यन्त्राणिरसो नियन्त्र्यते येन यन्त्रं तदिति कथ्यते । (१।१)

१। खल्वयन्त्रम्खल्वयन्त्रं द्विधा प्रोक्तं मर्दनादिककर्मणि ॥ (१।२)

खल्वं लोहमयं देवि पाषाणोत्थमथापि वा । (२।१)

खल्वयोग्या शिला नीला श्यामा स्निग्धा दृढा गुरुः ॥ (२।२)

खल्वयन्त्रं द्विधा प्रोक्तं रसादिमुखमर्दने । (३।१)

षोडशाङ्गुलिकोत्सेधा नवाङ्गुलिसुविस्तरा ॥ (३।२)

चतुर्विंशाङ्गुलीदीर्घघर्षणी द्वादशाङ्गुला । (४।१)

विंशत्यङ्गुलदीर्घा वा स्यादुत्सेधे दशाङ्गुला ॥ (४।२)

खल्वप्रमाणं तज्ज्ञेयं श्रेष्ठं स्याद्रसमर्दने । (५।१)

षोडशाङ्गुलविस्तारः खल्वो भवति वर्तुलः ॥ (५।२)

चतुरङ्गुलनिम्नं च मध्ये ऽतिमसृणीकृतम् । (६।१)

मर्दनी चिपिटाधस्तात् सुग्रहा च शिखोपरि ॥ (६।२)

अयं हि वर्तुलः खल्वो मर्दनेऽतिसुखप्रदः । (७।१)

अयसा कान्तलोहेन लोहखल्वमपीदृशम् ॥ (७।२)

अधस्ताद् द्रोणिका कार्या वह्निप्रज्वालनोचिता । (८।१)

उत्सेधेन नवाङ्गुलः खलु कलातुल्याङ्गुलायामवान् विस्तारेण नवाङ्गुलो रसमितैर् निम्नैस्तथैवाङ्गुलैः । (८।२)

कण्ठे द्व्यङ्गुलविस्तरोऽतिमसृणो द्रोणार्धचन्द्राकृतिर् घर्षश्चैव दशाङ्गुलश्च तदिदं खल्वाख्ययन्त्रं मतम् ॥ (८।३)

अस्मिन्पञ्चपलः सूतो मर्दनीयो विशुद्धये ॥ (९।१)

तत्तदौचित्ययोगेन खल्वेष्वन्येषु शोधयेत् । (१०।१)

तप्तखल्वःलोहे नवाङ्गुलः खल्वो निम्नश्चैव षडङ्गुलः ॥ (१०।२)

मर्दकोऽष्टाङ्गुलश्चैव तप्तखल्वाभिधो ह्ययम् । (११।१)

कृत्वा खल्वाकृतिं चुल्लीमङ्गारैः परिपूर्य ताम् ॥ (११।२)

तस्मिन्निवेश्य तं खल्वं पार्श्वे भस्त्रिकया धमेत् । (१२।१)

तस्मिन्विमर्दिता पिष्टिः क्षाराम्लैश्च सुसंयुता ॥ (१२।२)

प्रद्रवत्यतिवेगेन स्वेदिता नात्र संशयः । (१३।१)

कृतः कान्तायसा सोऽयं भवेत्कोटिगुणो रसः ॥ (१३।२)

२। खवलभीयन्त्रम् (वलभीयन्त्रं वा)यन्त्रे लोहमये पात्रे पार्श्वयोर्वलयद्वयम् । (१४।१)

तादृक् स्वल्पतरं पात्रं वलयद्योतकोष्ठकम् ॥ (१४।२)

पूर्वपात्रोपरि न्यस्य स्वल्पपात्रोपरि क्षिपेत् । (१५।१)

रसं संमूर्छितं स्थूलपात्रमापूर्य काञ्जिकैः ॥ (१५।२)

द्वियामं स्वेदयेदेवं रसोत्थापनहेतवे । (१६।१)

तत्स्यात् खवलभीयन्त्रं रससाद्गुण्यकारकम् ॥ (१६।२)

सूक्ष्मकान्तमये पात्रे रसः स्याद्गुणवत्तरः । (१७।१)

३। ऊर्ध्वपातनयन्त्रमष्टाङ्गुलमिता सम्यक् वर्तुला चिपिटा तले ॥ (१७।२)

चतुरङ्गुलतः कण्ठादधो द्रोण्या समन्विता । (१८।१)

चतुरङ्गुलविस्तारा निम्नया दृढबद्धया ॥ (१८।२)

तद्विधा च घटी मूले षोडशाङ्गुलविस्तृता । (१९।१)

नवाङ्गुलकविस्तारकर्णेन च समन्विता ॥ (१९।२)

पूर्वे घटे रसं क्षिप्त्वा न्युब्जां दद्यात्परां घटीम् । (२०।१)

सोर्ध्वं निम्ना च परितो दृढपालिकयान्विता ॥ (२०।२)

पाल्यां द्रोण्यां क्षिपेत्तोयं पावकं ज्वालयेदधः । (२१।१)

ऊर्ध्वपातनयन्त्रं हि नन्दिना परिकीर्तितम् ॥ (२१।२)

४। अधःपातनयन्त्रमुपरिष्टात्तु तत्स्थाल्यां क्षिपेदन्यामधोमुखीम् । (२२।१)

स्थालिकां चिपिटीभूतां तलान्तर्लिप्तपारदाम् ॥ (२२।२)

क्षिप्त्वा तत्पङ्किले गर्ते ज्वालयेन्मूर्ध्नि पावकम् । (२३।१)

अधःपातनयन्त्रं हि तदेतत्परिकीर्तितम् ॥ (२३।२)

५। तिर्यक्पातनयन्त्रम्क्षिपेद्रसं घटे दीर्घे नताधोनालसंयुते । (२४।१)

तन्नालं निक्षिपेदन्यघटकुक्ष्यन्तरे खलु ॥ (२४।२)

तत्र रुद्ध्वा मृदा सम्यग्वदने घटयोरधः । (२५।१)

अधस्ताद्रसकुम्भस्य ज्वालयेत्तीव्रपावकम् ॥ (२५।२)

इतरस्मिन् घटे तोयं प्रक्षिपेत्स्वादुशीतलम् । (२६।१)

तिर्यक्पातनमेतद्धि वार्तिकैरभिधीयते ॥ (२६।२)

पातनात्रितयस्योक्तं यन्त्राणां त्रितयं खलु । (२७।१)

पातनैश्च विना सूतो नितरां दोषमृच्छति ॥ (२७।२)

त्रिभिरेवोर्ध्वपातैः स कस्माद्दोषैर्न मुच्यते । (२८।१)

द्विविभागेन विपाकेन द्रव्यान् अन्योन्ययोगतः ॥ (२८।२)

पात्रान्तरपरिक्षेपाद्गुणाः स्युर् विविधाः खलु । (२९।१)

खण्डान्युलूखलांभोभिस् तण्डुलास्युर्जलोज्झिताः ॥ (२९।२)

पातनैव महाशुद्धिस्तण्डुली परिकीर्तिता । (३०।१)

६। कच्छपयन्त्रम्विशालवदने भाण्डे तोयपूर्णे निवेशयेत् ॥ (३०।२)

अपरं पृथुलं सम्यक् प्रतरस्तस्य मध्यमे । (३१।१)

आलवालं बिडैः कृत्वा तन्मध्ये पारदं क्षिपेत् ॥ (३१।२)

ऊर्ध्वाधश्च बिडं दत्त्वा मल्लेनारुध्य यत्नतः । (३२।१)

पुटमौचित्ययोगेन दीयते तन्निगद्यते ॥ (३२।२)

यन्त्रं कच्छपसंज्ञं हि तदुक्तं रसजारणे । (३३।१)

७। आन्तरालिकयन्त्रम्कृत्वा लोहमयीं मूषां वर्तुलाधारकारिणीम् ॥ (३३।२)

वितस्त्या समितां कान्तलोहेन परिनिर्मिताम् । (३४।१)

मुण्डलोहोद्भवां वापि कण्ठाधो द्व्यङ्गुलादधः ॥ (३४।२)

द्व्यङ्गुलं वलयं दद्यान्मध्यदेशे च कण्ठतः । (३५।१)

पिधानधारकं चिञ्चापत्रविस्तीर्णकङ्कणम् ॥ (३५।२)

पिधानमन्तराविष्टं सशिखं श्लिष्टसन्धिकम् । (३६।१)

तले प्रविहतच्छिद्रं भाण्डं कृत्वा ह्यधोमुखम् ॥ (३६।२)

यन्त्रेणालम्बयेन्मूर्ध्नि निरुध्य च विशोष्य च । (३७।१)

स्थालीकण्ठं ततो दद्यात्पुटानलविधारणम् ॥ (३७।२)

एवंरूपं भवेद्यन्त्रम् आन्तरालिकसंज्ञकम् । (३८।१)

अनेन जारयेद्गन्धं द्रुतिं गर्भकृतामपि ॥ (३८।२)

८। तापिकायन्त्रम्तापीमूषां मृदा कृत्वा दृढां चारत्निमात्रिकाम् । (३९।१)

सुदृढां मध्यदेशे च द्व्यङ्गुलच्छिद्रसंयुताम् ॥ (३९।२)

कान्तलोहमयीं खारीं दद्याद्द्रव्यस्य चोपरि । (४०।१)

तापिकां पूरयेच्छुद्धसिकताभिः समन्ततः ॥ (४०।२)

तां च चुल्ल्यां समारोप्य क्षेपं क्षेपं बिडद्रवम् । (४१।१)

पादाङ्गुष्ठमितां ज्वालां ज्वालयेदनलं ततः ॥ (४१।२)

लोहाभ्रकादिकं सर्वं रसस्योपरि जारयेत् । (४२।१)

तापिकायन्त्रमित्युक्तं सुकरं रसजारणे ॥ (४२।२)

९। गर्भयन्त्रम्स्थाल्यां विनिक्षिप्य रसादिवस्तु स्वर्णादि खोर्यां प्रविधाय भूयः । (४३।१)

अम्लेन चोर्ध्वं लवणानि दत्त्वा चुल्ल्यां पचेत्तत्प्रतिगर्भयन्त्रम् ॥ (४३।२)

गर्भयन्त्रखोरीमल्लं ततः स्थालीं निरुन्ध्याद् अतियत्नतः । (४४।१)

स्थाल्यां मल्लेन वा खोर्यां क्षिप्त्वा वस्तु निरुध्य च ॥ (४४।२)

क्षिप्त्वा पट्टादिकं रुद्ध्वा पाकः स्याद्गर्भयन्त्रकम् । (४५।१)

१०। पालिकायन्त्रम्चषकं वर्तुलं लोहं विनताग्रोर्ध्वदण्डकम् ॥ (४५।२)

एतद्धि पालिकायन्त्रं बलिजारणहेतवे । (४६।१)

११। घटीयन्त्रम्चतुःप्रस्थजलाधारं चतुरङ्गुलकाननम् ॥ (४६।२)

घटीयन्त्रमिदं प्रोक्तं तदाप्यायनके स्मृतम् । (४७।१)

१२। इष्टिकायन्त्रम्विधाय वर्तुलं गर्तं मल्लमत्र निधाय च ॥ (४७।२)

विनिधायेष्टकां तत्र मध्यगर्तवतीं शुभाम् । (४८।१)

गर्तस्य परितः कुर्यात्पालिकामङ्गुलोच्छ्रयाम् ॥ (४८।२)

तत्र सूतं विनिक्षिप्य गर्तास्ये वसनं क्षिपेत् । (४९।१)

निक्षिपेद्गन्धकं तत्र मल्लेनास्यं निरुध्य च ॥ (४९।२)

मल्लपालिकयोर्मध्ये मृदा सम्यङ्निरुध्य च । (५०।१)

वनोत्पलैः पुटं देयं कपोताख्यं न चाधिकम् ॥ (५०।२)

इष्टिकायन्त्रम् एतत्स्याद्गन्धकं तेन जारयेत् । (५१।१)

१३। विद्याधरयन्त्रम्स्थालिकोपरि विन्यस्य स्थालीं सम्यङ्निरुध्य च ॥ (५१।२)

ऊर्ध्वस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा वह्निं प्रज्वालयेदधः । (५२।१)

एतद्विद्याधरं यन्त्रं हिङ्गुलाकृष्टिहेतवे ॥ (५२।२)

१४। डमरुकयन्त्रम्यन्त्रं स्थाल्युपरि स्थालीं न्युब्जां दत्त्वा निरुध्यते । (५३।१)

यन्त्रं डमरुकाख्यं तद्रसबन्धकृते हितम् ॥ (५३।२)

१५। नाभियन्त्रम्मल्लमध्ये चरेद्गर्तं तत्र सूतं सगन्धकम् । (५४।१)

गर्तस्य परितः कुड्यं प्रकुर्यात्त्र्यङ्गुलोच्छ्रितम् ॥ (५४।२)

ततश्चाच्छादयेत्सम्यग्गोस्तनाकारमूषया । (५५।१)

सम्यक्तोयमृदा रुद्ध्वा सम्यगत्रोच्यमानया ॥ (५५।२)

जलमृत्स्नालेहवत् कृतबर्बूरक्वाथेन परिमिश्रितम् । (५६।१)

जीर्णकिट्टरजः सूक्ष्मं गुडचूर्णैः समन्वितम् ॥ (५६।२)

इयं हि जलमृत्प्रोक्ता दुर्भेद्या सलिलैः खलु । (५७।१)

वह्निमृत्स्नाखटिकापटुकिट्टैश्च महिषीदुग्धमर्दितैः ॥ (५७।२)

वह्निमृत्सा भवेद्घोरवह्नितापसहा खलु । (५८।१)

एतयोर्मृत्स्नयो रुद्धो न गन्तुं क्षमते रसः ॥ (५८।२)

नाभियन्त्र (चोन्त्।)ततो जलं विनिक्षिप्य वह्निं प्रज्वालयेदधः । (५९।१)

नाभियन्त्रमिदं प्रोक्तं नन्दिना तत्त्ववेदिना ॥ (५९।२)

अनेन जीर्यते सूते निर्धूमः शुद्धगन्धकः । (६०।१)

१६। ग्रस्तयन्त्रम्मूषा मूषोदराविष्टा आद्यन्तसमवर्तुला ॥ (६०।२)

चिपिटा च तले प्रोक्तं ग्रस्तयन्त्रं मनीषिभिः । (६१।१)

सूतेन्द्रबन्धनार्थं हि रसविद्भिरुदीरितम् ॥ (६१।२)

१७। तुलायन्त्रम्वृन्ताकाकारमूषे द्वे तयोः कण्ठादधः खलु । (६२।१)

प्रादेशमात्रां नलिकामृज्वीं लग्नां सगन्धकाम् ॥ (६२।२)

तत्रैकस्यां क्षिपेत्सूतमन्यस्यां गन्धचूर्णकम् । (६३।१)

निरुध्य मूषयोर्वक्त्रं वालुकायन्त्रके क्षिपेत् ॥ (६३।२)

अधोऽग्निं ज्वालयेदेतत्तुलायन्त्रमुदाहृतम् । (६४।१)

शिलातालकगन्धाश्मजारणाय प्रकीर्तितम् ॥ (६४।२)

१८। स्थालीयन्त्रम्स्थाल्यां ताम्रादि निक्षिप्य मल्लेनास्यं निरुध्य च । (६५।१)

पच्यते स्थालिसंस्थं यत्स्थालीयन्त्रमिति स्मृतम् ॥ (६५।२)

१९ कोष्ठिकायन्त्रम्स्थूलभाण्डोदरस्यान्तर्वालुकां निक्षिपेच्छुभाम् । (६६।१)

वितस्तिप्रमितोत्सेधां ततस्तत्र निवेशयेत् ॥ (६६।२)

सुपक्वां मृण्मयीं कोष्ठीं द्वादशाङ्गुलकोच्छ्रयाम् । (६७।१)

षडङ्गुलकविस्तीर्णां मध्येऽतिमसृणीकृताम् ॥ (६७।२)

पञ्चाङ्गुलपिधानं च तीक्ष्णाग्रं मुकुलीकृतम् । (६८।१)

न न्यूनं नाधिकं कोष्ठे कण्ठतो मसृणा बहिः ॥ (६८।२)

कोष्ठ्यां च निक्षिपेद्गन्धं षट्पलं श्लक्ष्णचूर्णितम् । (६९।१)

ततस्त्रैपादिकीं लौहीं निवेश्य च स्थिरीकृताम् ॥ (६९।२)

तस्यां च विन्यसेत्खोरीं लौहीं वा कान्तलोहजाम् । (७०।१)

तस्यां सूतं क्षिपेच्छुद्धं पलविंशतिमानतः ॥ (७०।२)

टङ्कगन्धकसूतं च भावयेल्लशुनद्रवैः । (७१।१)

अधःशिखेन पूर्वोक्तपिधानेन पिधाय च ॥ (७१।२)

संधिबन्धं प्रकुर्वीत सुधामृत्स्नागुडादिभिः । (७२।१)

सन्धिबन्धे विशुष्के च क्षिपेदुपरि वालुकाम् ॥ (७२।२)

भाण्डवक्त्रं निरुध्याथ ज्वालयेत्तदधोऽनलम् । (७३।१)

एवं यामत्रयं यावत्ततो गन्धकसम्भवः ॥ (७३।२)

पिधानलग्नधूमोऽसौ गलित्वा निपतेद्रसे । (७४।१)

एवं च षड्गुणं गन्धं भुक्त्वा सूतो ऽरुणो भवेत् ॥ (७४।२)

करोति कल्पनिर्दिष्टान्विशिष्टानखिलान्गुणान् । (७५।१)

कोष्ठिकायन्त्रमेतद्धि नन्दिना परिकीर्तितम् ॥ (७५।२)

२०। वालुकायन्त्रम्पञ्चाढवालुकाचूर्णं भाण्डे निक्षिप्य यत्नतः । (७६।१)

पच्यते रसगोलाद्यं वालुकायन्त्रकं हि तत् ॥ (७६।२)

२१। लवणयन्त्रमेवं लवणनिक्षेपात्प्रोक्तं लवणयन्त्रकम् । (७७।१)

२२। धूपयन्त्रम्विधायाष्टाङ्गुलं पात्रं लोहमष्टांगुलोच्छ्रयम् ॥ (७७।२)

कण्ठाधो द्व्यङ्गुले देशे जाताधारं च तत्र च । (७८।१)

तिर्यग्लोहशलाकां च तस्मिंस्तिर्यग्विनिक्षिपेत् ॥ (७८।२)

तनूनि स्वर्णपत्राणि तस्यामुपरि विन्यसेत् । (७९।१)

पात्राधो निक्षिपेद्धूपं वक्ष्यमाणमिहैव हि ॥ (७९।२)

तत्पात्रं न्युब्जपात्रेण छादयेदपरेण हि । (८०।१)

मृदा विलिप्य सन्धिं च वह्निं प्रज्वालयेदधः ॥ (८०।२)

तेन कृष्णानि पत्राणि हतान्युक्तविधानतः । (८१।१)

रसश्चरति वेगेन द्रुतिं गर्भे द्रवन्ति च ॥ (८१।२)

गन्धालकशिलानां हि कज्जल्या वा मृताहिना । (८२।१)

धूपनं स्वर्णपत्राणां परमं परिकीर्तितम् ॥ (८२।२)

तारार्थं तारपत्राणि मृतवङ्गेन धूपयेत् । (८३।१)

धूपयेच्च यथायोगं रसैरुपरसैरपि ॥ (८३।२)

धूपयन्त्रमिदं प्रोक्तं जारणाद्रव्यशोधने । (८४।१)

२३। कन्दुकयन्त्रम्स्थूलस्थाल्यां द्रवं क्षिप्त्वा वासो बद्ध्वा मुखे दृढम् ॥ (८४।२)

तत्र स्वेद्यं विनिक्षिप्य मृदास्यं प्रपिधाय च । (८५।१)

अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं यन्त्रं तत्कन्दुकाह्वयम् ॥ (८५।२)

२४। ढेकीयन्त्रम्भाण्डकण्ठादधश्छिद्रे वेणुनालं विनिक्षिपेत् । (८६।१)

कान्तकांस्यपात्रद्वयं कृत्वा सम्पुटं जलगर्भितम् ॥ (८६।२)

नालास्यं तत्र संयोज्यं दृढं तच्चापि कारयेत् । (८७।१)

युक्तद्रव्यैर् विनिक्षिप्तः पूर्वं तत्र पुटे रसः ॥ (८७।२)

अग्निना तापितो नालात्तोये तस्मिन्पतत्यधः । (८८।१)

यावदुष्णं भवेत्सर्वं भाजनं तावदेव हि ॥ (८८।२)

जायते रससंधानं ढेकीयन्त्रमिदं भवेत् । (८९।१)

२५। सोमानलयन्त्रमूर्ध्वं वह्निरधश्चापो मध्ये तु रससङ्ग्रहः ॥ (८९।२)

सोमानलमिदं प्रोक्तं जारयेद्गगनादिकम् । (९०।१)

२६। नालिकायन्त्रम्लोहनालगतं सूतं भाण्डे लवणपूरितम् ॥ (९०।२)

निरुद्धं विपचेदेतन्नालिकायन्त्रमीरितम् । (९१।१)

२७। पातालयन्त्रम्सुसंधिसंधितं कृत्वा दिव्यभाण्डे तु सम्मुखम् ॥ (९१।२)

अष्टाङ्गुलमुखं तं तु दीर्घं स्यात्षोडशाङ्गुलम् । (९२।१)

सुसंधिसंधितं कृत्वा वस्त्रमृत्तिकालेपनम् ॥ (९२।२)

तत्र पातालयन्त्रे तु सूतकादि निपातयेत् । (९३।१)

२८। दीपिकायन्त्रम्कच्छपयन्त्रान्तर्गतमृण्मयपीठस्थदीपिकासंस्थः ॥ (९३।२)

यस्मिन्निपतति सूतः प्रोक्तं तद् दीपिकायन्त्रम् । (९४।१)

२९। गङ्गासागर(भट्टी)यन्त्रम्द्वादशाङ्गुलमुत्सेधं षोडशाङ्गुलमायतम् ॥ (९४।२)

ताम्रीयं मृण्मयं वाथ सुश्लक्ष्णं चिपिटं शुभम् । (९५।१)

पात्रं कर्णादधो द्रोणीं द्व्यङ्गुलोत्सेधमात्रकाम् ॥ (९५।२)

द्रोण्यां पात्रं न्यसेद् अन्यत्तावन्मात्रं सुसंधितम् । (९६।१)

न्युब्जं सन्धौ तयोर्नालं कुर्याद्गोमुखसन्निभम् ॥ (९६।२)

पाच्यद्रव्यमधः पात्रे द्रवद्रव्येण योजितम् । (९७।१)

क्षिप्त्वा निधाय मृत्संधिं यन्त्रोर्ध्वे जलसेचनम् ॥ (९७।२)

चुल्ल्यामारोप्य तद्यन्त्रं चण्डाग्निं ज्वालयेदधः । (९८।१)

तस्मान्नान्यद्विनिर्याति तत्तद्द्रव्याश्रितो रसः ॥ (९८।२)

गङ्गासागरयन्त्रं हि भट्टियन्त्रमिदं स्मृतम् । (९९।१)

गुडपुष्पफलादीनाम् आहरेद् द्रुतिमुत्तमाम् ॥ (९९।२)

३०। डो(दो)लायन्त्रम्द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्धोदरस्य च । (१००।१)

मुखे तिर्यक्कृते दण्डे रसं सूत्रेण लम्बितम् ॥ (१००।२)

स्वेदयेत्तत्तलगतं डोलायन्त्रमिति स्मृतम् । (१०१।१)

३१। कोष्ठीयन्त्रम्चुल्लीं चतुर्मुखीं कृत्वा तत्र भाण्डं निवेशयेत् ॥ (१०१।२)

तत्रौषधं विनिक्षिप्य रुद्ध्वा तद्भाण्डकाननम् । (१०२।१)

कोष्ठीयन्त्रमिदं नाम्ना तत्रत्यैः परिकीर्तितम् ॥ (१०२।२)

३२। गर्भयन्त्रम्त्र्यङ्गुलां परिणाहेन दैर्घ्येण चतुरङ्गुलाम् । (१०३।१)

मृण्मयीं सुदृढां मूषां वर्तुलं कारयेन्मुखम् ॥ (१०३।२)

लोणस्य विंशतिं भागान्भागमेकं तु गुग्गुलोः । (१०४।१)

सुश्लक्ष्णं पेषयित्वा तु वारं वारं पुनः पुनः ॥ (१०४।२)

मूषालेपं दृढं कृत्वा लवणार्धमृदा बुधः । (१०५।१)

कारीषे वा तुषाग्नौ वा भूमौ तु स्वेदयेन्मृदु ॥ (१०५।२)

अहोरात्रं त्रिरात्रं वा रसेन्द्रो भस्मतां व्रजेत् । (१०६।१)

गर्भयन्त्रमिदं प्रोक्तं पिष्टिकाभस्मकारकम् ॥ (१०६।२)

३३। हंसपाकयन्त्रम्खर्परं सिकतापूर्णं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् । (१०७।१)

अपरं खर्परं तत्र शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ (१०७।२)

पञ्चक्षारैस्तथा मूत्रैर्लवणैश्च बिडं ततः । (१०८।१)

हंसपाकः समाख्यातो यन्त्रं तद्वार्तिकोत्तमैः ॥ (१०८।२)

३४। मूषायन्त्रम्लोहमूषाद्वयं कृत्वा द्वादशाङ्गुलमानतः । (१०९।१)

मूषयोर् मुखयोर्नालं दत्त्वा सम्यङ्निरोधयेत् ॥ (१०९।२)

एकस्यां सूतकं शुद्धमन्यस्यां शुद्धगन्धकम् । (११०।१)

देयं जलं सूतकाधो वह्निं गन्धोपरि क्षिपेत् ॥ (११०।२)

जारयेत्षड्गुणं गन्धम् अनेनैव क्रमेण हि । (१११।१)

मूषायन्त्रमिदं ज्ञेयं सिद्धनागार्जुनेरितम् ॥ (१११।२)

३५। स्तनयन्त्रम्कान्तलोहमयं पात्रमायतं द्वादशाङ्गुलम् । (११२।१)

दीर्घमष्टाङ्गुलं देवि पात्राधस्त्र्यङ्गुलं शुभम् ॥ (११२।२)

निम्नं पात्रं पिधानीं च लोहोत्थां चिपिटां शुभाम् । (११३।१)

स्तनयन्त्रमिदं सूतपिष्टीनां जारणे वरम् ॥ (११३।२)

३६। नागमायूरयन्त्रम्वृन्ताकमूषायुगलं पद्मवर्तलोहेन कारयेत् । (११४।१)

एकस्यां निक्षिपेत्सूतमन्यस्यां गरलं क्षिपेत् ॥ (११४।२)

नागाकारं वक्त्रनालं विषमूषामुखे न्यसेत् । (११५।१)

मयूराकारनालं हि रसमूषामुखे न्यसेत् ॥ (११५।२)

मयूरवदने नागमुखं संयोजयेत्सुधीः । (११६।१)

सन्धित्रयं वज्रमृदा लेपं कुर्याद्यथा दृढम् ॥ (११६।२)

सलिलं रसमूषाधो विषाधोऽङ्गारपावकः । (११७।१)

नागमायूरयन्त्रं हि विषधूपे वरं प्रिये ॥ (११७।२)

३७। चक्रयन्त्रम्हस्तमात्रायतं गर्तं वितस्तिद्वयनिम्नकम् । (११८।१)

कोष्ठीं गर्तस्य मध्ये तु द्वादशांगुलमायताम् ॥ (११८।२)

वितस्तिद्वयम् उत्सेधां कोष्ठ्यामापूरयेच्छुभाम् । (११९।१)

वालुकां तद्बहिश्छाणवह्निं कोष्ठ्यां रसं प्रिये ॥ (११९।२)

चक्रयन्त्रमिदं सूतभस्मकर्मणि शस्यते । (१२०।१)

३८। खेचरयन्त्रम्सुस्थाल्यां कदलीपुष्पनिभां सच्छिद्रमूषिकाम् ॥ (१२०।२)

अधोमुखीं प्रकुर्वीत लिपेद्वज्रमृदा दृढम् । (१२१।१)

उपरिष्टाद् अधोवक्त्रां स्थालीमन्यां सुसंधिताम् ॥ (१२१।२)

मूषायां वत्सनाभं तु निक्षिपेद् ऊर्ध्वभाजने । (१२२।१)

रसं विलेपयेद्युक्त्या यन्त्रोर्ध्वं कैतवो रसः ॥ (१२२।२)

अधो मृद्वग्निना पाकस्त्वेतत् खेचरयन्त्रकम् । (१२३।१)

प्रायः सिद्धरसेन्द्रस्य विषधूपे वरं प्रिये ॥ (१२३।२)

३९। कापालियन्त्रम्स्थाल्यां सूतादिकान्क्षिप्त्वा हेमरूप्यादि खोरिकाम् । (१२४।१)

न्युब्जां सन्धिं मृदा लिप्त्वा वालुकां खोरिकान्तगाम् ॥ (१२४।२)

कृत्वा मृद्वग्निना पाकस्त्वेतत् कापालियन्त्रकम् । (१२५।१)

४०। वालुकायन्त्रम्सरसां गूढवक्त्रां च मृद्वस्त्राङ्गुलसंयुताम् ॥ (१२५।२)

शोषितां काचकलशीं पूरयेत्त्रिषु भागयोः । (१२६।१)

भाण्डे वितस्तिगम्भीरे वालुकासु प्रतिष्ठिता ॥ (१२६।२)

भागस्य पूरयित्रीभिर् अन्याभिर् अवकुण्ठयेत् । (१२७।१)

भाण्डवक्त्रं मणिकया सन्धिं लिम्पेन्मृदा पचेत् ॥ (१२७।२)

चुल्ल्यां तृणस्य चादाहान्मणिकापृष्ठवर्तिनः । (१२८।१)

एतद्धि वालुकायन्त्रं रसगोलादिकान्पचेत् ॥ (१२८।२)

४१। लवणयन्त्रमेवं लवणनिक्षेपात्प्रोक्तं लवणयन्त्रकम् । (१२९।१)

अन्तःकृतरसालेपताम्रपात्रमुखस्य च ॥ (१२९।२)

लिप्त्वा मृल्लवणेनैव सन्धिं भाण्डतलस्य च । (१३०।१)

तद्भाण्डं पटुनापूर्य क्षारैर्वा पूर्ववत्पचेत् ॥ (१३०।२)

४२। भूधरयन्त्रम्वालुकागूढसर्वाङ्गां यन्त्रे मूषां रसान्विताम् । (१३१।१)

दीप्तोत्पलैः संवृणुयाद्यन्त्रं तद्भूधराह्वयम् ॥ (१३१।२)

४३। नालिकायन्त्रम्कुम्भस्य पार्श्वे सुषिरं कुर्यादङ्गुष्ठमात्रकम् । (१३२।१)

तावत् स्थूलम् अयोनालं वेणुनालमथापि वा ॥ (१३२।२)

छिद्रे संयोजयेन्नालं नालाग्रे घटिकां न्यसेत् । (१३३।१)

कुम्भे सर्जादिनिर्यासं क्षिप्त्वा वक्त्रं निरोधयेत् ॥ (१३३।२)

अधोऽग्निं ज्वालयेदेतन्नालिकायन्त्रमुच्यते । (१३४।१)

४४। पुटयन्त्रम्शरावसम्पुटान्तस्थं करीषेष्वग्निमानवित् ॥ (१३४।२)

पचेत चुल्ल्यां यामं वा रसं तत्पुटयन्त्रकम् । (१३५।१)

४५। पातालयन्त्रम्विशालवदनां स्थालीं गर्ते सजलगोमये ॥ (१३५।२)

विन्यस्य वदनान्तश्च पूरयेदपरं घटम् । (१३६।१)

पञ्चसच्छिद्रसहितां स्थालीं वक्त्रे निवेशयेत् ॥ (१३६।२)

तद्घटं पूरयेत् तैलपात्यंद्रव्यैर् निरोधयेत् । (१३७।१)

भाण्डवक्त्रं शरावेण पुटं दद्यात्समन्ततः ॥ (१३७।२)

छिद्रेभ्यः पतितं तैलं तत्तद्योगेषु योजयेत् । (१३८।१)

इदं पातालयन्त्रं हि सर्वतैलं निपातयेत् ॥ (१३८।२)

काष्ठत्वग्बीजमांसास्थिवंशतलं समाहरेत् । (१३९।१)

४६। धूपयन्त्रम्स्थाल्यां लद्दिं खरादीनां क्षिप्त्वास्ये कांस्यपात्रकम् ॥ (१३९।२)

सजलं विन्यसेद्देवि वह्निं प्रज्वालयेदधः । (१४०।१)

कान्तपात्रस्थितं तैलं सर्वव्रणविरोपणम् ॥ (१४०।२)

धूपयन्त्रमिदं देवि नन्दिना परिकीर्तितम् । (१४१।१)

४७। अधःपातनयन्त्रम्वृत्तालाबुसमस्थूलं दीर्घनालं सरन्ध्रकम् ॥ (१४१।२)

तस्मिन्क्षिपेत्तैलपात्यद्रव्यं बीजादिकं प्रिये । (१४२।१)

तन्मुखे निक्षिपेत्केशान्विन्यसेत्तदधोमुखम् ॥ (१४२।२)

सच्छिद्रे च घटे नालं भाण्डच्छिद्रे निवेशयेत् । (१४३।१)

घटमध्ये पुटं दद्यान्नालाधो घटिकां न्यसेत् ॥ (१४३।२)

अधःपातनयन्त्रं हि श्रेष्ठं स्यात्तैलपातने । (१४४।१)

४८। अन्यत् अधःपातनयन्त्रम्विशालकांस्यपात्रान्तर्न्यसेदुत्तम्भनं समम् ॥ (१४४।२)

तदूर्ध्वे मृण्मयं पात्रं सुदृढं चतुरङ्गुलम् । (१४५।१)

विन्यसेदपरं पात्रं संतप्तं पूर्वपात्रके ॥ (१४५।२)

विन्यस्य तस्मिन् श्रीखण्डकृष्णागरुमधुप्लुतम् । (१४६।१)

एवं द्वितीयं पात्रं तु तृतीयमपि तद्विधम् ॥ (१४६।२)

उपर्युपरि विन्यस्य तदूर्ध्वं मृत्कटाहकम् । (१४७।१)

न्युब्जं न्यसेत्कांस्यपात्रे कटाहं मार्जयेज्जलैः ॥ (१४७।२)

अधःपातनयन्त्रं हि गन्धतैलं निपातयेत् । (१४८।१)

मूषामूषा हि क्रौञ्चिका प्रोक्ता कुमुदी करहाटिका ॥ (१४८।२)

पाचनी वह्निमित्रा च रसवादिभिरिष्यते । (१४९।१)

मुष्णाति दोषान्मूषेयं सा मूषेति निगद्यते ॥ (१४९।२)

उपादानं भवेत्तस्या मृत्तिका लोहमेव च । (१५०।१)

मूषामुखविनिष्क्रान्ता वरम् एकापि काकिनी ॥ (१५०।२)

दुर्जनप्रणिपातेन धिग्लक्षमपि मानिनाम् । (१५१।१)

संधिलेपमूषापिधानयोर्बन्धे रन्ध्राणं सुविलेपयेत् ॥ (१५१।२)

अन्ध्रणं रन्धनं चैव संश्लिष्टं सन्धिबन्धनम् । (१५२।१)

मूषार्थे श्रेष्ठा मृत्मृत्तिका पाण्डुरस्थूलशोणपाण्डुरमूषरा ॥ (१५२।२)

चिराध्मानसहा सा हि मूषार्थमतिशस्यते । (१५३।१)

तदभावे च वाल्मीकी कौलाली वा समीर्यते ॥ (१५३।२)

या मृत्तिका दग्धतुषैः शणेन शिखित्रकैर्वा हयलद्दिना च । (१५४।१)

लोहेन दण्डेन च कुट्टिता सा साधारणा स्यात्खलु मूषिकार्थम् ॥ (१५४।२)

श्वेताश्मानस्तुषा दग्धाः शिखित्राः शणकर्पटम् । (१५५।१)

लद्दिकिट्टं यथायोगं संयोज्या मूषिकामृदि ॥ (१५५।२)

वज्रमूषामृदस्त्रिभागं शणलद्दिभागौ नागश्च निर्दग्धतुषोपलादेः । (१५६।१)

किट्टार्धभागं परिखण्ड्य वज्रमूषां विदध्यात्खलु सत्त्वपाते ॥ (१५६।२)

योगमूषादग्धाङ्गारतुषोपेतमृत्स्ना वल्मीकसम्भवा । (१५७।१)

तत्तद्बिडसमायुक्ता तत्तद्बिडविलेपिता ॥ (१५७।२)

तया या विहिता मूषा योगमूषेति कथ्यते । (१५८।१)

अनया साधितः सूतो जायते गुणवत्तरः ॥ (१५८।२)

वज्रद्रावणमूषागारभूनागधौताभ्यां शणैर्दग्धतुषैरपि । (१५९।१)

समैः समा च मूषामृन्महिषीदुग्धसंयुता ॥ (१५९।२)

क्रौञ्चिका वक्ष्यमाणा हि बहुधा परिकीर्तिता । (१६०।१)

तया विरचिता मूषा वज्रद्रावणके हिता ॥ (१६०।२)

यामयुग्मपरिध्मानान्नासौ द्रवति वह्निना । (१६१।१)

गारमूषादग्धषड्गुणगाराढ्या किट्टाङ्गारशणान्विता ॥ (१६१।२)

कृष्णमृद्भिः कृता मूषा गारमूषेत्युदाहृता । (१६२।१)

वज्रमूषावस्त्राङ्गारतुषास् तुल्यास् तच्चतुर्गुणमृत्तिका ॥ (१६२।२)

गाराश्च मृत्तिका तुल्या सर्वैरेतैर्विनिर्मिता । (१६३।१)

वज्रमूषेति निर्दिष्टा याममग्निं सहेत सा ॥ (१६३।२)

स्वर्ण(वर)मूषारक्तवर्गरजोयुक्ता रक्तवर्गाम्बुसाधिता । (१६४।१)

वरमूषेति निर्दिष्टा स्वर्णमूषेत्युदाहृता ॥ (१६४।२)

वर्णमूषामृण्मया साधिता मूषा क्षितिखेचरलेपिता । (१६५।१)

वर्णमूषेति सा प्रोक्ता वर्णोत्कर्षे नियुज्यते ॥ (१६५।२)

रूप्यमूषाएवं हि श्वेतवर्गेण रूप्यमूषा समीरिता । (१६६।१)

बिडमूषातत्तद्बिडमृदोद्भूता तत्तद्बिडविलेपिता ॥ (१६६।२)

देहलोहार्थयोगार्थं बिडमूषेत्युदाहृता । (१६७।१)

सहतेऽग्निं चतुर्यामं द्रवेण व्यथिता सती ॥ (१६७।२)

मूषाप्यायनम्द्रवीभावम् उपेयोश्च मूषायां ध्मानयोगतः । (१६८।१)

क्षणमुद्धरणं यत् तन्मूषाप्यायनम् उच्यते ॥ (१६८।२)

वृन्ताकमूषावृन्ताकाकारमूषायां नालं द्वादशकाङ्गुलम् । (१६९।१)

धुत्तूरपुष्पवच्चोर्ध्वं सुदृढं श्लिष्टसन्धिकम् ॥ (१६९।२)

अष्टाङ्गुलं च सच्छिद्रं सा स्याद् वृन्ताकमूषिका । (१७०।१)

अनया खर्परादीनां मृदूनां सत्त्वमाहरेत् ॥ (१७०।२)

गोस्तनी मूषामूषा या गोस्तनाकारा शिखायुक्तपिधानका । (१७१।१)

सत्त्वानां द्रावणे शुद्धौ मूषा सा गोस्तनी भवेत् ॥ (१७१।२)

मल्लमूषानिर्दिष्टा मल्लमूषा या मल्लद्वितयसम्पुटात् । (१७२।१)

पर्पट्यादिरसादीनां स्वेदनाय प्रकीर्तिता ॥ (१७२।२)

पक्वमूषाकुलालभाण्डरूपा या दृढा च परिपाचिता । (१७३।१)

पक्वमूषेति सा प्रोक्ता पोट्टल्यादिविपाचने ॥ (१७३।२)

गोलमूषानिर्वक्त्रा गोलकाकारा पुटनद्रव्यगर्भिणी । (१७४।१)

गोलमूषेति सा प्रोक्ता गत्वरद्रव्यरोधिनी ॥ (१७४।२)

मञ्जुमूषातले या कूर्पराकारा क्रमादुपरि विस्तृता । (१७५।१)

स्थूलवृन्ताकवत्स्थूला मञ्जुमूषेति संस्मृता ॥ (१७५।२)

सा चायोऽभ्रकसत्वादेः पुटाय द्रावणाय च । (१७६।१)

मञ्जूषामूषामञ्जूषाकारमूषा या निम्नतायामविस्तरा ॥ (१७६।२)

षडङ्गुलप्रमाणेन मूषा मञ्जूषासंज्ञका । (१७७।१)

भूमौ निखन्य तां मूषां दद्यात्पुटमथोपरि ॥ (१७७।२)

मुसलमूषामूषा या चिपिटा मूले वर्तुलाष्टाङ्गुलोच्छ्रया । (१७८।१)

मूषा सा मुसलाख्या च चक्रिबद्धरसे तथा ॥ (१७८।२)

अन्या वज्रमूषादग्धाङ्गारस्य षड्भागा गैरिकं कृष्णमृत्तिका । (१७९।१)

गारम् अङ्गारकिट्टं च वज्रमूषा प्रकीर्तिता ॥ (१७९।२)

गारा दग्धास्तुषा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । (१८०।१)

शणत्वक् च समायुक्ता मूषा वज्रोपमा मता ॥ (१८०।२)

अन्धमूषा प्रकाशमूषा चप्रकाशा चान्ध्रमूषा च मूषा च द्विविधा स्मृता । (१८१।१)

प्रकाशमूषा विज्ञेया शरावाकारसंयुता ॥ (१८१।२)

द्रव्यनिर्वहणे सा च वार्तिकैस्तु प्रशस्यते । (१८२।१)

अन्ध्रमूषा च कर्तव्या गोस्तनाकारसन्निभा ॥ (१८२।२)

पिधानेन समायुक्ता किंचिद् उन्नतमस्तका । (१८३।१)

पत्रलेपे तथा रङ्गे द्वन्द्वमेलापके हितम् ॥ (१८३।२)

सैव छिद्रान्विता नन्दगम्भीरा सारणोचिता । (१८४।१)

भस्ममूषातिलभस्म द्विरंशं तु इष्टकांशसमन्वितम् ॥ (१८४।२)

भस्ममूषेति विज्ञेया तारसंशोधने हिता । (१८५।१)

अन्या वज्रमूषातुषं वस्त्रं समं दग्धं मृत्तिका चतुरंशिका ॥ (१८५।२)

कूपीपाषाणसंयुक्ता वज्रमूषा प्रकीर्तिता । (१८६।१)

मूषावङ्कनालकोष्ठिकोपयुक्तमृल्लक्षणम्कृष्णा रक्ता च पीता च शुक्लवर्णा च मृत्तिका ॥ (१८६।२)

आद्या श्रेष्ठा कनिष्ठान्त्या मध्यमे मध्यमे मते । (१८७।१)

गजाश्वानां मलं दग्ध्वा यावत्कृष्णत्वतां गतम् ॥ (१८७।२)

वाशा वज्रलता पत्रं वल्मीकस्य मृदा सह । (१८८।१)

पेषयेद्वज्रतोयेन यावच्छुक्लत्वतां गतम् ॥ (१८८।२)

मर्दयेत्तेन बध्नीयाद्वङ्कनालं च कोष्ठिकाम् । (१८९।१)

वल्मीकमृत्तिकालोहकिट्टश्वेताश्मनां पृथक् ॥ (१८९।२)

एकांशौ द्वौ तु दग्धस्य तुषस्य स्त्रीशिरोरुहाम् । (१९०।१)

समांशस्तत्समस्तं तु छागीदुग्धेन मर्दयेत् ॥ (१९०।२)

यामद्वयं दृढं तेन कुर्यान्मूषां च सम्पुटम् । (१९१।१)

शोषयित्वा रसं क्षिप्त्वा तत्र कंसं निरोधयेत् ॥ (१९१।२)

वज्रमूषादिकं प्रोक्तं सम्यक्सूतस्य मारणे । (१९२।१)

मोक्षक्षारस्य भागौ द्वाव् इष्टिककांशसंयुतौ ॥ (१९२।२)

यत्कृतौ सा तु मूषा स्यादुत्तमा तारशोधने । (१९३।१)

रक्तवर्गेण संमिश्रा रक्तवर्गपरिप्लुता ॥ (१९३।२)

रक्तवर्गकृतालेपा समुक्ता स्वर्णकर्मसु । (१९४।१)

शुक्लवर्गेण संमिश्रा शुक्लवर्गपरिप्लुता ॥ (१९४।२)

शुक्लवर्गकृतालेपा शुक्लशुद्धिषु शस्यते । (१९५।१)

विड्वर्गेण तु संमिश्रा विड्वर्गेण परिप्लुता ॥ (१९५।२)

विड्वर्गेण कृतालेपा मूषा स्याद्द्रुतिजारणे । (१९६।१)

क्षारवर्गेण संमिश्रा क्षारवर्गपरिप्लुता ॥ (१९६।२)

क्षारवर्गकृतालेपा मूषा निर्वहणे हिता । (१९७।१)

मूषायामावर्तनविधिः; वर्णपुट (!)विषटङ्कणगुञ्जाभिर् मूषालेपं तु कारयेत् ॥ (१९७।२)

प्रकाशायां प्रकुर्वीत यदि वाङ्गारलेपनम् । (१९८।१)

तस्यां विन्यस्य मूषायां द्रव्यमावर्तयेद्बुधः ॥ (१९८।२)

लेपवर्णे पुटे योज्या रक्तमृत्पटुभूखगाः । (१९९।१)

आवर्तितद्रव्यस्वरूपमावर्तमाने कनके पीता तारे सितप्रभा ॥ (१९९।२)

शुल्बे जलनिभा तीक्ष्णे शुक्लवर्णा प्रशस्यते । (२००।१)

यन्त्रम् एवौषधीभ्यः स्याच्छ्रेष्ठं सूतस्य यन्त्रणे ॥ (२००।२)

ओषधीसहितेऽप्येषां रसो यन्त्रेण बध्यते । (२०१।१)

कोष्ठीसत्त्वानां पातनार्थाय पतितानां विशुद्धये ॥ (२०१।२)

कोष्ठिका विविधाकारास्तासां लक्षणमुच्यते । (२०२।१)

आकरकोष्ठी अङ्गारकोष्ठी वाराजहस्तसमुत्सेधा तदर्धायामविस्तरा ॥ (२०२।२)

चतुरश्रा च कुड्येन वेष्टिता मृण्मयेन सा । (२०३।१)

एकभित्तौ चरेद्द्वारं वितस्त्याभोगसंयुतम् ॥ (२०३।२)

द्वारं सार्धवितस्त्या च संमितं सुदृढं शुभम् । (२०४।१)

दोहल्यधो विधातव्यं धमनाय यथोचितम् ॥ (२०४।२)

प्रादेशप्रमिता भित्तिरुत्तराङ्गस्य चोर्ध्वतः । (२०५।१)

द्वारं चोपरि कर्तव्यं प्रादेशप्रमितं खलु ॥ (२०५।२)

ततश्चेष्टिकया रुद्ध्वा द्वारसन्धिं विलिप्य च । (२०६।१)

शिखित्रैस्तां समापूर्य धमेद्भस्त्राद्वयेन च ॥ (२०६।२)

शिखित्राधमनद्रव्यम् ऊर्ध्वद्वारेण निक्षिपेत् । (२०७।१)

सत्त्वपातनगोलांश्च पञ्च पञ्च पुनः पुनः ॥ (२०७।२)

भवेद् आकरकोष्ठीयं खराणां सत्त्वपातने । (२०८।१)

पातालकोष्ठीदृढभूमौ चरेद्गर्तं वितस्त्या संमितं शुभम् ॥ (२०८।२)

वर्तुलं चाथ तन्मध्ये गर्तमन्यं प्रकल्पयेत् । (२०९।१)

चतुरङ्गुलविस्तारनिम्नत्वेन समन्वितम् ॥ (२०९।२)

गर्ताद्धरणिपर्यन्तं तिर्यग्दलसमन्वितम् । (२१०।१)

किंचित् समुन्नतं बाह्यगर्ताभिमुखनिम्नकम् ॥ (२१०।२)

मृच्चक्रीं पञ्चरन्ध्राढ्यां गर्भगर्तोपरि क्षिपेत् । (२११।१)

आपूर्य कोकिलैः कोष्ठीं प्रधमेदेकभस्त्रया ॥ (२११।२)

पातालकोष्ठिका ह्येषा मृदूनां सत्त्वपातने । (२१२।१)

ध्मानसाध्यपदार्थानां नन्दिना परिकीर्तिता ॥ (२१२।२)

गारकोष्ठीद्वादशाङ्गुलनिम्ना या प्रादेशप्रमिता तथा । (२१३।१)

चतुरङ्गुलतश्चोर्ध्वं वलयेन समन्विता ॥ (२१३।२)

भूरिच्छिद्रवतीं चक्रीं वलयोपरि निक्षिपेत् । (२१४।१)

शिखित्रांस्तत्र निक्षिप्य प्रधमेद्वङ्कनालतः ॥ (२१४।२)

वङ्कनालम्मूषामृद्भिः प्रकर्तव्यम् अरत्निप्रमितं दृढम् । (२१५।१)

अधोमुखं च तद्वक्त्रे नालं पञ्चाङ्गुलं खलु ॥ (२१५।२)

वङ्कनालमिति प्रोक्तं दृढाध्मानाय कीर्तितम् । (२१६।१)

गारकोष्ठी (चोन्त्।!)गारगोष्ठीयमादिष्टा सृष्टलोहविनाशिनी ॥ (२१६।२)

कोष्ठी बन्धरसादीनां विधानाय विधीयते । (२१७।१)

द्वादशाङ्गुलकोत्सेधा सा बुध्ना चतुरङ्गुला ॥ (२१७।२)

तिर्यक्प्रधमना या सा मृदुद्रव्यविशोधनी । (२१८।१)

रसादिद्रव्यपाकानां प्रमाणज्ञापनं पुटम् ॥ (२१८।२)

नेष्टो न्यूनाधिकः पाकः सुपाकं हितमौषधम् । (२१९।१)

लोहादेरपुनर्भावो गुणाधिक्यं तथोग्रता ॥ (२१९।२)

अनप्सु मज्जनं रेखापूर्णता पुटतो भवेत् । (२२०।१)

पुटाद्रागो लघुत्वं च शीघ्रं व्याप्तिश्च दीपनम् ॥ (२२०।२)

जारितादपि सूतेन्द्राल्लोहानामधिको गुणः । (२२१।१)

यथाश्मनि विशेद्वह्निर्बहिःस्थः पुटयोगतः ॥ (२२१।२)

चूर्णत्वाद्धि गुणावाप्तिस्तथा लोहेषु निश्चितम् । (२२२।१)

पाच्यमानौषधं क्षिप्त्वा शरावद्वयसम्पुटे ॥ (२२२।२)

रुद्ध्वा गरुण्डपचनं पुटं तदिति कथ्यते । (२२३।१)

महापुटम्निम्नविस्तरतः कुण्डे द्विहस्ते चतुरश्रके ॥ (२२३।२)

वनोत्पलसहस्रेण पूरिते पुटनौषधम् । (२२४।१)

कोष्ठ्यां रुद्धं प्रयत्नेन पिष्टिकोपरि निक्षिपेत् ॥ (२२४।२)

वनोत्पलसहस्रार्धं कोविकोपरि निक्षिपेत् । (२२५।१)

वह्निं प्रज्वालयेत्तत्र महापुटमिदं स्मृतम् ॥ (२२५।२)

गजपुटम्राजहस्तप्रमाणेन चतुरश्रं च निम्नकम् । (२२६।१)

पूर्णं चोपलशाठीभिः कण्ठावध्यथ विन्यसेत् ॥ (२२६।२)

विन्यसेत्कुमुदीं तत्र पुटनद्रव्यपूरिताम् । (२२७।१)

पूर्वच्छगणतोऽर्धानि गरुण्डानि विनिक्षिपेत् ॥ (२२७।२)

एतद्गजपुटं प्रोक्तं महागुणविधायकम् । (२२८।१)

वाराहपुटमित्थं चारत्निके कुण्डे पुटं वाराहमुच्यते ॥ (२२८।२)

कुक्कुटपुटम्पुटं भूमितले यत्तद्वितस्तिद्वितयोच्छ्रयम् । (२२९।१)

तावच्च तलविस्तीर्णं तत्स्यात्कुक्कुटकं पुटम् ॥ (२२९।२)

कपोतपुटम्यत्पुटं दीयते भूमावष्टसंख्यैर्वनोत्पलैः । (२३०।१)

तद्बालसूतभस्मार्थं कपोतपुटमुच्यते ॥ (२३०।२)

गोर्वरपुटम्गोष्ठान्तर्गोखुरक्षुण्णं शुष्कं चूर्णितगोमयम् । (२३१।१)

गोर्वरं तत्समादिष्टं वरिष्ठं रससाधने ॥ (२३१।२)

गोवरपुटगोर्वरैर्वा तुषैर्वापि पुटं यत्र प्रदीयते । (२३२।१)

तद्गोर्वरपुटं प्रोक्तं रसभस्मप्रसिद्धये ॥ (२३२।२)

भाण्डपुटम्स्थूलभाण्डे तुषापूर्णे मध्ये मूषासमन्विते । (२३३।१)

वह्निना विहिते पाके तद्भाण्डपुटमुच्यते ॥ (२३३।२)

वालुकापुटमधस्तादुपरिष्टाच्च कोविका छाद्यते खलु । (२३४।१)

वालुकाभिः प्रतप्ताभिर्यन्त्रं तद्वालुकापुटम् ॥ (२३४।२)

भूधरपुटम्वह्निमत्यां क्षितौ सम्यङ्निखन्याद्द्व्यङ्गुलादधः । (२३५।१)

उपरिष्टात्पुटं यन्त्रं पुटं तद्भूधराह्वयम् ॥ (२३५।२)

लावकपुटमूर्ध्वं षोडशिकामात्रैस्तुषैर्वा गोर्वरैः पुटम् । (२३६।१)

यन्त्रं तल्लावकाख्यं स्यान्मृदुद्रव्यसुसाधने ॥ (२३६।२)

अनुक्तपुटमाने तु साध्यद्रव्यबलाबलात् । (२३७।१)

पुटं विज्ञाय दातव्यमूहापोहविचक्षणैः ॥ (२३७।२)

कूपिकादिस्वरूपम्काचायोमृद्घटीनां च कूपिका चषकाणि च । (२३८।१)

रूपिका कूपिका सिद्धा गोलं चैव करण्डकम् ॥ (२३८।२)

चषकं च कठोरी च वाटिका खोरिका तथा । (२३९।१)

कञ्चोली ग्राहिका चेति नामान्येकार्थकानि हि ॥ (२३९।२)

रसोपरसलोहानां त्रिधा संस्कारवह्नयः । (२४०।१)

गरुण्डकाष्ठकोलीशसाधनास्ते पृथक्त्रिधा ॥ (२४०।२)

गरुण्डसाधनास्तेषु पुटं कुक्कुटसंज्ञकम् । (२४१।१)

वराहपुटसंज्ञं हि गजसंज्ञं पुटे भवेत् ॥ (२४१।२)

श्रेष्ठा वनोद्भवच्छाणा मध्यमा गोष्ठसम्भवाः । (२४२।१)

अधमा कृत्रिमं काष्ठं खदिरासनसम्भवम् ॥ (२४२।२)

अथवा सारवृक्षोत्थं वितस्तिद्वयदीर्घकम् । (२४३।१)

स्थूलप्रकोष्ठमात्रं तु श्रेष्ठं सूतेन्द्रपाचने ॥ (२४३।२)

मृदुमध्यमचण्डाग्निसंज्ञं स्याद्दारुसाधनम् । (२४४।१)

अङ्गाराः खदिरोद्भूतास् त्रिफलावृक्षसम्भवाः ॥ (२४४।२)

कर्षाः सारतरूद्भूताः श्रेष्ठा धमनकर्मणि ॥ (२४५।१)