ĀK, 1, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
भूचरी जारणाकृष्णं पीतं तथा रक्तं शुल्बे तीक्ष्णे च मेलयेत् ॥ (२।३)
bhūcarī jāraṇākṛṣṇaṃ pītaṃ tathā raktaṃ śulbe tīkṣṇe ca melayet ||
शुल्बं शुद्धं यदा जीर्णं द्वाविंशतिगुणं मते । (३।१)
śulbaṃ śuddhaṃ yadā jīrṇaṃ dvāviṃśatiguṇaṃ mate |
गन्धनागं ततोऽर्धं तु क्रमेणैव तु मेलयेत् ॥ (३।२)
gandhanāgaṃ tato'rdhaṃ tu krameṇaiva tu melayet ||
गन्धनागं यदा जीर्णं तदा बद्धो भवेद् रसः ॥ (४।२)
gandhanāgaṃ yadā jīrṇaṃ tadā baddho bhaved rasaḥ ||
हेम्नि जीर्णे ततोऽर्धेन मृतलोहेन रञ्जयेत् । (५।१)
hemni jīrṇe tato'rdhena mṛtalohena rañjayet |
पुटेन मारयेच्छुद्धं हेम दद्यात्तु षड्गुणम् । (६।१)
puṭena mārayecchuddhaṃ hema dadyāttu ṣaḍguṇam |
त्रिभागं सारितं कृत्वा पुनस्तत्रैव जारयेत् । (८।१)
tribhāgaṃ sāritaṃ kṛtvā punastatraiva jārayet |
खेचरी जारणाहीनरागानि रत्नानि रसोच्छिष्टानि कारयेत् । (१०।१)
khecarī jāraṇāhīnarāgāni ratnāni rasocchiṣṭāni kārayet |
कटुतुंबस्य बीजानि तस्यार्धेन तु दापयेत् ॥ (१०।२)
kaṭutuṃbasya bījāni tasyārdhena tu dāpayet ||
महाजारसमायुक्तं कल्कं कुर्याद् विचक्षणः । (११।१)
mahājārasamāyuktaṃ kalkaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ |
वज्रमूषामुखे चैव तन्मध्ये स्थापयेद् रसम् ॥ (११।२)
vajramūṣāmukhe caiva tanmadhye sthāpayed rasam ||
पद्मरागप्रलेपं तु रसे ग्रासं तु दापयेत् ॥ (१२।२)
padmarāgapralepaṃ tu rase grāsaṃ tu dāpayet ||
भक्षितव्यं प्रयत्नेन नत्वा च गुरुदेवयोः । (१३।१)
bhakṣitavyaṃ prayatnena natvā ca gurudevayoḥ |
सर्वसिद्धान् नमस्कृत्य देवताश्च विशेषतः ॥ (१३।२)
sarvasiddhān namaskṛtya devatāśca viśeṣataḥ ||
मूर्च्छाङ्गदाहश्च ततो जायते नात्र संशयः । (१४।१)
mūrcchāṅgadāhaśca tato jāyate nātra saṃśayaḥ |
आत्मानमुत्थितं पश्येद् दिव्यदेहो महाबलः ॥ (१४।२)
ātmānamutthitaṃ paśyed divyadeho mahābalaḥ ||
शङ्खकाहलनिर्घोषैः सिद्धविद्याधरैः सह । (१५।१)
śaṅkhakāhalanirghoṣaiḥ siddhavidyādharaiḥ saha |
देवा वै यत्र लीयन्ते सिद्धस्तत्रैव लीयते । (१६।१)
devā vai yatra līyante siddhastatraiva līyate |
अन्यो जारणाप्रकारःपुनरन्यं प्रवक्ष्यामि जारणायोगम् उत्तमम् ॥ (१६।२)
anyo jāraṇāprakāraḥpunaranyaṃ pravakṣyāmi jāraṇāyogam uttamam ||
सुघृष्टं पातितं सूतं सर्वदोषोज्झितं ततः । (१७।१)
sughṛṣṭaṃ pātitaṃ sūtaṃ sarvadoṣojjhitaṃ tataḥ |
समं कृष्णाभ्रसत्वं च रसकं चाष्टकं गुणम् ॥ (१८।२)
samaṃ kṛṣṇābhrasatvaṃ ca rasakaṃ cāṣṭakaṃ guṇam ||
तीक्ष्णशुल्बोरगं चैव कूर्मयन्त्रेण जारयेत् । (१९।१)
tīkṣṇaśulboragaṃ caiva kūrmayantreṇa jārayet |
काञ्चनं जारयेत् पश्चाद् बिडयोगेन पार्वति ॥ (१९।२)
kāñcanaṃ jārayet paścād biḍayogena pārvati ||
ततः सिद्धं विजानीयाद् द्वैधं शुल्वस्य दापयेत् । (२०।१)
tataḥ siddhaṃ vijānīyād dvaidhaṃ śulvasya dāpayet |
कर्मसंख्याप्रमाणेन नागो भवति काञ्चनम् ॥ (२०।२)
karmasaṃkhyāpramāṇena nāgo bhavati kāñcanam ||
अतः परं प्रवक्ष्यामि जारणाक्रमम् उत्तमम् । (२१।१)
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi jāraṇākramam uttamam |
षोडशांशेन तं ग्रासमङ्गुल्या मर्दयेच्छनैः । (२२।१)
ṣoḍaśāṃśena taṃ grāsamaṅgulyā mardayecchanaiḥ |
आर्द्रकादि ततो योगाद् दातव्यं षोडशांशतः ॥ (२२।२)
ārdrakādi tato yogād dātavyaṃ ṣoḍaśāṃśataḥ ||
भूर्जे दत्त्वा ततो देयं डोलायन्त्रे विनिक्षिपेत् । (२३।१)
bhūrje dattvā tato deyaṃ ḍolāyantre vinikṣipet |
समुद्धृत्य रसं देवि खल्वे संमर्दयेत् ततः । (२४।१)
samuddhṛtya rasaṃ devi khalve saṃmardayet tataḥ |
ततो यन्त्रे विनिक्षिप्य दिवारात्रं दृढाग्निना ॥ (२४।२)
tato yantre vinikṣipya divārātraṃ dṛḍhāgninā ||
तप्तं समुद्धृतं यन्त्रात् तप्तखल्वे विमर्दयेत् । (२५।१)
taptaṃ samuddhṛtaṃ yantrāt taptakhalve vimardayet |
मर्दयित्वार्द्रके पिण्डे क्षिप्त्वाथ त्रिपुटं दहेत् ॥ (२५।२)
mardayitvārdrake piṇḍe kṣiptvātha tripuṭaṃ dahet ||
डोलायन्त्रे ततो दद्याद् आर्द्रपिण्डेन संयुतम् ॥ (२६।२)
ḍolāyantre tato dadyād ārdrapiṇḍena saṃyutam ||
समजीर्णं ततो यावत् डोलायन्त्रे विचक्षणः ॥ (२७।२)
samajīrṇaṃ tato yāvat ḍolāyantre vicakṣaṇaḥ ||
पश्चात्कच्छपयन्त्रेण समजीर्णं तु पार्वति । (२८।१)
paścātkacchapayantreṇa samajīrṇaṃ tu pārvati |
ताम्रांशद्वादशांशेन कच्छपेन तु जारयेत् ॥ (२८।२)
tāmrāṃśadvādaśāṃśena kacchapena tu jārayet ||
प्राग्वद् आर्द्रकयोगं च गर्भद्रावणम् एव च । (२९।१)
prāgvad ārdrakayogaṃ ca garbhadrāvaṇam eva ca |
पश्चात् तं देवि निक्षिप्य पुटं दद्याद् विचक्षणः ॥ (२९।२)
paścāt taṃ devi nikṣipya puṭaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ ||
अष्टांशेन ततो ग्रासं गर्भद्रावं च पूर्ववत् । (३०।१)
aṣṭāṃśena tato grāsaṃ garbhadrāvaṃ ca pūrvavat |
कन्दोदरे सूरणस्य तं विनिक्षिप्य सूतकम् ॥ (३०।२)
kandodare sūraṇasya taṃ vinikṣipya sūtakam ||
पुटयेद्वार्तिकस्तावत् यावत् कन्दो न दह्यते । (३१।१)
puṭayedvārtikastāvat yāvat kando na dahyate |
पादांशेन तु मूषायां ग्रासः सूते विधीयते ॥ (३१।२)
pādāṃśena tu mūṣāyāṃ grāsaḥ sūte vidhīyate ||
एवं चतुर्गुणे जीर्णे सूतको बलवान् भवेत् ॥ (३२।२)
evaṃ caturguṇe jīrṇe sūtako balavān bhavet ||
ततो रत्नानि जार्याणि वक्ष्यमाणक्रमेण तु ॥ (३३।२)
tato ratnāni jāryāṇi vakṣyamāṇakrameṇa tu ||
अभ्रकं भ्रामकं चैव शङ्खनाभिं तथैव च । (३४।१)
abhrakaṃ bhrāmakaṃ caiva śaṅkhanābhiṃ tathaiva ca |
तावत्तं मर्दयेत्प्राज्ञो यावत्कर्म दृढं भवेत् ॥ (३६।२)
tāvattaṃ mardayetprājño yāvatkarma dṛḍhaṃ bhavet ||
मूषा मल्लाकृतिश्चैव कर्तव्याच्छादनैः सह । (३७।१)
mūṣā mallākṛtiścaiva kartavyācchādanaiḥ saha |
तन्मध्ये स्थापयेत्सूतमधोवातेन धामयेत् ॥ (३७।२)
tanmadhye sthāpayetsūtamadhovātena dhāmayet ||
कुलिशादि भवेद् दग्धं करीषा तेन मर्दयेत् । (३९।१)
kuliśādi bhaved dagdhaṃ karīṣā tena mardayet |
मुक्ताफलं ततो देयं वज्रजीर्णे तु सूतके ॥ (४०।२)
muktāphalaṃ tato deyaṃ vajrajīrṇe tu sūtake ||
केवलं शिखिपित्तं च नीलीनिर्यासमिश्रितम् ॥ (४१।२)
kevalaṃ śikhipittaṃ ca nīlīniryāsamiśritam ||
नीलोत्पलानि लिप्तानि निक्षिप्तानि तु सूतके । (४२।१)
nīlotpalāni liptāni nikṣiptāni tu sūtake |
रसः पिबेन्महारागान् हीनरागान् परित्यजेत् ॥ (४२।२)
rasaḥ pibenmahārāgān hīnarāgān parityajet ||
सद्रत्नं लेपयेत् तेन प्रक्षिपेद् रसमध्यतः ॥ (४३।२)
sadratnaṃ lepayet tena prakṣiped rasamadhyataḥ ||
रजनी चैव कङ्कुष्ठं ब्रह्मनिर्यासभावितम् । (४४।१)
rajanī caiva kaṅkuṣṭhaṃ brahmaniryāsabhāvitam |
रसेन्द्रो दृश्यतां देवि नीलपीतारुणच्छविः ॥ (४५।२)
rasendro dṛśyatāṃ devi nīlapītāruṇacchaviḥ ||
धूमवेधीरसःशुद्धानि हेमपत्राणि शतांशेनानुलेपयेत् । (४६।१)
dhūmavedhīrasaḥśuddhāni hemapatrāṇi śatāṃśenānulepayet |
संस्पर्शाद् वेधयेत् सर्वम् इदं हेम मृतं प्रिये । (४७।१)
saṃsparśād vedhayet sarvam idaṃ hema mṛtaṃ priye |
त्रिभागं सूतकेन्द्रस्य तेनेव सह कारयेत् ॥ (४७।२)
tribhāgaṃ sūtakendrasya teneva saha kārayet ||
मूषामध्ये स्थिते तस्मिन् पुनस्तेनैव जारयेत् । (४८।१)
mūṣāmadhye sthite tasmin punastenaiva jārayet |
धूमवेधी भवेद्देवि पुनः पुनः प्रसारितः ॥ (४८।२)
dhūmavedhī bhaveddevi punaḥ punaḥ prasāritaḥ ||
पार्श्वे ज्योतिः प्रदृश्येत ऊर्ध्वं दृश्येत तेन वै । (५०।१)
pārśve jyotiḥ pradṛśyeta ūrdhvaṃ dṛśyeta tena vai |
भूचरं तं विजानीयाद् रसेन्द्रं नात्र संशयः ॥ (५०।२)
bhūcaraṃ taṃ vijānīyād rasendraṃ nātra saṃśayaḥ ||
तेनाश्रान्तगतिर् देवि योजनानां शतं व्रजेत् । (५१।१)
tenāśrāntagatir devi yojanānāṃ śataṃ vrajet |
सर्वरोगविनिर्मुक्तो जीवेच्चन्द्रार्कतारकम् । (५२।१)
sarvarogavinirmukto jīveccandrārkatārakam |
तस्य मूत्रपुरीषं तु सर्वलोहानि विध्यति ॥ (५२।२)
tasya mūtrapurīṣaṃ tu sarvalohāni vidhyati ||
अन्ये वेधप्रकाराःसमजीर्णेन वज्रेण हेम्ना च सहितेन च । (५३।१)
anye vedhaprakārāḥsamajīrṇena vajreṇa hemnā ca sahitena ca |
अग्निस्थो जारयेल्लोहान् बन्धम् आयाति सूतकः ॥ (५३।२)
agnistho jārayellohān bandham āyāti sūtakaḥ ||
सारितं जारयेत्पश्चात् लेप्यं क्षेप्यं सहस्रतः ॥ (५४।२)
sāritaṃ jārayetpaścāt lepyaṃ kṣepyaṃ sahasrataḥ ||
केवलं तु यदा वज्रं समजीर्णं तु कारयेत् । (५६।१)
kevalaṃ tu yadā vajraṃ samajīrṇaṃ tu kārayet |
बद्धः सूतस्तदा ज्ञेयो निष्कम्पो निरुपद्रवः ॥ (५६।२)
baddhaḥ sūtastadā jñeyo niṣkampo nirupadravaḥ ||
अग्निस्थो जायते सूतः शलाकां ग्रसते क्षणात् । (५७।१)
agnistho jāyate sūtaḥ śalākāṃ grasate kṣaṇāt |
हठाग्निना धाम्यमानो ग्रसते सर्वमादरात् ॥ (५७।२)
haṭhāgninā dhāmyamāno grasate sarvamādarāt ||
मूषास्थं धमयेत् सूतं हठाग्नौ नैव कम्पयेत् ॥ (५८।२)
mūṣāsthaṃ dhamayet sūtaṃ haṭhāgnau naiva kampayet ||
जारयेत् सर्वरत्नानि बद्धः खेचरतां नयेत् । (५९।१)
jārayet sarvaratnāni baddhaḥ khecaratāṃ nayet |
अष्टलोहे ऽष्टगुणिते जीर्णे स्याद्रसबन्धनम् ॥ (५९।२)
aṣṭalohe 'ṣṭaguṇite jīrṇe syādrasabandhanam ||
लोहानि सर्वांस्त्रिगुणं त्रिगुणं कनकं तथा । (६०।१)
lohāni sarvāṃstriguṇaṃ triguṇaṃ kanakaṃ tathā |
धूमावलोके वेधी स्यात् भवेन्निर्वाणदोऽम्बरः ॥ (६०।२)
dhūmāvaloke vedhī syāt bhavennirvāṇado'mbaraḥ ||
क्रमे प्रदक्षिणावर्तः कोटिवेधी च जायते ॥ (६२।२)
krame pradakṣiṇāvartaḥ koṭivedhī ca jāyate ||
जीर्णद्रव्यमानभेदाद्वेधे विशेषःसमे तु पन्नगे जीर्णे दशवेधी भवेद्रसः । (६३।१)
jīrṇadravyamānabhedādvedhe viśeṣaḥsame tu pannage jīrṇe daśavedhī bhavedrasaḥ |
द्विगुणे शतवेधी स्यात् सहस्रं त्रिगुणे भवेत् ॥ (६३।२)
dviguṇe śatavedhī syāt sahasraṃ triguṇe bhavet ||
चतुर्गुणेऽयुतं देवि क्रमेणानेन वर्धयेत् । (६४।१)
caturguṇe'yutaṃ devi krameṇānena vardhayet |
उत्तरोत्तरवृद्ध्या तु जारयेत् तत्र पन्नगम् ॥ (६४।२)
uttarottaravṛddhyā tu jārayet tatra pannagam ||
कुटिलं पन्नगं जार्यं नवसंख्याक्रमेण तु । (६५।१)
kuṭilaṃ pannagaṃ jāryaṃ navasaṃkhyākrameṇa tu |
दत्त्वा क्रमेण देवेशि कोटिवेधी भवेद्रसः ॥ (६५।२)
dattvā krameṇa deveśi koṭivedhī bhavedrasaḥ ||
रोगहर्ता रसः स्यात्तु समुखे तवदा भवेत् ॥ (६६।२)
rogahartā rasaḥ syāttu samukhe tavadā bhavet ||
तस्मिन् शतगुणे जीर्णे रुग्जरामृत्युहा भवेत् । (६७।१)
tasmin śataguṇe jīrṇe rugjarāmṛtyuhā bhavet |
शतायुर्द्विगुणे जीर्णे सूतः साहस्रवेधकः ॥ (६८।२)
śatāyurdviguṇe jīrṇe sūtaḥ sāhasravedhakaḥ ||
रसश्चाष्टगुणे जीर्णे लक्षायुर् लक्षवेधकः ॥ (६९।२)
rasaścāṣṭaguṇe jīrṇe lakṣāyur lakṣavedhakaḥ ||
ब्रह्मायुः षोडशगुणे कोटिवेधी भवेद् रसः । (७०।१)
brahmāyuḥ ṣoḍaśaguṇe koṭivedhī bhaved rasaḥ |
द्वात्रिंशद्गुणिते जीर्णे खेचरत्वादिसिद्धिदः ॥ (७०।२)
dvātriṃśadguṇite jīrṇe khecaratvādisiddhidaḥ ||
विष्णोर् आयुर्बलं दत्ते पारदः स्पर्शवेधकः । (७१।१)
viṣṇor āyurbalaṃ datte pāradaḥ sparśavedhakaḥ |
चतुःषष्टिगुणे जीर्णे शिवायुः शब्दवेधकः ॥ (७१।२)
catuḥṣaṣṭiguṇe jīrṇe śivāyuḥ śabdavedhakaḥ ||
षड्गुणाभ्रकजारणेन सर्वदोषनाशःरसस्य सर्वदोषास्तु षड्गुणेनाभ्रकेण तु । (७२।१)
ṣaḍguṇābhrakajāraṇena sarvadoṣanāśaḥrasasya sarvadoṣāstu ṣaḍguṇenābhrakeṇa tu |
जीर्णेन नाशम् आयान्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ (७२।२)
jīrṇena nāśam āyānti nātra kāryā vicāraṇā ||
तदा ग्रसति लोहानि त्यजेच्च गतिम् आत्मनः । (७३।१)
tadā grasati lohāni tyajecca gatim ātmanaḥ |
पञ्चावस्थाधूमश्चिटिचिटिश्चैव मण्डूकप्लुतिरेव च ॥ (७३।२)
pañcāvasthādhūmaściṭiciṭiścaiva maṇḍūkaplutireva ca ||
सकम्पश्च विकम्पश्च पञ्चावस्था रसस्य तु । (७४।१)
sakampaśca vikampaśca pañcāvasthā rasasya tu |
समजीर्णो भवेद्बालो यौवनस्थश्चतुर्गुणः ॥ (७४।२)
samajīrṇo bhavedbālo yauvanasthaścaturguṇaḥ ||
वृद्धः षड्गुणजीर्णस्तु सर्वकर्मकरः शुभः । (७५।१)
vṛddhaḥ ṣaḍguṇajīrṇastu sarvakarmakaraḥ śubhaḥ |
जारणे क्रमःगन्धकं जारयेदादौ सर्वसत्त्वान्यतः परम् ॥ (७५।२)
jāraṇe kramaḥgandhakaṃ jārayedādau sarvasattvānyataḥ param ||
ततः सर्वाणि लोहानि द्वन्द्वानि विविधानि च । (७६।१)
tataḥ sarvāṇi lohāni dvandvāni vividhāni ca |
पक्वबीजानि रत्नानि द्रुतिसत्त्वे च जारयेत् ॥ (७६।२)
pakvabījāni ratnāni drutisattve ca jārayet ||
चतुःषष्ट्यंशके पूर्वं द्वात्रिंशांशे तृतीयकः । (७७।१)
catuḥṣaṣṭyaṃśake pūrvaṃ dvātriṃśāṃśe tṛtīyakaḥ |
पञ्चमोऽथ चतुर्थांशे षष्ठो द्व्यंशे प्रकीर्तितः । (७८।१)
pañcamo'tha caturthāṃśe ṣaṣṭho dvyaṃśe prakīrtitaḥ |
शतांशे सप्तमो ज्ञेयो ग्रासमानं रसस्य तु ॥ (७८।२)
śatāṃśe saptamo jñeyo grāsamānaṃ rasasya tu ||
ग्रासमानभेदेन स्वरूपभेदःचतुःषष्ट्यंशके ग्रासे दण्डधारी भवेद् रसः । (७९।१)
grāsamānabhedena svarūpabhedaḥcatuḥṣaṣṭyaṃśake grāse daṇḍadhārī bhaved rasaḥ |
ग्रासे रसात् तृतीये च काकविष्ठासमो भवेत् । (८०।१)
grāse rasāt tṛtīye ca kākaviṣṭhāsamo bhavet |
षष्ठे सूर्यप्रभः सूतस्तेजःपुञ्जश्च सप्तमे । (८१।१)
ṣaṣṭhe sūryaprabhaḥ sūtastejaḥpuñjaśca saptame |
रसराजस्य देवेशि क्रमाज्जीर्णस्य लक्षणम् ॥ (८१।२)
rasarājasya deveśi kramājjīrṇasya lakṣaṇam ||
समांशं द्विगुणं ग्रासं ततः सूते चतुर्गुणम् । (८२।१)
samāṃśaṃ dviguṇaṃ grāsaṃ tataḥ sūte caturguṇam |
द्वात्रिंशद्गुणितं देवि चतुःषष्टिगुणं क्रमात् । (८३।१)
dvātriṃśadguṇitaṃ devi catuḥṣaṣṭiguṇaṃ kramāt |
संस्कारैर् जायमाना गुणाःतीव्रत्वं जनयेत् स्वेदाद् अमलत्वं च मर्दनात् ॥ (८३।२)
saṃskārair jāyamānā guṇāḥtīvratvaṃ janayet svedād amalatvaṃ ca mardanāt ||
मूर्छनाद् दोषराहित्यम् उत्थानात् पूतिनाशनम् । (८४।१)
mūrchanād doṣarāhityam utthānāt pūtināśanam |
जारणाद्बन्धनं सम्यगेकत्वं द्रावणद्वयात् । (८६।१)
jāraṇādbandhanaṃ samyagekatvaṃ drāvaṇadvayāt |
रक्तत्वं रञ्जनात् तस्य व्यापित्वं सारणात्रयात् ॥ (८६।२)
raktatvaṃ rañjanāt tasya vyāpitvaṃ sāraṇātrayāt ||
क्रामित्वं क्रामणाद् देहलोहेष्वपि च वेधनात् ॥ (८७।१)
krāmitvaṃ krāmaṇād dehaloheṣvapi ca vedhanāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.