ĀK, 1, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुतं सर्वं मया देव दिव्यं सर्वरसायनम् । (१।२)
śrutaṃ sarvaṃ mayā deva divyaṃ sarvarasāyanam |
विषोत्पत्तिं च जातिं च सेवां वद च तत्फलम् ॥ (१।३)
viṣotpattiṃ ca jātiṃ ca sevāṃ vada ca tatphalam ||
ब्रह्माद्यैरखिलैर् देवैरेकतो दनुजाधिपैः । (३।१)
brahmādyairakhilair devairekato danujādhipaiḥ |
उच्चैःश्रवास्तथा चेन्दुर्धन्वन्तरिभिषग्वरः । (५।१)
uccaiḥśravāstathā cendurdhanvantaribhiṣagvaraḥ |
संवर्ताग्निप्रतीकाशं वीक्ष्य भीताः सुरास्तदा । (८।१)
saṃvartāgnipratīkāśaṃ vīkṣya bhītāḥ surāstadā |
इत्यादि बहुधा स्तोत्रं कुर्वाणास्ते सुरासुराः ॥ (९।२)
ityādi bahudhā stotraṃ kurvāṇāste surāsurāḥ ||
तत्र तत्रावशिष्टं तद्बहुधा समभूद्भुवि ॥ (१०।२)
tatra tatrāvaśiṣṭaṃ tadbahudhā samabhūdbhuvi ||
क्वचिन्मूलस्वरूपेण क्वापि त्वग्रूपतः प्रिये । (११।१)
kvacinmūlasvarūpeṇa kvāpi tvagrūpataḥ priye |
एवं बहुविधं जातं तत्र तत्र विषं गतम् । (१२।१)
evaṃ bahuvidhaṃ jātaṃ tatra tatra viṣaṃ gatam |
तेषां श्रेष्ठं कन्दविषमष्टादशविषं प्रिये ॥ (१२।२)
teṣāṃ śreṣṭhaṃ kandaviṣamaṣṭādaśaviṣaṃ priye ||
पोइसोन्:: १० किन्द्स्क्रमाद्भेदं प्रवक्ष्यामि कालकूटं च दर्दुरम् । (१३।१)
poison:: 10 kindskramādbhedaṃ pravakṣyāmi kālakūṭaṃ ca darduram |
हालाहलं मेषशृङ्गं मोहदं ग्रन्थि कर्कटम् ॥ (१३।२)
hālāhalaṃ meṣaśṛṅgaṃ mohadaṃ granthi karkaṭam ||
रक्तशृङ्गि हरिद्रं च केसरं दशमं स्मृतम् । (१४।१)
raktaśṛṅgi haridraṃ ca kesaraṃ daśamaṃ smṛtam |
एते दशविधाः क्ष्वेडा न प्रयोज्या रसायने ॥ (१४।२)
ete daśavidhāḥ kṣveḍā na prayojyā rasāyane ||
पोइसोन्:: ८ किन्द्स्श्वेतशृङ्गी वत्सनाभं सर्षपं शृङ्गि वालुकम् । (१५।१)
poison:: 8 kindsśvetaśṛṅgī vatsanābhaṃ sarṣapaṃ śṛṅgi vālukam |
मुस्तकं सक्तुकं देवि चाष्टमं कर्दमं भवेत् ॥ (१५।२)
mustakaṃ saktukaṃ devi cāṣṭamaṃ kardamaṃ bhavet ||
रसायने योजनीयास्त्वष्टौ भेदाः प्रकीर्तिताः । (१६।१)
rasāyane yojanīyāstvaṣṭau bhedāḥ prakīrtitāḥ |
मेषशृङ्गी तु मेषस्य शृङ्गाभं मोहदं पुनः ॥ (१७।२)
meṣaśṛṅgī tu meṣasya śṛṅgābhaṃ mohadaṃ punaḥ ||
रक्तनीलप्रभं देवि ग्रन्थिकं ग्रन्थिसंयुतम् । (१८।१)
raktanīlaprabhaṃ devi granthikaṃ granthisaṃyutam |
कृष्णपिङ्गं च रक्ताभं हरिद्राभं हरिद्रकम् । (१९।१)
kṛṣṇapiṅgaṃ ca raktābhaṃ haridrābhaṃ haridrakam |
केसरं पद्मकिञ्जल्कप्रभं दशविधं त्विति ॥ (१९।२)
kesaraṃ padmakiñjalkaprabhaṃ daśavidhaṃ tviti ||
श्वेतशृङ्गीभदन्ताभं वत्सनाभं च पाण्डुरम् । (२०।१)
śvetaśṛṅgībhadantābhaṃ vatsanābhaṃ ca pāṇḍuram |
सर्षपाकृतिभिर्युक्तं बिन्दुभिः सर्षपं भवेत् ॥ (२०।२)
sarṣapākṛtibhiryuktaṃ bindubhiḥ sarṣapaṃ bhavet ||
शृङ्गी शृङ्गाकृतिर्ज्ञेयो वालुकं वालुकाकृति । (२१।१)
śṛṅgī śṛṅgākṛtirjñeyo vālukaṃ vālukākṛti |
मुस्ताकृतिर्मुस्तकं स्याच्छ्वेतवर्णं तु सक्तुकम् ॥ (२१।२)
mustākṛtirmustakaṃ syācchvetavarṇaṃ tu saktukam ||
मधूच्छिष्टाकृतिर्देवि कर्दमं विषमुत्तमम् । (२२।१)
madhūcchiṣṭākṛtirdevi kardamaṃ viṣamuttamam |
विषखण्डेषु भग्नेषु दृश्यन्ते येषु बिन्दवः ॥ (२२।२)
viṣakhaṇḍeṣu bhagneṣu dṛśyante yeṣu bindavaḥ ||
श्वेतरक्तपीतवर्णाः कृष्णा विप्रादयः क्रमात् । (२३।१)
śvetaraktapītavarṇāḥ kṛṣṇā viprādayaḥ kramāt |
क्षुद्रकर्मणि पीताः स्युः कृष्णवर्णास्तु मारणे । (२४।१)
kṣudrakarmaṇi pītāḥ syuḥ kṛṣṇavarṇāstu māraṇe |
विषं युक्त्यामृतं देवि तदयुक्त्या विषं भवेत् ॥ (२४।२)
viṣaṃ yuktyāmṛtaṃ devi tadayuktyā viṣaṃ bhavet ||
तस्माद्युक्त्या विषं सेव्यमयुक्त्या न कदाचन । (२५।१)
tasmādyuktyā viṣaṃ sevyamayuktyā na kadācana |
रसाभ्रहेमकान्तानां वीर्येण सदृशं विषम् ॥ (२५।२)
rasābhrahemakāntānāṃ vīryeṇa sadṛśaṃ viṣam ||
विषशुद्धिःरक्तसर्षपतैलेन लिप्ते वस्त्रे च बन्धयेत् । (२६।१)
viṣaśuddhiḥraktasarṣapatailena lipte vastre ca bandhayet |
त्रिदिनान्ते समुद्धृत्य टङ्कणेन समं विषम् ॥ (२६।२)
tridinānte samuddhṛtya ṭaṅkaṇena samaṃ viṣam ||
मर्दयेच्छ्लक्ष्णचूर्णं तत्कारयेच्च विशुध्यति । (२७।१)
mardayecchlakṣṇacūrṇaṃ tatkārayecca viśudhyati |
रोगे रसायने योज्यं सिद्धिदं स्याद्वरानने ॥ (२७।२)
roge rasāyane yojyaṃ siddhidaṃ syādvarānane ||
विषरसायनम्शुद्धदेहो विरेकाद्यैः पथ्याशी विषभुग्भवेत् । (२८।१)
viṣarasāyanamśuddhadeho virekādyaiḥ pathyāśī viṣabhugbhavet |
मुद्गव्रीहियवा माषा गुञ्जामात्रं परावधिः । (२९।१)
mudgavrīhiyavā māṣā guñjāmātraṃ parāvadhiḥ |
शर्करासहितं सेव्यं क्ष्वेलं तदमृतं भवेत् ॥ (२९।२)
śarkarāsahitaṃ sevyaṃ kṣvelaṃ tadamṛtaṃ bhavet ||
कट्वम्ललवणास्त्याज्या व्यायामोष्णातपादयः । (३०।१)
kaṭvamlalavaṇāstyājyā vyāyāmoṣṇātapādayaḥ |
गव्यं क्षीरं घृतं तक्रं स्निग्धं दधि च शर्करा । (३१।१)
gavyaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ takraṃ snigdhaṃ dadhi ca śarkarā |
सेव्या स्वादुरसद्रव्या नोचेद्विकृतिकारणम् ॥ (३१।२)
sevyā svādurasadravyā nocedvikṛtikāraṇam ||
विषोपद्रवास्तच्चिकित्सा चमात्रया सेवितं क्ष्वेलम् अमृतं भवति प्रिये । (३२।१)
viṣopadravāstaccikitsā camātrayā sevitaṃ kṣvelam amṛtaṃ bhavati priye |
प्रमादादतिमात्रं चेत् तदा वेगा भवन्ति च । (३३।१)
pramādādatimātraṃ cet tadā vegā bhavanti ca |
कष्टं प्रथमवेगे स्याद्वेपथुश्च द्वितीयके ॥ (३३।२)
kaṣṭaṃ prathamavege syādvepathuśca dvitīyake ||
तृतीये च तृषा दाहश् चतुर्थे गतिभञ्जनम् । (३४।१)
tṛtīye ca tṛṣā dāhaś caturthe gatibhañjanam |
फेनिलास्यः पञ्चमे स्यात्षष्ठे कन्धरभञ्जनम् ॥ (३४।२)
phenilāsyaḥ pañcame syātṣaṣṭhe kandharabhañjanam ||
सप्तमे च निरुत्थानं मरणं चाष्टमे भवेत् । (३५।१)
saptame ca nirutthānaṃ maraṇaṃ cāṣṭame bhavet |
तस्माच्छीघ्रं प्रतीकारः करणीयो वरानने ॥ (३५।२)
tasmācchīghraṃ pratīkāraḥ karaṇīyo varānane ||
किंचिन्मात्राधिकं क्ष्वेलं नानारोगान्करोति तत् । (३६।१)
kiṃcinmātrādhikaṃ kṣvelaṃ nānārogānkaroti tat |
भ्रान्तिविस्मृतिशूलानि वान्त्यतीसारकं परम् ॥ (३६।२)
bhrāntivismṛtiśūlāni vāntyatīsārakaṃ param ||
स्वरसादं गद्गदत्वं दाहं दृष्टिभ्रमं तथा । (३७।१)
svarasādaṃ gadgadatvaṃ dāhaṃ dṛṣṭibhramaṃ tathā |
कर्णरुक्श्वासकासादीन् अन्यान् वातोद्भवान् गदान् ॥ (३७।२)
karṇarukśvāsakāsādīn anyān vātodbhavān gadān ||
यदातिमात्रं चिह्नानि दृश्यन्ते वपुषि प्रिये । (३८।१)
yadātimātraṃ cihnāni dṛśyante vapuṣi priye |
तदा तु टङ्कणं निष्कम् आज्यं चापि चतुर्गुणम् ॥ (३८।२)
tadā tu ṭaṅkaṇaṃ niṣkam ājyaṃ cāpi caturguṇam ||
पेयं तत्परिहारार्थं जलैर्वा तण्डुलीयकम् । (३९।१)
peyaṃ tatparihārārthaṃ jalairvā taṇḍulīyakam |
मज्जां वा पुत्रजीवस्य फलान्निष्कं जलान्वितम् ॥ (३९।२)
majjāṃ vā putrajīvasya phalānniṣkaṃ jalānvitam ||
तुत्थं पणद्वयोन्मेयं नृमूत्रैर् वा हरिद्रकम् । (४०।१)
tutthaṃ paṇadvayonmeyaṃ nṛmūtrair vā haridrakam |
वचां वा देवदालीं वा सर्पाक्षीं वाथ सार्बुणीम् ॥ (४०।२)
vacāṃ vā devadālīṃ vā sarpākṣīṃ vātha sārbuṇīm ||
पटोलीं गिरिपर्णीं नृमूत्रैर्विषजित्पृथक् । (४१।१)
paṭolīṃ giriparṇīṃ nṛmūtrairviṣajitpṛthak |
लां यां वां हां चतुर्वर्णैर् गारुडं संपुटीकृतम् ॥ (४१।२)
lāṃ yāṃ vāṃ hāṃ caturvarṇair gāruḍaṃ saṃpuṭīkṛtam ||
शीतजलघटम् अभिमन्त्र्य विषातुरस्य मस्तके जलं ढालयेत् । (४२।३)
śītajalaghaṭam abhimantrya viṣāturasya mastake jalaṃ ḍhālayet |
यां प्र्ॐ यां अनेन स्तोभनमन्त्रेण विषातुरस्य शिखिनमन्धयेत् । (४२।५)
yāṃ proṃ yāṃ anena stobhanamantreṇa viṣāturasya śikhinamandhayet |
वां प्र्ॐ वां अनेन निर्वाहमन्त्रेणार्कदण्डं वा धुत्तूरकाष्ठदण्डं वाभिमन्त्र्य विषातुरस्य सर्वाङ्गं स्पृष्ट्वा विषं निर्वाहयेत् । (४२।६)
vāṃ proṃ vāṃ anena nirvāhamantreṇārkadaṇḍaṃ vā dhuttūrakāṣṭhadaṇḍaṃ vābhimantrya viṣāturasya sarvāṅgaṃ spṛṣṭvā viṣaṃ nirvāhayet |
हां प्र्ॐ हां अनेन निर्विषीकरणमन्त्रेण निर्विषीकरणार्थं विषातुरस्य सर्वाङ्गं दण्डेनापामार्जयेत् स्वस्थो भवति । (४२।७)
hāṃ proṃ hāṃ anena nirviṣīkaraṇamantreṇa nirviṣīkaraṇārthaṃ viṣāturasya sarvāṅgaṃ daṇḍenāpāmārjayet svastho bhavati |
जीर्णं क्ष्वेलं शरीरे चेत्पित्तान्तं वमनं प्रिये ॥ (४२।८)
jīrṇaṃ kṣvelaṃ śarīre cetpittāntaṃ vamanaṃ priye ||
पूर्वोक्तमात्रासेवी यो महाव्याधेर्विमुच्यते । (४४।१)
pūrvoktamātrāsevī yo mahāvyādhervimucyate |
ग्रीष्मवर्षशरत्स्वेतन्न प्रयोज्यं कदाचन । (४६।१)
grīṣmavarṣaśaratsvetanna prayojyaṃ kadācana |
वातस्थविरगर्भिण्यः क्षुत्तृड्घर्माध्वपीडिताः ॥ (४६।२)
vātasthaviragarbhiṇyaḥ kṣuttṛḍgharmādhvapīḍitāḥ ||
नपुंसका गदक्षीणाः पित्तक्रोधाधिकास्तथा । (४७।१)
napuṃsakā gadakṣīṇāḥ pittakrodhādhikāstathā |
यक्ष्मिणो नैव योग्याः स्युः सदा विषरसायने ॥ (४७।२)
yakṣmiṇo naiva yogyāḥ syuḥ sadā viṣarasāyane ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.