३६४।१)

तैलमत्स्यवसाव्योषद्रवैर् एतैः सकाञ्जिकैः ॥ (३६४।२)

एतैः समस्तैर् व्यस्तैर्वा डोलायन्त्रे दिनत्रयम् । (३६५।१)

अभ्रपत्राद्युपरसान् शुद्धिहेतोः प्रपाचयेत् ॥ (३६५।२)