ऋतुचर्या, कालविभागःश्रीभैरवी । (१।१)

भगवन् त्वत्प्रसादेन नित्याचारक्रमः श्रुतः । (१।२)

स्वामिन्नैमित्तिकाचारं श्रोतुं वाञ्छास्ति मे वद ॥ (१।३)

श्रीभैरवः । (२।१)

तच्छृणु त्वं महादेवि ब्रूमि नैमित्तिकीं विधिम् । (२।२)

कालाधीनः स तु भवेदनपायोऽमितः सदा ॥ (२।३)

अनादिनिधनः सूक्ष्मः स्थूलो व्याप्तः सदातनः । (३।१)

ब्रह्मादयश्च सूर्याद्या महाभूतादयः परे ॥ (३।२)

कालानुसारिणः सर्वे प्रयत्ने कालरूपिणः । (४।१)

कालादेव हि जायन्ते लीयन्ते तत्र सर्वदा ॥ (४।२)

यः कालः सोऽहमेवेति त्वं च कालप्रवर्तिनी । (५।१)

तस्माज्जन्मभृतां जन्मनिधनाय निवेद्यते ॥ (५।२)

अविभाज्यो हि कालोऽयं तथापि प्रविभज्यते । (६।१)

तीक्ष्णसूच्याब्दपत्रं तु यावत्कालेन भिद्यते ॥ (६।२)

स कालो लव इत्युक्तस्त्रुटी त्रिंशल्लवैर् भवेत् । (७।१)

तद्योऽयं स्यात्त्रुटिः कालो मात्रा स्यात्तद्द्वयान्विता ॥ (७।२)

दृक्पक्ष्मणोः परिक्षेपः स तु मात्रा प्रशस्यते । (८।१)

मात्राष्टादशभिः काष्ठा काष्ठात्रिंशद्युता कला ॥ (८।२)

कलात्रिंशत्क्षणः प्रोक्तः क्षणैः षड्भिश्च नाडिका । (९।१)

नाडीद्वयं मुहूर्तः स्यात्तैश्चतुर्भिश्च यामकः ॥ (९।२)

यामैश्चतुर्भिर् दिवसस्तथा रात्रिर्भवेत्प्रिये । (१०।१)

एवं दिवानिशं किं तु पूर्वाह्णो दश नाडिकाः ॥ (१०।२)

मध्याह्ने दश नाडी स्यादपराह्णस्तथैव च । (११।१)

पूर्वरात्रं चार्धरात्रं तथैवापररात्रकम् ॥ (११।२)

दिवसैः पञ्चदशभिः पक्षः स्याच्छुक्लसंज्ञकः । (१२।१)

द्वितीयः कृष्णपक्षः स्याद्द्वाभ्यां मासस्तु जायते ॥ (१२।२)

मासाभ्यामृतुसंज्ञा स्यादृतुभ्यां कालसंज्ञकः । (१३।१)

ऋतुत्रयं स्यादयनं द्वाभ्यां संवत्सरो भवेत् ॥ (१३।२)

अष्टादशप्रकारेण कालस्तस्माद्विभज्यते । (१४।१)

माघादिमासाः क्रमशो भवन्ति शिशिरादयः ॥ (१४।२)

शिशिरश्च वसन्तश्च ग्रीष्मो वर्षा शरद्धिमः । (१५।१)

ऋतवो दक्षिणं तेषां कथयामि शृणु प्रिये ॥ (१५।२)

हेमन्तर्तुस्वरूपम्तत्र सूर्यो दिशश्चैव हिमानीकलुषीकृताः । (१६।१)

धूमधूम्ररजोमन्दो वायुः शीतप्रबोधनः ॥ (१६।२)

रोमाञ्चकारी कौबेरो लवल्यः पुष्पितास्तदा । (१७।१)

पुंनागलोध्रफलिनीपुष्पामोदितषट्पदाः ॥ (१७।२)

गजवाजीगोमहिषीकाकाजाद्याश्च गर्विताः । (१८।१)

सरित्प्रालेयपटलसंछन्नशकुनादयः ॥ (१८।२)

सोष्णबाष्पजलाः कूपाः पश्य हैमन्तिके ऋतौ । (१९।१)

शिशिरर्तुस्वरूपमेवं हि शिशिरे काले चयं याति कफः स्वतः ॥ (१९।२)

वसन्तर्तुस्वरूपम्वसन्ते विमला दिक्काः सूर्यश्चारुणदीधितः । (२०।१)

मलयानिलसञ्चारो नवपल्लवशोभिताः ॥ (२०।२)

नवीनत्वक्पलाशाढ्या वृक्षाः सर्वत्र पुष्पिताः । (२१।१)

पलाशकादिमैः पुष्पैः प्रविभाति वनस्थली । (२२।१)

भ्रमद्भ्रमरनिध्वानकोकिलालापसंकुला ॥ (२२।२)

श्लेष्मकोपश्च भवति कालः सर्वोत्तमो ह्ययम् । (२३।१)

ग्रीष्मर्तुस्वरूपम्ग्रीष्मे तीक्ष्णकरश्चण्डोऽतसीकुसुमसन्निभः ॥ (२३।२)

संतापितमहीदिक्कः शोषिताशेषभूरसः । (२४।१)

दावाग्निनातिज्वलिता दिशो भूमिश्च धूसराः ॥ (२४।२)

नैरृतो वायुरत्युग्रो वात्या चोग्रासुखा भवेत् । (२५।१)

आतपस्वेदपवनैः प्राणिनो ज्वरिता इव ॥ (२५।२)

संतप्तक्रोडमहिषमातङ्गैर् आकुलीकृताः । (२६।१)

चण्डाशुकिरणोत्तप्तशुष्कस्वल्पजलान्विताः ॥ (२६।२)

कल्लोलितास्तटाकाद्याः संतप्तजलजन्तवः । (२७।१)

जीर्णशुष्कविशीर्णैश्च पर्णैश्च पतितैर् द्रुमाः ॥ (२७।२)

सोष्माश्छायाविहीनाश्च वायुव्याकुलिता भृशम् । (२८।१)

शुष्कपत्रलतागुल्माः शिरीषाः कुसुमोज्ज्वलाः ॥ (२८।२)

श्लेष्मक्षयश्चानुदिनं तस्माद्वायोश्चयो भवेत् । (२९।१)

वर्षर्तुस्वरूपम्वर्षर्तौ पश्चिमो वायुर्मही नवतृणावृता ॥ (२९।२)

भिन्नैस्तथाञ्जनाभैश्च जलदैश्छादिताखिला । (३०।१)

शक्रगोपावृता पृथ्वी सर्वसस्यमनोहरा ॥ (३०।२)

भूलतानिवहच्छन्ना जलक्लिन्ना च पङ्किला । (३१।१)

मत्तकेकिकुलक्रीडानृत्तविस्तीर्णपिञ्छका ॥ (३१।२)

भेकभीकरनिध्वानबधिरीकृतदिङ्मुखा । (३२।१)

कदम्बकदलीजातिकुटजामोदमेदुरा ॥ (३२।२)

धाराधराम्बुधाराभिघातनष्टसरोरुहा । (३३।१)

प्रभूतसलिलापूर्णसोपाना दीर्घिका भृशम् ॥ (३३।२)

पतिसंयोगसदृशमहाकारा महाजलाः । (३४।१)

पूर्णोभयतटान्ताश्च नद्यः सकलुषोदकाः ॥ (३४।२)

नभः स्तनितजीमूतप्रोद्यद्विद्युत्प्रदीपितम् । (३५।१)

अन्योन्याम्बुदसंघट्टजातनिर्घोषभीकरम् ॥ (३५।२)

इन्द्रचापलसन्मेघच्छादितार्केन्दुमण्डलम् । (३६।१)

वनं हृष्टाजमहिषकिटिचातकसङ्कुलम् ॥ (३६।२)

श्लेष्मा क्षीणतरो वायोः कोपः पित्तचयस्तदा । (३७।१)

शरदृतुस्वरूपम्शरदि स्फुरिताभाश्च भानोस्तीक्ष्णा मरीचयः ॥ (३७।२)

प्रक्षीणवारिविमलवारिदोन्मुक्तमार्गकाः । (३८।१)

ज्योत्स्नामृतरसासिक्तमोदिताखिलजन्तवः ॥ (३८।२)

स्फुरितोडुकुलाकीर्णा रात्रयश्च मनोहराः । (३९।१)

विमलाकाशरुचिराः कामलीलोत्सवप्रदाः ॥ (३९।२)

मही चाश्यानपङ्का च कणिकापूर्णशालिका । (४०।१)

सदस्यः फुल्लकमलकुमुदोत्पलमण्डिताः ॥ (४०।२)

प्रहृष्टमीनहंसालीलीलालोलतरङ्गिकाः । (४१।१)

अमलाम्बुसराकीर्णाः स्नानपानहितप्रदाः ॥ (४१।२)

दिशः प्रफुल्लरुचिरकाशचामरशोभिताः । (४२।१)

विमलामोदितक्रोञ्चमल्लिकापरिमण्डिताः ॥ (४२।२)

सप्तच्छदरजोयोगदृप्तदन्तिकुलं वनम् । (४३।१)

प्रक्षीयते तदा वायुः पित्तं कुप्यति पार्वति ॥ (४३।२)

आदानविसर्गकालस्वरूपम्दिवानिशादिमध्यान्ते श्लेष्मपित्तसमीरणाः । (४४।१)

कुप्यन्ति ऋतवः सर्वे प्रवर्तन्ते क्रमाच्छिवे ॥ (४४।२)

दिनमाग्नेयरूपं स्याद् रात्रिः सौम्यमयी भवेत् । (४५।१)

द्वौ च पक्षौ तदा देवि ऋतू हेमन्तशैशिरौ ॥ (४५।२)

तौ ऋतू हिमकालः स्यादुष्णौ मधुनिदाघकौ । (४६।१)

प्रावृट्शरदृतू ज्ञेयौ वर्षाकालः स उच्यते ॥ (४६।२)

ऋतुभिः शिशिराद्यैस्तत्त्रिभिः स्यादुत्तरायणम् । (४७।१)

तदा ज्ञेयमिति ज्ञेयमादानं तद्भवेत्प्रिये ॥ (४७।२)

सूर्यानिलौ स्वभावेन भूमिसौम्यरसापहौ । (४८।१)

किंतु मार्गवशादेतावत्युष्णखररूक्षकौ ॥ (४८।२)

आददाते बलं तेजः प्राणिनां प्रतिवासरम् । (४९।१)

तिक्तः कषायकटुकौ प्रबलाः स्युर्यथोत्तरम् ॥ (४९।२)

प्रावृडाद्यैश्च ऋतुभिस्त्रिभिः स्याद्दक्षिणायनम् । (५०।१)

एतत्सोमात्मकं विद्धि विसर्गाख्यमिति स्मृतम् ॥ (५०।२)

प्रकृत्या शीतला वृष्ट्या वायुसोमाम्बुदाः परम् । (५१।१)

बलिनः स्युर्यतस्तस्मात्सूर्यः क्षीणरुचिर् भवेत् ॥ (५१।२)

गते भूतलतापेऽस्मिन् प्राणिनां प्रतिवासरम् । (५२।१)

कालो बलं विसृजति प्रबलाः स्युर्यथोत्तरम् ॥ (५२।२)

अत्राम्ललवणौ स्वादू रसाः स्निग्धा भवन्ति हि । (५३।१)

हेमन्ते शिशिरे पूर्णं मधौ शरदि मध्यमम् ॥ (५३।२)

ग्रीष्मे प्रावृषि शीतं स्यात्सर्वेषां प्राणिनां बलम् । (५४।१)

हेमन्तर्तुचर्यारसस्य बलिनः शीतसंवृतत्वाद्धिमागमे ॥ (५४।२)

कोष्ठाग्नेश्चाविकीर्णत्वात्पिण्डितो जठरे यतः । (५५।१)

ततो बलीयान् कोष्ठाग्निस् तस्मिन् स्वल्पाशनो यदि ॥ (५५।२)

वायुना दीप्यते वह्निः पचेद्धातून् रसादिकान् । (५६।१)

तस्माद्धिमागमे सेव्यो मधुरो लवणाम्लकः ॥ (५६।२)

अथ दैर्घ्यान्निशानां तु क्षुधा प्रातस्तरां भवेत् । (५७।१)

दिनचर्याप्रकारेण विसृजन्मलमूत्रकम् ॥ (५७।२)

दन्तकाष्ठादिकं सर्वं विदध्यात्परमेश्वरि । (५८।१)

ततो मूर्धार्हवातघ्नतैलेनाभ्यङ्गम् आचरेत् ॥ (५८।२)

गात्राभ्यङ्गं मर्दनं च यावच्छक्यं च यथासुखम् । (५९।१)

कुशलैर् बाहुयुद्धं च यावच्छक्यं भजेत्ततः ॥ (५९।२)

गोधूमचणकैर् मुद्गैर् हृततैलो यथाविधि । (६०।१)

स्नात्वा कौशेयेके रक्ते लघुन्युष्णे सुसान्द्रके ॥ (६०।२)

वाससी परिधायैव कस्तूर्या कुङ्कुमेन च । (६१।१)

कालागरुद्रवेणैव चर्चां कुर्वीत विग्रहे ॥ (६१।२)

धूपयेद्देहचिकुरान्कालागरुजधूपतः । (६२।१)

चम्पकं बकुलं पुष्पं शतपत्रं च कैतकम् ॥ (६२।२)

जवाद्यैरुपलिप्तानि कृत्वा शिरसि धारयेत् । (६३।१)

गुडासवं मद्यमण्डं मद्यं मांसं च मेदुरम् ॥ (६३।२)

स्निग्धं मांसरसं सोष्णं माषगोधूमपिष्टजान् । (६४।१)

इक्षुक्षीरविकारांश्च सोष्णमन्नं तिलोद्भवम् ॥ (६४।२)

शौचे सुखोष्णं सलिलं सोष्मलं चारु मन्दिरम् । (६५।१)

शयनं कौथकश्लक्ष्णमृदुलाजिनकम्बलैः ॥ (६५।२)

प्रावारैः शुभकौशेयैः क्रमेणास्तृतमुज्ज्वलम् । (६६।१)

भजेदवृद्धसूर्यांशून् पृष्ठभागेन शाम्भवि ॥ (६६।२)

स्वेदं चोपानहं नित्यं हसन्तीतीव्रतापिते । (६७।१)

गर्भगेहे निवासं च वृत्तपीनोन्नतस्तनीः ॥ (६७।२)

रथाङ्गवृत्तसुश्रोण्यो रम्भास्तम्भोरुमण्डिताः । (६८।१)

मद्यपानमदोन्मत्ता वस्त्रस्रग्गन्धशोभिताः ॥ (६८।२)

प्रियाः प्रीताः समाश्लिष्येन्न बाधा शीतदोषजा । (६९।१)

कस्तूरी कुङ्कुमं चन्द्रं लवङ्गं जातिकाफलम् ॥ (६९।२)

प्रत्येकं निष्कमेकं स्यात्सारः खदिरसम्भवः । (७०।१)

युञ्ज्यात्षोडशनिष्कं च सर्वं पेष्यं हिमाम्बुना ॥ (७०।२)

गुलिकां मरिचाकारां कुर्याद्दौर्गन्ध्यनाशिनीम् । (७१।१)

वातश्लेष्महरा रुच्या गुटिकैषा प्रकीर्तिता ॥ (७१।२)

गुट्यन्वितं च ताम्बूलं यथेष्टं भक्षयेत्सदा । (७२।१)

एवं हेमन्तचर्या स्यात् शिशिरे ऽप्यमुमाचरेत् ॥ (७२।२)

श्लेष्मा चितः स्यान्नितरां भजेद्धैमन्तिकं विधिम् । (७३।१)

अत्रादानभवं रूक्षं भवेच्छीतो महत्तरः ॥ (७३।२)

वसन्तर्तुचर्याशिशिरे तु चितः श्लेष्मा वसन्तेऽर्कांशुविद्रुतः । (७४।१)

नाशयेज्जाठरं वह्निं स्वयं तोयस्वभावतः ॥ (७४।२)

जनयेद्रोगमखिलं तस्माच्छीघ्रं कफं जयेत् । (७५।१)

अथ वासन्तिकां चर्यां कथयामि मम प्रिये ॥ (७५।२)

तीक्ष्णाञ्जनच्छर्दिनस्यैर् व्यायामोद्वर्तनैरपि । (७६।१)

पादाभ्यां मर्दनेनोष्मवारिस्नानेन तं हरेत् ॥ (७६।२)

काषायरक्तकौसुम्भकौशेयवसनानि च । (७७।१)

परिधाय सकर्पूरागरुणाङ्गानि धूपयेत् ॥ (७७।२)

कस्तूरीकुङ्कुमहिमैश्चन्दनैर्लेपयेत् तनुम् । (७८।१)

चूतचम्पकपुन्नागपूगकेसरपाटलम् ॥ (७८।२)

माधवीकेतकीमल्लिकाशोकनवमालिकाः । (७९।१)

जवाद्यैर्लेपिताः कृत्वा वहेत्कल्हारमुत्पलम् ॥ (७९।२)

मद्यं पञ्चविधं प्रोक्तं सर्वव्याधिहरं परम् । (८०।१)

माधवारिष्टमार्द्वीकासवशीथुर् इतीरिताः ॥ (८०।२)

क्षौद्रैर् मदकरद्रव्यै रचितो माधवः स्मृतः । (८१।१)

चिरं मदकरद्रव्यं खनित्वा स्थापितं भुवि ॥ (८१।२)

अरिष्टोऽयमिति ज्ञेयो मार्द्वीको गोस्तनीभवः । (८२।१)

आसवो मदकृद्द्रव्यसवनाद्वा समुद्भवः ॥ (८२।२)

शीथुर् इक्षुरसाज्जातः सेव्याः पञ्च मया मताः । (८३।१)

कामिनीवदनाम्भोजवासिताश् चित्तहारिणः ॥ (८३।२)

पुष्पादिवासिता हृद्याः कान्तानयनरञ्जिताः । (८४।१)

पुराणाः कटुकास्तिक्ताः कषायाः श्लेष्महारिणः ॥ (८४।२)

मातुलुङ्गाम्रजम्बूनां पत्रपुष्पफलान्विताः । (८५।१)

सुहृद्भिः सह जंबीररसार्द्रकपलाण्डुकम् ॥ (८५।२)

जाङ्गलं पललं शूल्यं तद्रसं च कृतं नवम् । (८६।१)

पुराणक्षौद्रगोधूमयवषष्टिकशालिकान् ॥ (८६।२)

भजेत्कफघ्नं शाकं च व्यञ्जनं पानकं तथा । (८७।१)

अमद्यपस्तु शुण्ठ्यम्बु मुस्ताम्बु क्षौद्रवारि वा ॥ (८७।२)

खदिरासनसारोत्थक्वथितं वारि वा पिबेत् । (८८।१)

उद्याने सौधकाचाद्यैर्मणिनीकाशरोचिभिः ॥ (८८।२)

कुट्टिमैर् मण्डिते चारुमण्डपे सुरतोचिते । (८९।१)

कोकिलालापरुचिरे सुगन्धिकुसुमोज्ज्वले ॥ (८९।२)

बहुपादपसच्छायावारितोष्णाशुदीधितौ । (९०।१)

समन्तात् सलिलापूर्णकुल्याभिः शीतलीकृते ॥ (९०।२)

मलयानिलसञ्चारशमितश्रमवारिणि । (९१।१)

नानाप्रसूनसुभगशाखिनीनालनन्दिते ॥ (९१।२)

लम्बमानसुगन्धस्रङ्मकरन्दाभिषेचिते । (९२।१)

उशीरपाटलीपङ्क्तिशोभिते बिसविस्तृते ॥ (९२।२)

पुष्पैर् आकीर्णिते मन्दतालवृन्तानिलोज्ज्वले । (९३।१)

समासीनः प्रियालापचतुराः कामलोलुपाः ॥ (९३।२)

कन्दर्पदर्पसर्वस्वाः सूक्ष्मस्वच्छांबराः प्रियाः । (९४।१)

तरुणी रमयन् गोष्ठीः कुर्वंस्ताभिर्मनोहराः ॥ (९४।२)

सुहृद्भिर् आप्तैः सहितो मध्याह्नं गमयेत्सुखी । (९५।१)

अतिशीतगुरुस्निग्धस्वाद्वम्ललवणानि च ॥ (९५।२)

तिलेक्षुक्षीरविकृतिदिवास्वप्नातिपिच्छिलम् । (९६।१)

मत्स्यं क्षारोदकं पूपं श्लेष्मलं वर्जयेन्मधौ ॥ (९६।२)

ग्रीष्मर्तुचर्याग्रीष्मे ह्यत्यर्थतीक्ष्णः स्याद् घर्मभानुर्भुवो रसान् । (९७।१)

स्निग्धान् गुणांश्च क्षपयेत्कफस्तस्मात्क्षयं व्रजेत् ॥ (९७।२)

तेन वायुश्चितः स्याच्च पूरितैः शीतलैर्जलैः । (९८।१)

चन्दनागरुकस्तूरीकुङ्कुमैश्च सुगन्धिभिः ॥ (९८।२)

प्रसूनैर्विविधैः फुल्लैर्वासिते मल्लिकादिभिः । (९९।१)

कामिनीपीनवक्षोजदघ्नाम्बुनि सुशोधिते ॥ (९९।२)

ह्रदे वा दीर्घिकायां वा संस्कृतायां यथाविधि । (१००।१)

आ कर्णपूर्णनयनविराजितमुखेन्दुभिः ॥ (१००।२)

मृणालभूषणोद्भासिशिरीषमृदुबाहुभिः । (१०१।१)

कर्पूरमुक्ताकुसुममालामलयजोज्ज्वलैः ॥ (१०१।२)

सूक्ष्मकौसुम्भवसनबद्धमध्यनितम्बिभिः । (१०२।१)

स्वनूपुररवाकृष्टसारसारावरञ्जितैः ॥ (१०२।२)

जलक्रीडातिचतुरैः संयुक्तः कामिनीजनैः । (१०३।१)

संक्रीडेत करोन्मुक्तवारिसिक्ताङ्गनामुखः ॥ (१०३।२)

द्रुतिशृङ्गमुखोत्सृष्टवारिसेचितविग्रहः । (१०४।१)

ताभिर्भुजान्तरं श्लिष्यन् कुर्वन् लीलां मुहुर्मुहुः ॥ (१०४।२)

उत्तीर्य च वपुर्वस्त्रैर् उद्वर्त्य चिकुरान्सुखम् । (१०५।१)

स्वच्छे सूक्ष्मे कषाये च वसने धारयेत्ततः ॥ (१०५।२)

चन्दनागरुकर्पूरैर्धूपयेत्केशविग्रहौ । (१०६।१)

श्रीखण्डचन्द्रकस्तूरीपङ्कचर्चितविग्रहः ॥ (१०६।२)

नेपालमालतीमल्लीपाटलीशतपत्रकाः । (१०७।१)

सौगन्धिकं मरुवकं ह्रीवेरं च मृगाण्डजैः ॥ (१०७।२)

सुगन्धतैलैर्लिप्तानि धारयेत् कुसुमानि च । (१०८।१)

अत्र मद्यं न पेयं स्यादथवा मद्यसात्म्यकैः ॥ (१०८।२)

स्वल्पं पेयं तु तेनेषन्न तृप्तिश्चेत् तदा जलैः । (१०९।१)

स्वादुभिर्बहुभिर् युक्तं पिबेन्मद्यं यथासुखम् ॥ (१०९।२)

तथा नोचेद्भवेद् धातुशोषो ऽन्तर्दाहमोहभाक् । (११०।१)

शिथिलावयवक्षीणप्राणबुद्धिबलः प्रिये ॥ (११०।२)

मधुरं शीतलं स्निग्धं द्रवं लघु हितं भजेत् । (१११।१)

सद्यः सशर्करं लिह्याच्छालेयं जाङ्गलं पलम् ॥ (१११।२)

अमेदुरं मांसरसं रसालां पानकं पिबेत् । (११२।१)

पञ्चसारं च रागं च षाडवं चाथवा हितम् ॥ (११२।२)

रसालापानकेशर्करामरिचोपेतं दधि हस्तविलोडितम् । (११३।१)

एतद्रसाला विख्याता रम्भापनसचूतजैः ॥ (११३।२)

फलैः सशर्कराम्भोभिर् नवमृत्पात्रगं कृतम् । (११४।१)

ईषदम्लमिति ख्यातं पानकं तद्धितंकरम् ॥ (११४।२)

पञ्चसारःमृद्वीकाराजखर्जूरमधूककुसुमानि च । (११५।१)

श्रीपर्णीक्षुद्रखर्जूरीपरिपक्वफलानि च ॥ (११५।२)

सशर्कराम्बु निक्षिप्य दृढं हस्तेन पेषयेत् । (११६।१)

संस्थाप्य नवमृद्भाण्डे ह्यन्येद्युर् वस्त्रशोधितम् ॥ (११६।२)

पञ्चसार इति ख्यातो हृद्यो वातकफापहः । (११७।१)

रागषाडवौसिताक्षौद्रादिमधुरद्रव्ययुक्तं फलं च यत् ॥ (११७।२)

स्वच्छं राग इति ज्ञेयः सर्वसन्तापनाशनः । (११८।१)

अयमेव तु सान्द्रश् चेल् लेह्यं षाडव ईरितः ॥ (११८।२)

स च वस्त्रेण संशुद्धः पेयषाडव उच्यते । (११९।१)

एतत्पञ्चविधं पानं पाटलीचम्पकादिभिः ॥ (११९।२)

एलया वासितं शुद्धं मृद्भाण्डे स्थापिते नवे । (१२०।१)

उशीरतालवृन्तस्य वायुना शीतलीकृतम् ॥ (१२०।२)

मोचचोचदलोपेतमेषा सामान्यसंस्कृतिः । (१२१।१)

अथ नूतनभाण्डान्तः पूरितं स्वादु निर्मलम् ॥ (१२१।२)

पाटलीकेतकीपुष्पकर्पूरसुरभीकृतम् । (१२२।१)

सान्द्रांबरेण संवीतं तालवृन्तैः सुशीतलम् ॥ (१२२।२)

पिबेज्जलं तालसालपूगखर्जूरपादपैः । (१२३।१)

नालिकेराम्रपनसजम्बूपुन्नागचम्पकैः ॥ (१२३।२)

करप्रचेयव्यालम्बिफलपुष्पकगुच्छकैः । (१२४।१)

द्राक्षास्तबकसंछन्नशाखान्तरितराजितैः ॥ (१२४।२)

माधवीस्तबकालीनभृङ्गगीताभिनन्दितैः । (१२५।१)

नानासुगन्धितरुभिर् वार्यमाणार्कदीधितौ ॥ (१२५।२)

हंससारसकारण्डशोभमानसरोवरे । (१२६।१)

परितः प्रवहत्कुल्यातरङ्गानिलशीतले ॥ (१२६।२)

नृत्यत्केकिकलाकीर्णकोकिलालापशोभिते । (१२७।१)

शारिकाशुकसंलापमुह्यन्मानवतीजने ॥ (१२७।२)

उद्याने बालकोशीरवृतौ सलिलसेचिते । (१२८।१)

मृणालपद्मकल्हारोत्पलपल्लवनिर्मिते ॥ (१२८।२)

सुगन्धिपुष्पमालाभिर्लम्बमाने सुशीतले । (१२९।१)

आर्द्राम्बरैश्च रचितच्छायानवपटालिके ॥ (१२९।२)

माधवीमण्डपे रम्ये सर्वसन्तापहारिणि । (१३०।१)

कदलीमृणालकुसुमपल्लवैः परिकल्पिताम् ॥ (१३०।२)

चारूत्तमच्छदपटां हिमाम्बुपरिषेचिताम् । (१३१।१)

शय्यामत्यन्तमृदुलां सन्तापश्रमहारिणीम् ॥ (१३१।२)

तुषारशीतलतरैश्चर्मवस्त्राभिपूरितैः । (१३२।१)

सूक्ष्मैर् जललवैः सिक्तः सवयोभिः समन्वितः ॥ (१३२।२)

मध्याह्नं गमयेदेवं तथा धारागृहेऽथवा । (१३३।१)

दीव्यन् पुस्तमयीकान्तास्तनहस्तमुखच्युतैः ॥ (१३३।२)

बालोशीराम्बुभिः शीते स्वच्छस्फटिकपट्टके । (१३४।१)

कर्पूरचन्दनालिप्ते लुठंस्तापप्रशान्तये ॥ (१३४।२)

प्रत्यग्रस्नानशीताङ्ग्यो मुक्ताभरणभूषिताः । (१३५।१)

मृणालचन्दनालेपा मृणालवलयान्विताः ॥ (१३५।२)

स्वच्छाम्बरातिरुचिराः प्रमदास्तापहारिणीः । (१३६।१)

चुम्बनालिङ्गनस्पर्शैस् तोषयन् परिहासयन् ॥ (१३६।२)

पुष्पमालाविरचितवितानपरिशोभिते । (१३७।१)

शीतांशुकिरणस्पर्शद्रवच्चन्द्रोपलोज्ज्वले ॥ (१३७।२)

चन्द्रिकाकान्तिलसिते मन्दानिलविराजिते । (१३८।१)

सौधस्थले समासीनः शशाङ्ककिरणाह्वयान् ॥ (१३८।२)

भक्षानश्नीत तारेन्दुकिरणैः शीतलीकृतम् । (१३९।१)

सशर्करं पिबेत्क्षीरं माहिषं बलकृद्धितम् ॥ (१३९।२)

निदाघहं शरीरस्य मालाचन्दनधारिणः । (१४०।१)

स्वच्छांशुकावृताङ्गस्य समाप्तरतिकर्मणः ॥ (१४०।२)

जलार्द्रांशुकवातेन तालवृन्तानिलेन च । (१४१।१)

विस्तारिताब्जपत्रस्य वीजनैश्चाम्बुवर्षिभिः ॥ (१४१।२)

मयूरतालवृन्तैश्च तथा च हरिचन्दनैः । (१४२।१)

कर्पूरमल्लिकामुक्तामालाभिर् मधुरैः प्रिये ॥ (१४२।२)

शारिकाशुकबालानाम् आलापैर्बिसभूषणैः । (१४३।१)

फुल्लकल्हारकमलनीलोत्पलविराजितैः ॥ (१४३।२)

कर्पूरचन्दनालेपैः कान्तैश्च प्रमदाजनैः । (१४४।१)

तापः संह्रियते चास्य चादानोष्णाभितापिनः ॥ (१४४।२)

सक्तुकट्वम्ललवणरूक्षायासातपांस्त्यजेत् । (१४५।१)

वर्षर्तुचर्याअथातो वार्षिकीं चर्यां शृणु वक्ष्यामि भैरवि ॥ (१४५।२)

आदानक्षीणधातूनां नराणां जठरानलः । (१४६।१)

क्षीणोऽपि वर्षासमये दोषैः सीदति सत्वरम् ॥ (१४६।२)

सवारिवारिदव्राततिरोहितदिवाकरे । (१४७।१)

व्योम्नि झञ्झासमीरेण शीतलेन तुषारिणा ॥ (१४७।२)

वातः स्यात्कुपितोऽत्यन्तं प्रतप्ताया निदाघतः । (१४८।१)

भूमेर्मेघादिसिक्ताया बाष्पैः कालस्वभावतः ॥ (१४८।२)

अम्लपाकैश्च लूतादिमलिनैः सलिलैस्तथा । (१४९।१)

पित्तं कुप्यति चात्यर्थं दुर्दिनत्वाच्च जाठरः ॥ (१४९।२)

वह्निः सीदति तेनैव श्लेष्मा कुप्यति दुस्तरः । (१५०।१)

एवमन्योन्यदुष्टाः स्युर्दोषाः साधारणं ततः ॥ (१५०।२)

मर्दनं च शिरोऽभ्यङ्गं तैलैर्नारायणैर्भजेत् । (१५१।१)

उष्णोदकैश्च बहुभिः स्नात्वा संमार्जयेत्तनुम् ॥ (१५१।२)

रक्तं चाप्यथवा शुक्लं माञ्जिष्ठं वाथ धारयेत् । (१५२।१)

सान्द्रेणागरुधूपेन शरीरं धूपयेच्छिवे ॥ (१५२।२)

कस्तूरीं कुङ्कुमं चारु भजेत्कालागरुद्रवम् । (१५३।१)

कुटजं केतकीं जातिं मरुवं करवीरकम् ॥ (१५३।२)

स्निग्धजाङ्गलमांसानि संस्कृतांस्तद्रसान् अपि । (१५४।१)

मुद्गाढककुलुत्थानां पिबेद्यूषं च संस्कृतम् ॥ (१५४।२)

अरिष्टाख्यं च मैरेयं पुराणमथवा पिबेत् । (१५५।१)

सौवर्चलयुतं मस्तु पञ्चकोलरजोयुतम् ॥ (१५५।२)

भजेदुष्णकरं सर्वं शुद्धकोष्ठो भवेन्नरः । (१५६।१)

कुर्यात्कषायबस्तिं च जीर्णधान्याशनं भजेत् ॥ (१५६।२)

दिव्यं वा कौपमुदकं शृतं पेयं सुखावहम् । (१५७।१)

अत्यन्तवातवर्षेऽह्नि प्रायेण लवणाम्लकम् ॥ (१५७।२)

मधुरं लघु सक्षौद्रं शुष्कनिस्तालितानि च । (१५८।१)

व्यञ्जनानि च तैलं च वटकान्पर्पटान्भजेत् ॥ (१५८।२)

यथासुखं च ताम्बूलं कस्तूरीफलसंयुतम् । (१५९।१)

नेतेवनीस्याद् अगरुधूपिताम्बरमावहेत् ॥ (१५९।२)

सुगन्धावयवस्तिष्ठेत्सौधे भूबाष्पवर्जिते । (१६०।१)

तुषारशीतरहिते सुरम्येऽगरुधूपिते ॥ (१६०।२)

दिवासुप्तिं नदीतोयं सक्तुं जलघृताप्लुतम् । (१६१।१)

व्यायाममर्ककिरणान् संगमात्यन्तिकं त्यजेत् ॥ (१६१।२)

शरदृतुचर्याअथातः शारदीं चर्यां वक्ष्यामि शृणु वाङ्मयि । (१६२।१)

वर्षर्तौ शीतवृष्टिभ्यां सहसैव रवेः करैः ॥ (१६२।२)

तप्ताङ्गानां नृणां पित्तं चितं वृष्टौ तु शारदे । (१६३।१)

सुतरां कुप्यति तदा तस्मात्पित्तापनुत्तये ॥ (१६३।२)

पित्तघ्नतैलेनाभ्यङ्गं मर्दनं मृदु कल्पयेत् । (१६४।१)

सुखोष्णवारिणा स्नानं शुक्लकाषायमम्बरम् ॥ (१६४।२)

धृत्वा चागरुकर्पूरधूमेनाङ्गानि लेपयेत् । (१६५।१)

भद्रश्रीहिमलिप्ताङ्गः केतकीभल्लकानि च ॥ (१६५।२)

चम्पकाम्बुजपत्राणि वहेन्मृगमदान्वितम् । (१६६।१)

विरेचनं सिरामोक्षं तिक्ताज्यास्वादनं भजेत् ॥ (१६६।२)

शालिगोधूममुद्गं च पटोलक्षौद्रशर्कराः । (१६७।१)

जाङ्गलं पिशितं तिक्तं कषायं मधुरान् भजेत् ॥ (१६७।२)

बुभुक्षितस्तु लघ्वन्नं धात्रीं शीथुं घृतं पयः । (१६८।१)

पानकं यावसं चेक्षुनालिकेरोदकं नवम् ॥ (१६८।२)

अगस्त्योदयसंशुद्धनिर्विषं लघु शीतलम् । (१६९।१)

अर्केन्दुकिरणोत्तप्तशीतं हंसोदकं पिबेत् ॥ (१६९।२)

मौद्गयूषं प्रदोषे तु हिमचन्दनचर्चितः । (१७०।१)

सुगन्धमालानिर्धौतवसनालंकृतः सुखी ॥ (१७०।२)

मुक्तामालापरिष्कारः सुगन्धोशीरलेपितः । (१७१।१)

रम्यारामापरिवृते हर्म्ये ज्योत्स्नातिसुन्दरे ॥ (१७१।२)

समासीनश्चन्द्रपादान् सेवेत तरुणीयुतः । (१७२।१)

स्वादन् स्वादंश्चेक्षुदण्डान् पित्तघ्नमदिरामपि ॥ (१७२।२)

पायं पायं सुखं तिष्ठन्क्रीडयन्कामिनीजनम् । (१७३।१)

यवक्षारादिकान् क्षारान् हिमम् आतृप्ति भोजनम् ॥ (१७३।२)

तिलतैलं रविकरान्दिवा निद्रां वसां दधि । (१७४।१)

तीक्ष्णं मद्यं त्यजेद्वस्तु प्राचीवायुं च पित्तकृत् ॥ (१७४।२)

सर्वर्तुसाधारणी चर्याअथ साधारणी चर्या संक्षेपाद्वक्ष्यते शिवे । (१७५।१)

स्वाद्वम्ललवणान्प्रायो हिमवर्षागमे भजेत् ॥ (१७५।२)

तिक्तोषणकषायांश्च वसन्ते नितरां भजेत् । (१७६।१)

निदाघे मधुरप्रायं भजेद्वर्षात्यये पुनः ॥ (१७६।२)

तिक्तस्वादुकषायांश्च वर्षर्तौ च भजेत्क्रमात् । (१७७।१)

मधौ रूक्षोष्णमश्नीयाद् ग्रीष्मे स्निग्धं च शीतलम् ॥ (१७७।२)

प्रावृट्शिशिरहेमन्ते स्निग्धं चोष्णतरं भजेत् । (१७८।१)

मेघात्यये रूक्षशीतं विधिनानेन सेवयेत् ॥ (१७८।२)

तत्तदृतूक्तान् अधिकान् रसान् सेवेत चान्वहम् । (१७९।१)

अन्यानपि रसान्सर्वानल्पमात्रं यथारुचि ॥ (१७९।२)

एकस्यान्त्यं च सप्ताहमन्यस्य दिनसप्तकम् । (१८०।१)

एवं चतुर्दशदिनम् ऋतुसंधिरिति स्मृतः ॥ (१८०।२)

वर्तमानामृतोश्चर्यां मन्दं मन्दं समुत्सृजेत् । (१८१।१)

आगामिन ऋतोश्चर्याम् ऋतुसंधौ भजेत् क्रमात् ॥ (१८१।२)

सात्म्यद्रव्यविसर्गाच्च ह्यसात्म्यद्रव्यसेवनात् । (१८२।१)

रोगा भवन्ति तस्मात्तच्छीलत्यागौ शनैर्व्रजेत् ॥ (१८२।२)

ऋतुचर्यामिति भजन्नायुरारोग्यम् आप्नुयात् । (१८३।१)

अन्नपाकक्रमो धातुमलाद्युत्पत्तिक्रमश्चअन्नपाकक्रमं वक्ष्ये समासेन सुरार्चिते ॥ (१८३।२)

भुक्तमन्नं च सकलं कोष्ठकं प्राणवायुना । (१८४।१)

आहृतं तद्द्रवैर्भिन्नसंघातं मार्दवं पुनः ॥ (१८४।२)

स्नेहेन नीतं कोष्ठाग्निरामाशयगतं पचेत् । (१८५।१)

समानवायुनोद्दीप्तो जाठरस्तु यथा बहिः ॥ (१८५।२)

स्थालीस्थं तण्डुलं तोयं पचेदन्नं च पावकः । (१८६।१)

भुक्तमात्रेण तत्सर्वं षड्रसं मधुरायते ॥ (१८६।२)

पच्यमानं कफोत्पाद्यैः फेनः स्यान्मधुरादिभिः । (१८७।१)

फेनस्तु कफतत्त्वं यात्यम्लतां च विदाहतः ॥ (१८७।२)

आमाशयाच्च्युतं तच्च पित्तं भवति निर्मलम् । (१८८।१)

पक्वाशयमनुप्राप्तमग्निना परिशोषितम् ॥ (१८८।२)

पिण्डितं परिपक्वं स्यान्महतः पाकतः कटुः । (१८९।१)

पार्थिवश्चाप्य आग्नेयो वायव्यश्चेति नाभसः ॥ (१८९।२)

पञ्चोष्माणः पार्थिवादीन् अन्नाननु पचन्ति च । (१९०।१)

पञ्चाहारगुणान् पक्वांस्तथा भूतगुणानपि ॥ (१९०।२)

पृथक् पृथक् यथास्वं च पुष्णन्त्येते यथासुखम् । (१९१।१)

भौमो भौमांस्तथैवान्यान् अन्ये देहगतान्क्रमात् ॥ (१९१।२)

पक्वं तदन्नं द्विविधं किट्टसारप्रभेदतः । (१९२।१)

किट्टं तु द्विविधं चाच्छं मूत्रं सान्द्रं शकृद्भवेत् ॥ (१९२।२)

पुनः सारं पचन्त्येव यथास्वं सप्त वह्नयः । (१९३।१)

धातुगास्तु ततो देवि रसाद्रक्तं भवेत्ततः ॥ (१९३।२)

मांसं मांसाद्भवेन्मेदस्तस्मादस्थि प्रजायते । (१९४।१)

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्गर्भो भवेत्प्रिये ॥ (१९४।२)

प्रसादशेषजान्वक्ष्ये रसात्स्तन्यमसृक्ततः । (१९५।१)

सिराश्च कण्डरा मांसात्षट् त्वचश्च वसा भवेत् ॥ (१९५।२)

मेदसः स्नायुसन्धी च शेषं नश्यत्यतः परम् । (१९६।१)

रसस्य किट्टं श्लेष्मा स्यादसृजः पित्तमेव च ॥ (१९६।२)

मांसस्य किट्टं खमला मेदसो घर्मवारि च । (१९७।१)

अस्थ्नो रोमाणि केशाः स्युर्मज्जायास्त्वक्षिविट्त्वचाम् ॥ (१९७।२)

स्नेहः शुक्लस्य चौजः स्यात्क्रमाद्धातुमलाः स्मृताः । (१९८।१)

किट्टं प्रसादो भवति धातूनां परिपाकतः ॥ (१९८।२)

इतरेतरसंस्तम्भा धातुस्नेहपरम्परा । (१९९।१)

आहारात्साधु जीर्णाद्यो जातः सारो रसो हि सः ॥ (१९९।२)

तस्माद्रसस्तु धातूनां रक्तादीनां च वर्धनः । (२००।१)

नराणां धातवः सप्त सन्ति स्त्रीणां यथा तथा ॥ (२००।२)

पुंसां शुक्लं च शिरसि नारीणां हृष्टमानसे । (२०१।१)

पतिसङ्गे तु तच्छुक्लं स्रवन्ति स्मरमन्दिरे ॥ (२०१।२)

तच्चाम्बुसदृशं स्वच्छं सौम्यं गर्भाय नो भवेत् । (२०२।१)

भुक्तमन्नं दिवारात्रं शुक्लवृद्धिं करोति तत् ॥ (२०२।२)

सप्ताहादच्छशुक्लं स्यान्मासाद्गर्भक्षमं हि तत् । (२०३।१)

एवं पाकक्रमेणैव भवेत्षाण्मातुरांबिके ॥ (२०३।२)

वृष्यौषधप्रभावेण सद्यः शुक्लादि जायते । (२०४।१)

चङ्क्रमद्भोज्यधातूनां परिवृत्तिः सदा भवेत् ॥ (२०४।२)

पाचकाग्निस्वरूपम्जाठरो भौतिकश्चैव धातवीयोऽग्नयः स्मृताः । (२०५।१)

एतेषु जाठरः श्रेष्ठो येनान्नं परिपच्यते ॥ (२०५।२)

स एव मूलं सर्वेषामग्नीनां तत्क्षये क्षयः । (२०६।१)

तद्वृद्धौ च भवेद्वृद्धिस्तन्मूलं जीवितं बलम् ॥ (२०६।२)

देवि तस्माद्धितैः सात्म्यैरन्नपानाख्यदारुभिः । (२०७।१)

पालयेत्तं प्रयत्नेन तदायत्ता ह्यरोगता ॥ (२०७।२)

चतुर्विधः स एवाग्निस्तीक्ष्णो मन्दः समोऽसमः । (२०८।१)

पित्ताभिमूर्छिते वायौ समाने तीक्ष्णपावकः ॥ (२०८।२)

असम्यग्बहु वा भुक्तं पचेच्छीघ्रं तु पित्तजान् । (२०९।१)

रोगान्कुर्यात्तु मन्दाग्निः समाने कफपीडिते ॥ (२०९।२)

सम्यग्भुक्तं मितं वापि हितं चान्नं चिरात्पचेत् । (२१०।१)

वक्त्रशोषाध्मानताश्च गौरवं चान्त्रकूजनम् ॥ (२१०।२)

आटोपमसकृत्कुर्याच्छ्लेष्मजान् आमयानपि । (२११।१)

स्वस्थानस्थे समाने तु समोऽग्निरभिधीयते ॥ (२११।२)

सम्यग्भुक्तं पचेत्काले त्वारोग्यफलदो भवेत् । (२१२।१)

असमोऽग्निर् अमार्गस्थे समाने स्यात् सुभोजनम् ॥ (२१२।२)

चिरात्पचेत्तु दुर्भुक्तम् अचिराद् वातजान् गदान् । (२१३।१)

कुर्यात्तस्मादप्रमत्तः समाग्निं रक्षयेत्प्रिये ॥ (२१३।२)

यामद्वये पचेत्तीक्ष्णः षड्यामान्मन्दपावकः । (२१४।१)

कृच्छ्रादन्नं समाग्निस्तु चतुर्यामात्पचेत्सुखम् ॥ (२१४।२)

असमाग्निः कदाचित् तु शीघ्रं वा मन्दमेव वा । (२१५।१)

नाभिस्थाने स्थितो वह्निः सर्वेषां प्राणिनामपि ॥ (२१५।२)

गजोष्ट्रतुरगादीनां वह्निरङ्गुष्ठमात्रकः । (२१६।१)

पशुमर्त्यमृगाणां च यवमात्रानलो भवेत् ॥ (२१६।२)

गृध्रोलूकबकादीनां जाठराग्निस्तिलोन्मितः । (२१७।१)

कृमिकीटादिजन्तूनां केशमात्रो हुताशनः ॥ (२१७।२)

प्रदीप्तो जाठरो वह्निरादावन्नं पचेत्ततः । (२१८।१)

अन्नाभावे पचेद्दोषान्दोषे क्षीणे पचेत्ततः ॥ (२१८।२)

धातून्धातुक्षये प्राणान्संहरेत्प्राणिनां परम् ॥ (२१९।१)