ĀK, 2, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
हिमजाहिमजा काञ्चनक्षीरी यवचिञ्चा महाद्रिजा । (१।२)
himajāhimajā kāñcanakṣīrī yavaciñcā mahādrijā |
तद्दुग्धं हेमकङ्कुष्ठं पुलकं रेचनं तथा । (२।१)
taddugdhaṃ hemakaṅkuṣṭhaṃ pulakaṃ recanaṃ tathā |
तेजोवती बहुरसा कनकप्रभान्या तीक्ष्णाग्निगर्भा सुरवल्लरी च ॥ (२।२)
tejovatī bahurasā kanakaprabhānyā tīkṣṇāgnigarbhā suravallarī ca ||
कटुतुम्बीकटुतुम्बी कटुफला राजपुत्री महत्फला । (५।१)
kaṭutumbīkaṭutumbī kaṭuphalā rājaputrī mahatphalā |
कटुतुम्बी कटुस्तिक्ता वान्तिकृच्छ्वासवान्तिजित् ॥ (५।२)
kaṭutumbī kaṭustiktā vāntikṛcchvāsavāntijit ||
तिक्ततुम्बी तु तिक्ता स्यात्कटुका कटुतुम्बिका ॥ (६।२)
tiktatumbī tu tiktā syātkaṭukā kaṭutumbikā ||
ज्योतिष्मतीज्योतिष्मती नाम लतानलप्रभा ज्योतिर्लता सा कटभी सुपिङ्गला । (७।२)
jyotiṣmatījyotiṣmatī nāma latānalaprabhā jyotirlatā sā kaṭabhī supiṅgalā |
दीप्या च मेध्या मतिदा च दुर्जरा सारस्वती स्यादमृतार्कसंख्या ॥ (७।३)
dīpyā ca medhyā matidā ca durjarā sārasvatī syādamṛtārkasaṃkhyā ||
लिङ्गिनीलिङ्गिनी बहुपुत्री स्यादीश्वरी शैववल्लरी ॥ (८।०)
liṅginīliṅginī bahuputrī syādīśvarī śaivavallarī ||
स्वयम्भूर् लिङ्गसम्भूता लैङ्गी चित्रफलान्विता । (९।१)
svayambhūr liṅgasambhūtā laiṅgī citraphalānvitā |
लिङ्गिनी कटुरूक्षा च दुर्गन्धा च रसायनी । (१०।१)
liṅginī kaṭurūkṣā ca durgandhā ca rasāyanī |
पातालगरुडीपातालगरुडी तार्क्षी सौवर्णी गरुडी तथा । (११।१)
pātālagaruḍīpātālagaruḍī tārkṣī sauvarṇī garuḍī tathā |
गिरिकर्णीगिरिकर्णी च कटभी गर्दभी दधिपुष्पिका । (१३।१)
girikarṇīgirikarṇī ca kaṭabhī gardabhī dadhipuṣpikā |
सितपुष्पी विषघ्नी च श्वेताश्वखुरपुष्पिका ॥ (१३।२)
sitapuṣpī viṣaghnī ca śvetāśvakhurapuṣpikā ||
नीलाद्रिकर्णी शिशिरा सतिक्ता रक्तातिसारज्वरदाहहन्त्री । (१५।२)
nīlādrikarṇī śiśirā satiktā raktātisārajvaradāhahantrī |
प्रतर्दिकोन्मादमदश्रमार्तिश्वासार्तिहा स्याद्विषहारिणी च ॥ (१५।३)
pratardikonmādamadaśramārtiśvāsārtihā syādviṣahāriṇī ca ||
आखुकर्णीआखुकर्णी भूमिचरा द्रवन्ती बहुपादिका ॥ (१६।०)
ākhukarṇīākhukarṇī bhūmicarā dravantī bahupādikā ||
सुतश्रेणी द्रवन्ती च न्यग्रोधा माक्षिकाह्वया । (१७।१)
sutaśreṇī dravantī ca nyagrodhā mākṣikāhvayā |
चित्रा मूषकपुच्छी च प्रत्यक्श्रेणी च शबरी ॥ (१७।२)
citrā mūṣakapucchī ca pratyakśreṇī ca śabarī ||
कृष्णिका बहुपर्णी च प्रत्यक्शोणी च शबरी । (१९।१)
kṛṣṇikā bahuparṇī ca pratyakśoṇī ca śabarī |
वाराहीवाराही स्यात् सूकरी क्रोडकन्या गृष्टिर्विष्वक्सेनकान्ता कुमारी । (२१।१)
vārāhīvārāhī syāt sūkarī kroḍakanyā gṛṣṭirviṣvaksenakāntā kumārī |
कौमारी स्याद् ब्रह्मपत्त्री त्रिनेत्रा क्रौडीकन्या गृष्टिका माधवेष्टा ॥ (२१।२)
kaumārī syād brahmapattrī trinetrā krauḍīkanyā gṛṣṭikā mādhaveṣṭā ||
देवदालीदेवदाली त्रिधा प्रोक्ता श्वेता कृष्णा च पीतला । (२३।१)
devadālīdevadālī tridhā proktā śvetā kṛṣṇā ca pītalā |
सा श्वेता व्याधिशमनी कृष्णा पीता रसायने ॥ (२३।२)
sā śvetā vyādhiśamanī kṛṣṇā pītā rasāyane ||
देवदाली तु तीक्ष्णोष्णा कटुः पाण्डुकफापहा । (२६।१)
devadālī tu tīkṣṇoṣṇā kaṭuḥ pāṇḍukaphāpahā |
ऐन्द्रीऐन्द्रीन्द्रवारुण्यरुणा मृगादिनी गवादनी क्षुद्रसहेन्द्रचिद्भटा । (२७।२)
aindrīaindrīndravāruṇyaruṇā mṛgādinī gavādanī kṣudrasahendracidbhaṭā |
सूर्या विषघ्नी रुणकर्णिकामरा सुपर्णिका स्यात् फलतारका च ॥ (२७।३)
sūryā viṣaghnī ruṇakarṇikāmarā suparṇikā syāt phalatārakā ca ||
वृषभाक्षी गवाक्षी च पीतपुष्पेन्द्रवल्लरी ॥ (२८।०)
vṛṣabhākṣī gavākṣī ca pītapuṣpendravallarī ||
सा महेन्द्री वृत्तफला त्रपुसी त्रपुसा तथा । (३२।१)
sā mahendrī vṛttaphalā trapusī trapusā tathā |
स्याद्बृहद्वारुणी सौम्या नामान्यस्याश्चतुर्दश । (३३।१)
syādbṛhadvāruṇī saumyā nāmānyasyāścaturdaśa |
माहेन्द्रवारुणी ज्ञेया पूर्वोक्ता गुणवाहिनी ॥ (३३।२)
māhendravāruṇī jñeyā pūrvoktā guṇavāhinī ||
गोजिह्वागोजिह्वा क्षुरपत्त्री स्याद् अधःपुष्पा त्वधोमुखी ॥ (३४।२)
gojihvāgojihvā kṣurapattrī syād adhaḥpuṣpā tvadhomukhī ||
काकतुण्डीकाकतुण्डी काकनासा काकसिंही च रक्तला । (३६।१)
kākatuṇḍīkākatuṇḍī kākanāsā kākasiṃhī ca raktalā |
रक्तपादीरक्तपादी शमीपत्त्रपत्त्रा खदिरपत्त्रिका ॥ (३८।२)
raktapādīraktapādī śamīpattrapattrā khadirapattrikā ||
लज्जालुः सप्तपर्णी स्यात्खदिरी मण्डमालिका ॥ (३९।२)
lajjāluḥ saptaparṇī syātkhadirī maṇḍamālikā ||
लज्जालुर्वैपरीत्याह्वः कटुरुष्णः कफामनुत् ॥ (४१।२)
lajjālurvaiparītyāhvaḥ kaṭuruṣṇaḥ kaphāmanut ||
पुनर्नवापुनर्नवा त्रिधा प्रोक्ता श्वेता रक्ता च मेचका ॥ (४२।२)
punarnavāpunarnavā tridhā proktā śvetā raktā ca mecakā ||
पृथ्वीका सितवर्षाभूर् दीर्घपत्त्रा सिताङ्गका ॥ (४३।२)
pṛthvīkā sitavarṣābhūr dīrghapattrā sitāṅgakā ||
पुनर्नवान्या रक्ताख्या कृतमण्डलपत्त्रिका । (४५।१)
punarnavānyā raktākhyā kṛtamaṇḍalapattrikā |
वैशाखी रक्तसर्वाङ्गा शोफघ्नी विषहा परा ॥ (४५।२)
vaiśākhī raktasarvāṅgā śophaghnī viṣahā parā ||
पुनर्नवो नवो नव्या प्रावृषेण्या च सारिणी । (४६।१)
punarnavo navo navyā prāvṛṣeṇyā ca sāriṇī |
श्यामाख्या नीलवर्षाभूर् दीर्घपत्त्रा पुनर्नवा ॥ (४७।२)
śyāmākhyā nīlavarṣābhūr dīrghapattrā punarnavā ||
अत्यम्लपर्णीअत्यम्लपर्णी तीक्ष्णाम्ला कण्डूला वल्लिसारसा । (४९।१)
atyamlaparṇīatyamlaparṇī tīkṣṇāmlā kaṇḍūlā vallisārasā |
वनस्थारण्यवासी च कन्दाढ्या कर्कशच्छदा ॥ (४९।२)
vanasthāraṇyavāsī ca kandāḍhyā karkaśacchadā ||
अत्यम्लपर्णी तीक्ष्णाम्ला प्लीहशूलविनाशिनी । (५०।१)
atyamlaparṇī tīkṣṇāmlā plīhaśūlavināśinī |
कर्कोटकीकार्कोटकी द्विधा वन्ध्या श्रेष्ठान्या फलमारिणी । (५१।१)
karkoṭakīkārkoṭakī dvidhā vandhyā śreṣṭhānyā phalamāriṇī |
वन्ध्या देवी वन्ध्यकार्कोटकी स्यान्नागारातिर् नागहन्त्री मनोज्ञा । (५२।१)
vandhyā devī vandhyakārkoṭakī syānnāgārātir nāgahantrī manojñā |
पथ्या दिव्या पुत्रदात्री त्रिकन्दा श्रीकन्दा सा कन्दवल्ली विषघ्नी ॥ (५२।२)
pathyā divyā putradātrī trikandā śrīkandā sā kandavallī viṣaghnī ||
योगीश्वरी व्याघ्रपादी कन्या स्यात्षोडशाह्वया । (५३।१)
yogīśvarī vyāghrapādī kanyā syātṣoḍaśāhvayā |
वन्ध्या कर्कोटकी तिक्ता कटूष्णा च कफापहा ॥ (५३।२)
vandhyā karkoṭakī tiktā kaṭūṣṇā ca kaphāpahā ||
शरपुङ्खाशराभिधानपुङ्खा स्याच्छरपुङ्खीति कथ्यते ॥ (५४।२)
śarapuṅkhāśarābhidhānapuṅkhā syāccharapuṅkhīti kathyate ||
शरपुङ्खी त्रिधा श्वेता रक्ता कृष्णा च कण्टका । (५५।१)
śarapuṅkhī tridhā śvetā raktā kṛṣṇā ca kaṇṭakā |
श्वेताप्येषा गुणाढ्या स्यात्प्रयोगे च रसायने ॥ (५५।२)
śvetāpyeṣā guṇāḍhyā syātprayoge ca rasāyane ||
अन्या तु कण्टपुङ्खा स्यात् कण्टसायकपुङ्खिका । (५६।१)
anyā tu kaṇṭapuṅkhā syāt kaṇṭasāyakapuṅkhikā |
कण्टस्पृशेव कुण्डी कण्टकशरपुङ्खमूलनिर्यूहः ॥ (५६।२)
kaṇṭaspṛśeva kuṇḍī kaṇṭakaśarapuṅkhamūlaniryūhaḥ ||
तूर्णम् अजीर्णविषूचीमहापरतिकृशानुकार्श्यं च । (५७।१)
tūrṇam ajīrṇaviṣūcīmahāparatikṛśānukārśyaṃ ca |
सर्वाश्च शरपुङ्खास्तु कटूष्णाः कफवातहाः ॥ (५७।२)
sarvāśca śarapuṅkhāstu kaṭūṣṇāḥ kaphavātahāḥ ||
भृङ्गराजमार्कवो भृङ्गराजः स्याद् भृङ्गाह्वः केशरञ्जकः ॥ (५८।२)
bhṛṅgarājamārkavo bhṛṅgarājaḥ syād bhṛṅgāhvaḥ keśarañjakaḥ ||
पितृप्रियो ब्रह्मपत्त्री केश्यः कुन्तलवर्धनः । (५९।१)
pitṛpriyo brahmapattrī keśyaḥ kuntalavardhanaḥ |
पीतोऽन्यः स्वर्णभृङ्गारो हरिवासो हरप्रियः ॥ (५९।२)
pīto'nyaḥ svarṇabhṛṅgāro harivāso harapriyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.