योगरसायनम्श्रीभैरवी । (१।१)

देवदेव कृपाम्भोधे कालकन्दर्पनाशन । (१।२)

अष्टमूर्ते महामूर्ते पञ्चकृत्यपरायण ॥ (१।३)

प्रपञ्चितं जगत्सर्वं त्र्यम्बक त्रिपुरान्तक । (२।१)

जटाकलितभोगीन्द्रफूत्कारक्लान्तचन्द्रमः ॥ (२।२)

सूर्येन्दुवह्निनयन स्मेरपञ्चानन प्रभो । (३।१)

कुण्डलाहिफणारत्नद्योतमानकपोलभूः ॥ (३।२)

कुन्दाग्रदन्तसुभगपल्लवाधरशोभित । (४।१)

हालाहलासितगल सप्तभोगीन्द्रभूषण ॥ (४।२)

महाहिवलयप्रोद्यदष्टादशभुजोज्ज्वल । (५।१)

सर्वदिव्यायुधोपेत वरव्याघ्राजिनांबर ॥ (५।२)

नमत्सुरासुराधीशमकुटोत्पलरश्मिभिः । (६।१)

नीराजितपदद्वन्द्व योगिजन्मजरापह ॥ (६।२)

सच्चिदानन्दविभव प्रसन्न करुणाम्बुधे । (७।१)

ओङ्कारगम्य विमलातर्क्याचिन्त्याप्रमेय भोः ॥ (७।२)

स्तोता स्तुत्यः स्तुतिस्त्वं हि कर्ता कार्यं च कारकः । (८।१)

सर्वोऽपि हि त्वमेवासि प्रसीद परमेश्वर ॥ (८।२)

त्वन्मायया जगत्सर्वं सृष्टं त्रातं हतं तथा । (९।१)

त्वं भूस्त्वमापस्त्वं वह्निस्त्वं वायुस्त्वं नभः शशी ॥ (९।२)

रविस्त्वं परमात्मा त्वं गुणास्त्वं प्रकृतिस्तथा । (१०।१)

पुरुषस्त्वं मनस्त्वं च बुद्धिश्चित्तमहंकृतिः ॥ (१०।२)

रसायनं च सकलमाख्यातुं च सविस्तरम् । (११।१)

आज्ञापयाहं यदि ते हृद्या प्राणप्रिया विभो ॥ (११।२)

जीवन्मुक्तिः कथं नाथ योगरूपं च कीदृशम् । (१२।१)

अनुगृह्णीष्व देवेश सुखोपायं भवापहम् ॥ (१२।२)

श्रुत्वा स्तुतिं स्मितमुखो भैरवः परया मुदा । (१३।१)

उवाच देवीं कल्याणीं पर्वताधिपनन्दिनीम् ॥ (१३।२)

श्रीभैरवः । (१४।१)

साधु साधु महामाये सर्वं वेत्सि सनातने । (१४।२)

तथापि पृच्छसीशानि लोकानां हितकाम्यया ॥ (१४।३)

प्रवक्ष्यामि समासेन सावधानं शृणु प्रिये । (१५।१)

त्वत्तोऽन्या वल्लभा का मे रहस्यार्थविभाषणे ॥ (१५।२)

जीवन्मुक्तलक्षणम्शृणु वक्ष्यामि देवेशि जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् । (१६।१)

कामं क्रोधं भयं लोभं मदं मोहं च मत्सरम् ॥ (१६।२)

मानं लज्जां कुलं शीलं कुत्सां दम्भं च वञ्चनाम् । (१७।१)

अविद्यां जडतां गर्वं शीतमुष्णं तथातपम् ॥ (१७।२)

वातं सुखं च दुःखं च पापं पुण्यं हिताहितम् । (१८।१)

तापत्रयं पुत्रमित्रकलत्रादीनि यस्त्यजेत् ॥ (१८।२)

न सक्तः सर्वविषये तत्त्वचिन्तापरायणः । (१९।१)

पद्मपत्रम् इवाम्भोभिर् निर्लिप्तहृदयो भवेत् ॥ (१९।२)

मैत्रीकृतातटोपेक्षामदैतैर् मण्डिताशयः । (२०।१)

ऐहिकामुष्मिकसुखप्राप्तिकार्याविरक्तधीः ॥ (२०।२)

नित्यानित्यविवेकज्ञो ह्यन्तःकरणनिग्रहः । (२१।१)

जरामरणहीनश्च शिवसामरसात्मवान् ॥ (२१।२)

जीवन्मुक्तः स विज्ञेयस्तीर्णसंसारसागरः । (२२।१)

देवदैत्यादिभिर्वन्द्यः स सेव्यः स गुरुः शिवः ॥ (२२।२)

यथाहं सर्वलोकेषु पूजनीयो महेश्वरि । (२३।१)

तथासौ सर्वलोकेषु सर्वैः सम्पूज्यते सदा ॥ (२३।२)

देहान्तेषु तु मुक्तिर्या प्राणिनां साप्रयोजना । (२४।१)

देहान्ते देहिनः सर्वे मुक्तिं यान्ति न संशयः ॥ (२४।२)

भगसंद्रावणान्मुक्तिर् भवेच्चेद् गर्दभादयः । (२५।१)

पक्षिणो वृषभा मेषाः किं मुक्तास्त्रिपुराम्बिके ॥ (२५।२)

रेतोविण्मूत्रसेवायां यदि मुक्तिर्भवेत्प्रिये । (२६।१)

कपिश्च सूकराद्याश्च कथं मुक्ता भवन्ति ते ॥ (२६।२)

न केवलामरत्वाच्च न शिवत्वाद्भवेत्तथा । (२७।१)

तद्द्वयोर् मेलनाच्च स्याज्जीवन्मुक्तिरियं स्मृता ॥ (२७।२)

सर्वस्मिन्समये शास्त्रे मुक्तिरस्त्यन्तकालजा । (२८।१)

न दृश्यते करान्तस्थमणिवत्सा च शाम्भवि ॥ (२८।२)

अतिगोप्यमवाच्यं यद्देवानामपि दुर्लभम् । (२९।१)

कथयिष्यामि देवेशि देहस्थैर्यं सदातनम् ॥ (२९।२)

जीवन्मुक्तिसाधकशरीरस्थैर्यसंपादनोपायः; योगसिद्धिःशिवत्वं खेचरत्वं च सर्वसिद्धिप्रदं शुभम् । (३०।१)

देहं विना न किंचित् स्याद्देहोऽयं सर्वसाधनम् ॥ (३०।२)

तस्माद्देहं प्रयत्नेन रक्षयेत्सर्वतः सदा । (३१।१)

देहपाते धर्मनाशो धर्मनाशे क्रियाच्युतिः ॥ (३१।२)

क्रियाच्युतौ कुतो योगो योगभ्रंशे न चिद्भवेत् । (३२।१)

चिदभावे कुतो मोक्षो मोक्षे भ्रष्टे न किंचन ॥ (३२।२)

अन्योपायशतेनापि न देहो धार्यते सदा । (३३।१)

पारदः पवनश्च स्यात्सर्वसिद्धिद उत्तमः ॥ (३३।२)

संमूर्छितौ मृतौ बद्धावुभौ पवनपारदौ । (३४।१)

क्रमाद्रोगहरौ नित्यं मृत्युघ्नौ खेचरप्रदौ ॥ (३४।२)

रसः पूर्वं मया ख्यातोऽधुना वायुः प्रशस्यते । (३५।१)

वायोः संधारणाज्ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षः प्रजायते ॥ (३५।२)

सर्वेषां देहमूलं स्यात्तत्स्थैर्ये पवनः प्रभुः । (३६।१)

परस्मादक्षरात्तस्मादाकाशं समभूत्ततः ॥ (३६।२)

वायुस्तस्माच्च दहनस्तस्मादापस्ततो मही । (३७।१)

एतेषां पञ्चभूतानामक्षरं कारणं परम् ॥ (३७।२)

व्योम शब्दात्मकं वायुः शब्दस्पर्शात्मको भवेत् । (३८।१)

वह्निः शब्दस्पर्शरूपमयः सलिलमुच्यते ॥ (३८।२)

शब्दरूपस्पर्शरसात्मकं भूमिर्विशेषतः । (३९।१)

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धरूपा भवेत् प्रिये ॥ (३९।२)

भूवाय्वग्न्यनिलाकाशाधिष्ठात्र्यश्चैव देवताः । (४०।१)

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च महेश्वरसदाशिवौ ॥ (४०।२)

भूमिर् नष्टाम्बुसंमग्ना ताश्च ग्रस्ता महाग्निना । (४१।१)

स च चण्डसमीरेण शमितः सोऽपि पार्वति ॥ (४१।२)

व्योम्नि लीनः क्रमात् तस्माद् आकाशाद् उद्भवन्ति ते । (४२।१)

अन्तर्बहिः स्थितं व्याप्तं निराधारं निराश्रयम् ॥ (४२।२)

आकाशं चेतसा ध्यायन् प्रच्छिन्द्याद् भवबन्धनम् । (४३।१)

जगत्प्राणमयं वायुं चिदानन्दप्रदं जलम् ॥ (४३।२)

निश्चलीकुरुते युक्त्या वायुवत्स्यात्स खेचरः । (४४।१)

अनन्तार्काग्निसंदीप्तं दहन्तं जगतां त्रयम् ॥ (४४।२)

तेजो ध्यात्वा स्वहृदये नाग्निना स तु बाध्यते । (४५।१)

सुधातरङ्गनिकरप्लाव्यमानमहीतलम् ॥ (४५।२)

अप्तत्त्वं भावयन् स्वान्ते वारि तं न हि बाधते । (४६।१)

अभूतलचराक्रान्तं भूतलं भूतसंप्लवम् ॥ (४६।२)

हृदये भावयन्नित्यं तस्य नो पार्थिवं भयम् । (४७।१)

यद्यद्भावयते चित्ते तत्तद्रूपम् अवाप्नुयात् ॥ (४७।२)

यथाग्नित्वं व्रजेत् काष्ठः कीटो भ्रमरतां यथा । (४८।१)

योगाङ्गानिआसनं प्राणनियमः प्रत्याहारश्च धारणा ॥ (४८।२)

ध्यानं समाधिः षोढा स्युर्योगाङ्गानि क्रमेण च । (४९।१)

१। आसनविधिःचतुरशीतिलक्षाणि ह्यासनानि भवन्ति हि ॥ (४९।२)

तेषु मुख्यासने द्वे च सिद्धपद्मासने स्मृते । (५०।१)

सिद्धासनम्स्वयोनिं पादमूलेन चैकेन घटयेद् दृढम् ॥ (५०।२)

अन्यच्चरणमूलं च मेहनोपरि विन्यसेत् । (५१।१)

अवक्राङ्गः समासीनो वशीभूतेन्द्रियः प्रिये ॥ (५१।२)

निश्चलाक्षो भ्रुवोर्मध्यं पश्यन्निश्चलमानसः । (५२।१)

सिद्धासनमिदं ज्ञेयं मुक्तिमार्गप्रदायकम् ॥ (५२।२)

पद्मासनम्दक्षिणोरौ पदं वामं वामोरौ दक्षिणं पदम् । (५३।१)

विन्यस्य करयुग्मेन पृष्ठभागगतेन च ॥ (५३।२)

विपरीतेन चाङ्गुष्ठं वामं वामकरेण च । (५४।१)

दक्षिणं दक्षिणेनैव दृढं धृत्वा निजोरसि ॥ (५४।२)

विन्यस्य चुबुकं ध्यायेन्नासाग्रं संयतेन्द्रियः । (५५।१)

एतत्पद्मासनं ख्यातं सर्वरोगनिबर्हणम् ॥ (५५।२)

२। प्राणायामः; अजपामुद्राआधारं तु गुदस्थाने चतुर्दलसरोरुहम् । (५६।१)

वादिसान्ताक्षरोपेतं बालारुणसमप्रभम् ॥ (५६।२)

स्वाधिष्ठानं षड्दलाब्जं बादिलान्ताक्षरान्वितम् । (५७।१)

विद्युत्प्रभं ततो देवि रत्नाभं मणिपूरकम् ॥ (५७।२)

डादिफान्तार्णसंयुक्तं नाभौ दलशतात्मकम् । (५८।१)

अनाहतं सुवर्णाभं द्वादशच्छदपङ्कजम् ॥ (५८।२)

हृदये कादिठान्तार्णं विशुद्धिस्तु प्रशस्यते । (५९।१)

षोडशारं महापद्मं षोडशस्वरभूषितम् ॥ (५९।२)

आज्ञाचक्रं द्वयदलं पद्महस्तविराजितम् । (६०।१)

श्वेतमेवं क्रमाद्देवि षट्चक्रं समुदाहृतम् ॥ (६०।२)

नाभेर् अधस्तान्मेढ्रस्योपरिष्टात् कन्द उच्यते । (६१।१)

विहंगमाण्डसङ्काशस्तत्र नाडीसमुद्भवः ॥ (६१।२)

सप्ततिद्विसहस्राः स्युस्तासु मुख्या दश स्मृताः । (६२।१)

इडा च प्रथमा नाडी पिङ्गला च द्वितीयका ॥ (६२।२)

सुषुम्ना च तृतीया स्याद्गान्धारी च चतुर्थिका । (६३।१)

पञ्चमी हस्तिजिह्वा स्यात्षष्ठी पूषा तरस्विनी ॥ (६३।२)

सप्तम्यलम्बुषा नाडी चाष्टमी च कुहूः स्मृता । (६४।१)

नवमी शङ्खिनी चैव दशमी च क्रमेण हि ॥ (६४।२)

एतास्तु प्राणवाहिन्यो वायवस्तु जपाः स्मृताः । (६५।१)

प्राणापानौ तथा व्यानोदानौ चैव समानकः ॥ (६५।२)

नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनञ्जयः । (६६।१)

सर्वेषु नाडीचक्रेषु वर्तन्ते दश वायवः ॥ (६६।२)

वामदक्षिणमार्गाभ्यामध ऊर्ध्वं च चञ्चलाः । (६७।१)

प्राणापानवशो जीवः प्रधावति न दृश्यते ॥ (६७।२)

हस्ताभ्यामाहतो भूमौ कन्दुको न स्थिरो यथा । (६८।१)

प्राणापानपरिक्षिप्तस्तथा जीवोऽपि न स्थिरः ॥ (६८।२)

प्राणापानसमाकर्षे तथा प्राणमपानतः । (६९।१)

बहिर्गच्छद्धकारेण सकारेणान्तराविशेत् ॥ (६९।२)

हंसः सोऽहं मनुममुं सदा जीवो जपेत् प्रिये । (७०।१)

एकविंशत्सहस्रं च षट्शताधिकमीश्वरि ॥ (७०।२)

हंसमन्त्रस्य संख्या स्यादहोरात्रेण सर्वदा । (७१।१)

हंसाख्योऽयं महामन्त्रो ह्यजपेति प्रकीर्तितः ॥ (७१।२)

जपाख्येयं च गायत्री यमिकैवल्यदायिनी । (७२।१)

एतत्समं तपो ज्ञानं जपः पुण्यं न किंचन ॥ (७२।२)

अनुच्चार्या ह्यवर्णा च कुण्डलिन्याः समुद्भवा । (७३।१)

प्राणसंचारिणी ह्येषा ज्ञातव्या योगिभिः सदा ॥ (७३।२)

माता कुण्डलिनी शक्तिः कन्दादूर्ध्वं प्रतिष्ठिता । (७४।१)

अष्टधा परिवृत्ता च प्रसुप्तभुजगाकृतिः ॥ (७४।२)

ब्रह्मद्वारमुखं सा तु स्वमुखेन पिधाय च । (७५।१)

तां च प्रबोधयेदादौ वह्नियोगेन पार्वति ॥ (७५।२)

वायुना मनसा सार्धं मध्यनाड्या व्रजेच्छिवे । (७६।१)

हठादाकुञ्चनाद् ब्रह्मद्वारम् उद्घाटयेत्तु सा ॥ (७६।२)

यथा नयेद्गुणं सूची तद्वद् ब्रह्मबिलं तु सा । (७७।१)

सुखं पद्मासनासीनः पाणी चोत्तानितौ प्रिये ॥ (७७।२)

अङ्कमध्ये निधायैव चुबुकं वक्षसि न्यसेत् । (७८।१)

दृढं गुदमुखं गाढम् आकुञ्च्यापानरन्ध्रकम् ॥ (७८।२)

मुहुर्मुहुर्वायुमूर्ध्वं चालयेत्त्वरितं प्रिये । (७९।१)

प्राणं मुञ्चन्कुण्डलिन्याः प्रभावान्मोक्षवर्त्मजम् ॥ (७९।२)

उपैति सत्प्रबोधं च देवानामपि दुर्लभम् । (८०।१)

तदोद्भूतैः श्रमजलैः स्वाङ्गानि परिमार्जयेत् ॥ (८०।२)

क्षीराहारी मितान्नाशी कट्वम्ललवणं त्यजेत् । (८१।१)

जितेन्द्रियो ब्रह्मचारी कुटीस्थः कर्मवर्जितः ॥ (८१।२)

एवमभ्यासनिरतो वत्सरात्सिद्धिमेति सः । (८२।१)

प्राणायामे मुद्राःजालन्धरं मूलबन्धम् ओड्डीयाणं च खेचरीम् ॥ (८२।२)

महामुद्रां च यः कुर्यात्स भवेद्देहसिद्धिभाक् । (८३।१)

एषां वक्ष्ये लक्षणानि गोप्यानि तव शाम्भवि ॥ (८३।२)

जालन्धरबन्धःजालन्धरं कण्ठसिरासमूहानां च बन्धनम् । (८४।१)

कृत्वाधो नमयित्वा कं तदा स्यन्दति मूर्धतः ॥ (८४।२)

नभस्तः स्यन्दमाना च सुधा दोग्धौ पतेन्न च । (८५।१)

न धावति मरुत्तत्र कर्णसंकोचने कृते ॥ (८५।२)

कर्णामयसमूहघ्नं मृत्युघ्नं तत्परं भवेत् । (८६।१)

मूलबन्धःमूलबन्धं पार्ष्णिभागाद्योनिस्थानं प्रपीडयेत् ॥ (८६।२)

गुदमाकुञ्चयेद्योगी नयेदूर्ध्वम् अपानकम् । (८७।१)

एवं कृते मूलबन्धे क्षीयते मलमूलकम् ॥ (८७।२)

प्राणापानौ च संयुक्तौ स्यातां वृद्धोऽपि यौवनम् । (८८।१)

प्राप्नुयान्मूलबन्धेन मृत्युथोपि विवस्वताम् ॥ (८८।२)

ओड्याणबन्धःओड्डियाणे नाभिविवरमूर्ध्वं जठरे दृढम् । (८९।१)

आकृष्य पश्चिमं तानं बन्धयेत्पवनस्तदा ॥ (८९।२)

विश्रान्तः स्यान्महामाये चोड्याणो ऽयं प्रकीर्तितः । (९०।१)

मृत्युदावानलो दीप्तो जरारोगाब्धिवाडबः ॥ (९०।२)

खेचरीमुद्राआस्यान्तर्विवरे जिह्वां तालुरन्ध्रे प्रवेशयेत् । (९१।१)

विपरीतां भ्रुवोर्मध्ये पश्येन्निश्चलया दृशा ॥ (९१।२)

एषा हि खेचरी मुद्रा गोपनीयातिदुर्लभा । (९२।१)

जिह्वा तु खगता यस्मान्मनश्चरति खे ततः ॥ (९२।२)

खेचरीति प्रसिद्धेयं मृत्युरोगजरापहा । (९३।१)

निद्रा क्षुधा तृषा नास्ति खेचर्या मुद्रितस्य च ॥ (९३।२)

मूर्च्छा भवति साध्वी च कर्मबन्धभयं न हि । (९४।१)

रमण्या संगतस्यापि रेतो न पतति ध्रुवम् ॥ (९४।२)

यावच्छुक्रं स्थिरं देहे तावत्कालभयं न हि । (९५।१)

येन बद्धा नभोमुद्रा बीजस्तस्य न गच्छति ॥ (९५।२)

यदि गच्छेत्तस्य बीजो हुताशनमुपैति हि । (९६।१)

स बीजश्चोर्ध्वमायाति शक्त्या प्रतिहतः स्वयम् ॥ (९६।२)

योनिमुद्रानिबद्धः सन्सा मुद्रा तेन दुर्लभा । (९७।१)

बीजस्तु द्विविधः प्रोक्तः शुक्रं चैव महारजः ॥ (९७।२)

शिरःस्थानगतं शुक्रं योनिस्थानगतं रजः । (९८।१)

शुक्रं तु श्वेतवर्णं स्यात्प्रवालाभं रजः स्मृतम् ॥ (९८।२)

शुक्रं चन्द्रगतं नित्यं रजः सूर्येण सङ्गतम् । (९९।१)

शुक्रं शिवो रजः शक्तिस्तया योगः सुदुर्लभः ॥ (९९।२)

मरुता शक्तिचारेण रजश्चोर्ध्वं प्रणीयते । (१००।१)

ऐक्यं तद्बिन्दुना याति तदा दिव्यं वपुर्भवेत् ॥ (१००।२)

महामुद्रावामाङ्घ्रिमूलभागेन योनिस्थानं प्रपीडयेत् । (१०१।१)

दक्षिणाङ्घ्रिं च विततं हस्ताभ्याम् अभिधारयेत् ॥ (१०१।२)

हनुं वक्षसि निक्षिप्य वायुना जठरं ततः । (१०२।१)

आपूर्य रेचयेद्देवि स्थित्वा बद्धासनो यमी ॥ (१०२।२)

एषा ख्याता महामुद्रा मलसंशोधनी वरा । (१०३।१)

सूर्येन्दू घटयेज्जिह्वाशोषणी पापनाशिनी ॥ (१०३।२)

तथा दक्षिणपादेन योनिस्थानं प्रपीडयेत् । (१०४।१)

वितत्य वामपादं च कराभ्यां धारयेत्प्रिये ॥ (१०४।२)

शेषं पूर्वोक्तवत् कुर्यादेवं सव्यापसव्ययोः । (१०५।१)

भागयोः समकालः स्यादभ्यासस्तां विवर्जयेत् ॥ (१०५।२)

तस्य पथ्यमपथ्यं च षड्रसा नीरसा अपि । (१०६।१)

घोरं विषं वातिसुखं पीयूषमिव जीर्यते ॥ (१०६।२)

गुल्मोदावर्तकुष्ठाद्या रोगा नश्यन्त्यसंशयम् । (१०७।१)

सिद्धिदेयं महामुद्रा कालं हन्ति जराभयम् ॥ (१०७।२)

न प्रकाश्या न देया च यस्मै कस्मैचन प्रिये । (१०८।१)

३। प्रत्याहारःमुक्तासनस्थितो योगी ऋज्वङ्गग्रीवमस्तकः ॥ (१०८।२)

घोणाग्रलोचनः स्वस्थः कुटीस्थः प्रणवं जपेत् । (१०९।१)

त्रिलोकश्च त्रिकालश्च त्रिदेवास्त्रीश्वरा अपि ॥ (१०९।२)

त्रिज्योतींषीन्दुमुख्यानि त्रिवेदाश्चाग्नयस्त्रयः । (११०।१)

शक्तित्रयं त्रिपदवी ब्राह्मी चैन्द्री च वैष्णवी ॥ (११०।२)

वर्णत्रयं च भासन्ते यत्र तज्ज्योतिरोमिति । (१११।१)

तम् ॐकारं च मनसा वचसा कर्मणा तु यः ॥ (१११।२)

ध्यायेज्जपेदभ्यसेच्च स मुक्तो भवबन्धनात् । (११२।१)

गच्छंस् तिष्ठञ्जपञ्जाग्रच्छुचिर् वाप्यशुचिर् यदि ॥ (११२।२)

न कर्मणा च लिप्तः स्याज्जलेनाब्जदलं यथा । (११३।१)

वायौ चलति सर्वेऽपि चलन्तीन्द्रियधातवः ॥ (११३।२)

स्थिते वायौ स्थिरे सर्वं वपुःप्रभृति शाम्भवि । (११४।१)

तस्माद्वायुं निबध्नीयात्स्थिरे वाते स्थिरं मनः ॥ (११४।२)

स्थिरे मनसि जीवश्च स्थिरो भवति भैरवि । (११५।१)

यावत्संयमितो वायुर्यावच्चेतोऽपि सुस्थिरम् ॥ (११५।२)

बीजं यावद्भ्रुवोर्मध्ये तावत्कालभयं न हि । (११६।१)

षट्त्रिंशद्व्यङ्गुलं नित्यं ततः प्राणः प्रकीर्तितः ॥ (११६।२)

बद्धपद्मासने स्थित्वा ऋज्वङ्गः स्थिरमानसः । (११७।१)

वामनासापुटेनैव पूरयेत्प्राणमारुतम् ॥ (११७।२)

यावत्षोडशमात्रं च कुम्भयेद् द्वादश प्रिये । (११८।१)

रेचयेद्दशमात्रं च दक्षनासापुटेन च ॥ (११८।२)

पुनश्च सूर्यमार्गेण पूरयेत् पूर्ववत्प्रिये । (११९।१)

कुम्भयित्वा रेचयेच्च वामनासापुटेन च ॥ (११९।२)

प्राणायामविधिः प्रोक्तस्त्रिविधो योगिवन्दिते । (१२०।१)

अधमो मध्यमो देवि ह्युत्तमोऽपि यथाक्रमम् ॥ (१२०।२)

प्रोक्तो ऽयम् अधमस् तस्माद् द्विगुणो मध्यमः स्मृतः । (१२१।१)

उत्तमस्त्रिगुणः प्रोक्तः प्राणायामोऽयमीश्वरि ॥ (१२१।२)

यदा तु वामनासायां पूरयेच्चन्द्रमक्षरम् । (१२२।१)

ध्यायेदमृतवारीशमध्यस्थं क्षीरसन्निभम् ॥ (१२२।२)

यदा तु दक्षनासायां पूरयेत् सूर्यमक्षरम् । (१२३।१)

ज्वलज्ज्वलनसङ्काशं नाभिस्थं चिन्तयेत्सदा ॥ (१२३।२)

एवं बीजद्वयं ध्यात्वा नासारन्ध्रद्वयेन च । (१२४।१)

पूरयेद्यस्तु मतिमान्नाडीशुद्धिरतो भवेत् ॥ (१२४।२)

एवं मासत्रयाभ्यासाद्यथेष्टं वायुधारणम् । (१२५।१)

प्रदीप्तो जाठरो वह्निर्नादव्यक्तिश्च जायते ॥ (१२५।२)

आरोग्यं प्राप्नुयाद्देवि नित्यमभ्यासयोगतः । (१२६।१)

प्रथमेयं न धर्मः स्याद्द्वितीये कम्पते वपुः ॥ (१२६।२)

उत्तिष्ठति तृतीये तु बद्धपद्मासनस्थितेः । (१२७।१)

प्राणायामादिषट्केन प्रत्याहारो भवेच्छिवे ॥ (१२७।२)

तद्द्विषट्केन विधिना धारणा तु प्रशस्यते । (१२८।१)

धारणाद्वादशेन स्याद्ध्यानं तद्द्वादशात्मकः ॥ (१२८।२)

समाधिः कथ्यते देवि तेन दृश्यं परात्परम् । (१२९।१)

तस्मिन्परापरे धाम्नि क्षीयते कर्मसंचयः ॥ (१२९।२)

जन्ममृत्यू न भवतो जरारोगश्च नश्यति । (१३०।१)

युक्तियुक्तेन योगेन चिरायुश्च सुखी भवेत् ॥ (१३०।२)

अयुक्त्याभ्यासनाद्धिक्काकर्णरोगशिरोव्यथा । (१३१।१)

श्वासकासादयो रोगा दोषाः स्युर्बहवस्तथा ॥ (१३१।२)

विपरीतकरणीमुद्रासौम्यस्थानात्समायाता द्वाभ्यां चैका तु भुज्यते । (१३२।१)

ततस्तृतीयो यः कश्चित्स स्याज्जन्मजरोज्झितः ॥ (१३२।२)

प्रज्वलज्ज्वलनाकारो नाभिमध्ये स्थितो रविः । (१३३।१)

तालुमध्ये शशी भाति सुधां वर्षत्यधोमुखः ॥ (१३३।२)

तां ग्रसत्यूर्ध्ववदनो भास्करः किरणत्विषा । (१३४।१)

एतस्य विपरीतं यत्करणं विपरीतकम् ॥ (१३४।२)

काकचञ्चुवदास्यं च कृत्वा वायुं ससूत्कृतम् । (१३५।१)

आदाय नासारन्ध्रेण पुनस्तं श्वसनं त्यजेत् ॥ (१३५।२)

शीतलीकरणाख्योऽयं योगस्तु ज्वरपित्तहृत् । (१३६।१)

अमृतं शीतलं तस्य पिबतश्च जरा न हि ॥ (१३६।२)

जिह्वया तालुमूलेन प्राणं यः पिबति प्रिये । (१३७।१)

तस्य षण्मासतः सर्वे रोगा नश्यन्ति योगिनः ॥ (१३७।२)

रसनामूर्ध्वतः कृत्वा सोमं पिबति यः प्रिये । (१३८।१)

सिद्धिर्मासार्ध आयाति रोगास्तस्य न सन्ति हि ॥ (१३८।२)

जिह्वाग्रेण च संपीड्य रसनान्तर्बिलं महत् । (१३९।१)

ध्यात्वामृतझरीमम्बाम् अर्धाब्देन भवेत्कविः ॥ (१३९।२)

अमृताप्लाविततनोर् योगिनो वत्सरत्रयात् । (१४०।१)

रेतश्चोर्ध्वं प्रयात्येव सिध्यन्ति ह्यणिमादयः ॥ (१४०।२)

त्रिविधं गरलं तस्य शरीरे च न संक्रमेत् । (१४१।१)

जरा च मरणं नास्ति दुष्टसत्त्वभयं तथा ॥ (१४१।२)

४। धारणमुक्तासनसमारूढः प्राणायामरतः सदा । (१४२।१)

प्रत्याहारप्रसन्नः सन्नभ्यसेद्धारणं ततः ॥ (१४२।२)

चेतसो निश्चलत्वं यद्धारणा सा स्मृता शिवे । (१४३।१)

पृथ्व्यादिपञ्चभूतानां या पृथग्धारणा हृदि ॥ (१४३।२)

चतुरश्रा सुवर्णा सलकारा च हृदि स्थिता । (१४४।१)

ब्रह्मणा सहिता भूमिर्ध्यातव्या पञ्च नाडिकाः ॥ (१४४।२)

प्राणं तत्रैव मनसा धारयेत्सह शांभवि । (१४५।१)

एषा स्तम्भकरी विद्या पृथ्वीजयमवाप्नुयात् ॥ (१४५।२)

अर्धचन्द्रप्रतीकाशं कर्पूरहिमनिर्मलम् । (१४६।१)

कण्ठस्थानगतं नित्यं सुधाप्लुतवकारयुक् ॥ (१४६।२)

जलतत्त्वं च संयुक्तं विष्णुना तत्र धारयेत् । (१४७।१)

प्राणं चित्तेन सहितं ध्यातव्यं पञ्चनाडिकाः ॥ (१४७।२)

एषा हि वारुणी विद्या विषपित्तज्वरापहा । (१४८।१)

ग्रसने कालकूटस्य मयैव परिकल्पिता ॥ (१४८।२)

त्रिकोणं तप्तहेमाभं सरेफं रुद्रदैवतम् । (१४९।१)

तालुस्थानगतं ध्यायेद्वह्नितत्त्वं ज्वलत्प्रभम् ॥ (१४९।२)

तत्रैव पञ्चघटिकाः प्राणं च मनसा सह । (१५०।१)

धारयेन्निहितं योगी ह्येषा वैश्वानरी परा ॥ (१५०।२)

विषाग्निभीतिसंहर्त्री वातश्लेष्मादिरोगहृत् । (१५१।१)

वर्तुलं नीलमेघाभं भ्रुवोर्मध्ये प्रतिष्ठितम् ॥ (१५१।२)

सयकारं वायुतत्त्वं नित्यमीश्वरदैवतम् । (१५२।१)

तत्रैव नाडिकाः पञ्च प्राणं च मनसा सह ॥ (१५२।२)

धारयेद्वायवीयैषा विद्या खगतिदायिनी । (१५३।१)

मृगतृष्णाम्बुसङ्काशं हकारेण समन्वितम् ॥ (१५३।२)

सदाशिवादिदैवं च ब्रह्मरन्ध्रगतं सदा । (१५४।१)

व्योमतत्त्वं निराकाशं शान्तं सर्वगतं प्रिये ॥ (१५४।२)

तत्र प्राणं च संयम्य मनसा सह धारयेत् । (१५५।१)

यावत्स्युः पञ्च घटिका नभोविद्येयमीश्वरि ॥ (१५५।२)

कथिता मोक्षदा देवि योगिनां दुःखहारिणी । (१५६।१)

स्तम्भनी पार्थिवी विद्या प्लावनी वारुणी मता ॥ (१५६।२)

ततो वैश्वानरी विद्या दाहिनीति प्रकीर्तिता । (१५७।१)

वायवी भ्रामणी प्रोक्ता शमनी व्योमरूपिणी ॥ (१५७।२)

क्रमशः पञ्चविद्याश्च धारणीयाः पृथक्पृथक् । (१५८।१)

स्वनामकर्मसदृशं फलं ददति योगिनाम् ॥ (१५८।२)

एषा पञ्चविधा देवि धारणा भुवि दुर्लभा । (१५९।१)

५। ध्यानम्तत्त्वेषु निश्चला चिन्ता या तद्ध्यानं प्रकीर्त्यते ॥ (१५९।२)

ध्यानं द्विधेति विख्यातं सगुणं निर्गुणं प्रिये । (१६०।१)

सगुणं वर्णसहितं निर्गुणं वर्णवर्जितम् ॥ (१६०।२)

लक्षं च वाजपेयानामश्वमेधसहस्रकम् । (१६१।१)

सकृद्ध्यानस्य योगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ (१६१।२)

प्रत्यङ्मना बहिर्दृष्टिर् ऋजुः पद्मासनस्थितः । (१६२।१)

ध्यानयोगः स विज्ञेयः सद्यः सिद्धिप्रदः शुभः ॥ (१६२।२)

मूलाधारे सुवर्णाभे चक्रेऽस्मिन्प्रथमे प्रिये । (१६३।१)

ध्यात्वात्मानं च नासाग्रे लक्षयेद्धन्ति किल्बिषम् ॥ (१६३।२)

स्वाधिष्ठाने च रत्नाभे ह्यात्मानं परिचिन्तयेत् । (१६४।१)

नासाग्रलक्षो दुःखेभ्यो मुच्यते योगिसत्तमः ॥ (१६४।२)

बालारुणाभे चात्मानं चक्रेऽस्मिन्मणिपूरके । (१६५।१)

स्मृत्वा नासाग्रदृष्टिः संस्त्रिजगत्क्षोभयेद्यमी ॥ (१६५।२)

विद्युन्मालानिभे चक्रेऽनाहते हृदयस्थले । (१६६।१)

प्राणायामेन बहुधा साधिते परमेश्वरि ॥ (१६६।२)

आत्मानं चिन्तयेद्यस्तु नासाग्रगतलोचनः । (१६७।१)

भवेद्ब्रह्मसमो योगी वशीकृतमनाः प्रिये ॥ (१६७।२)

घण्टिकायां विशुद्धाख्ये स्वर्णचम्पकसन्निभे । (१६८।१)

घ्राणाग्रदृष्टिरात्मानं ध्यात्वानन्दमयो भवेत् ॥ (१६८।२)

लम्बिकायां सुधापूर्णे चन्द्रमण्डलमण्डिते । (१६९।१)

नासाग्रदृष्टिरात्मानं ध्यात्वानन्दमयो भवेत् ॥ (१६९।२)

भ्रुवोर्मध्येऽञ्जनाकारे ध्यायेदात्मानमीश्वरि । (१७०।१)

जितप्राणो भवेद्योगी योगानन्दमयो भवेत् ॥ (१७०।२)

निर्गुणं निरपायं च शिवं शान्तं परात्परम् । (१७१।१)

विश्वतैजसम् आत्मानं ध्यायेद्भ्रूमध्यलोचनः ॥ (१७१।२)

ब्रह्मानन्दमयो योगी भवत्येव न संशयः । (१७२।१)

आज्ञाचक्रमिति ख्यातं परे व्योम्नि निरामये ॥ (१७२।२)

शिवम् आत्मानमाचिन्त्य भवेज्ज्ञानमयो वशी । (१७३।१)

गगनाकारममलं मृगतृष्णाम्बुसन्निभम् ॥ (१७३।२)

ध्यात्वात्मानं सर्वगतं मोक्षं व्रजति संयमी । (१७४।१)

अपानमेढ्रौ नाभिश्च हृदयं घण्टिका तथा ॥ (१७४।२)

लम्बिका च भ्रुवोर्मध्यं नभश्च ब्रह्मरन्ध्रकम् । (१७५।१)

तव चक्रमिति ख्यातं देयं स्थानं च योगिनाम् ॥ (१७५।२)

धारणा पञ्चघटिका षण्णाडी ध्यानमुच्यते । (१७६।१)

समाधिर्द्वादशाहं स्यात्प्राणसंयमनात्प्रिये ॥ (१७६।२)

६। समाधिःजलसैन्धवयोर्योगादेकत्वं च यथा भवेत् । (१७७।१)

चित्तात्मनोः सामरस्यं समाधिः स तु कथ्यते ॥ (१७७।२)

मनः प्रलीयते चान्ते यदा प्राणक्षयो भवेत् । (१७८।१)

सामरस्यं तदा स्याच्च समाधिः स तु कथ्यते ॥ (१७८।२)

प्रणष्टाखिलसङ्कल्पो जीवात्मा परमात्मना । (१७९।१)

यदेकत्वं भजेद्देवि समाधिः स तु कथ्यते ॥ (१७९।२)

परापेक्षोज्झितं चित्तमिन्द्रियेषु प्रवर्तते । (१८०।१)

यदा जीवो गतश्चैक्यं तदा नैवेन्द्रियं मनः ॥ (१८०।२)

शब्दं स्पर्शं च रूपं च रसं गन्धं परं तथा । (१८१।१)

आत्मानं च सुखं दुःखं मानामानं प्रियाप्रिये ॥ (१८१।२)

शीताशीतं तथा वातमातपं यो न वेत्ति च । (१८२।१)

न बाध्यते स्वकर्मौघैर्न कैश्चिदपि बाध्यते ॥ (१८२।२)

न शस्त्रैर्बाध्यते मन्त्रैर्यन्त्रैस्तन्त्रैर्न गृह्यते । (१८३।१)

नाग्निना न जलेनापि वायुना न च पीड्यते ॥ (१८३।२)

अवध्यो देहिभिः सर्वैर् माननीयः सुरैरपि । (१८४।१)

आहारे च विहारे च निद्रायाम् अवबोधने ॥ (१८४।२)

सर्वकर्मसु युक्तः सन्स तत्त्वं वेत्ति योगिनि । (१८५।१)

निरालम्बं निराकारमनाद्यन्तं निराश्रयम् ॥ (१८५।२)

अनालयं निष्प्रपञ्चं निष्क्रियं निर्मलं महत् । (१८६।१)

निश्चलं निर्मलं नित्यं निर्गुणं व्योम चिन्मयम् ॥ (१८६।२)

सदानन्दमनन्तं च सर्वगं विभु संततम् । (१८७।१)

एतद्ब्रह्मपदं तत्त्वं विद्धि त्वं विन्ध्यवासिनि ॥ (१८७।२)

अनामये निरालम्बे निरातङ्के महाद्युतौ । (१८८।१)

निराभासे परे तत्त्वे योगयुक्तः प्रलीयते ॥ (१८८।२)

दुग्धे दुग्धं घृते चाज्यमग्नावग्निर्जले जलम् । (१८९।१)

क्षिप्तं व्रजेत्तन्मयत्वं तथा ब्रह्मणि लीयते ॥ (१८९।२)

योगाभ्यासफलम्मयोदितमिदं सर्वं दिव्यवायुरसायनम् । (१९०।१)

यः सेवेत स पुण्यात्मा कृतकृत्यो जगत्त्रये ॥ (१९०।२)

सर्वयज्ञफलोपेतः स स्नातः सर्वतीर्थके । (१९१।१)

स यशस्वी स योगीन्द्रः स एवामरवन्दितः ॥ (१९१।२)

स एव सिद्धः शुद्धश्च मम तुल्यो वरानने । (१९२।१)

तस्मिन्स्निह्यति मे चेतस्तच्चित्तं मे निवासभूः ॥ (१९२।२)

सफलं जीवितं तस्य पूतं तदुभयं कुलम् । (१९३।१)

तत्पदन्यासमात्रेण धरित्री पावनीकृता ॥ (१९३।२)

यत्रोषितं क्षणं तेन पुण्यक्षेत्रं हि सा मही । (१९४।१)

धन्या तज्जनयित्री च पुण्यस्तज्जनकः प्रिये ॥ (१९४।२)

तद्दर्शनात्सजीवाः स्युः शूलप्रोतादयः शवाः । (१९५।१)

तद्वाक्येनैव सर्वेऽपि लभन्तेऽपि शुभाशुभम् ॥ (१९५।२)

तन्मूत्रमलसंस्पर्शाल्लोहा यान्ति सुवर्णताम् । (१९६।१)

किं पुनः कथ्यते देवि मम तुल्यपराक्रमः ॥ (१९६।२)