कामसूत्रKāmasūtra

KāSū, 2, 10

15 of 36 · 78 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ड़ोरेप्लय्नागरकः सह मित्रजनेन परिचारकैश्च कृतपुष्पोपहारे संचारितसुरभिधूपे रत्यावासे प्रसाधिते वासगृहे कृतस्नानप्रसाधनां युक्त्या पीतां स्त्रियं सान्त्वनैः पुनः पानेन चोपक्रमेत् । (१।१)

foreplaynāgarakaḥ saha mitrajanena paricārakaiśca kṛtapuṣpopahāre saṃcāritasurabhidhūpe ratyāvāse prasādhite vāsagṛhe kṛtasnānaprasādhanāṃ yuktyā pītāṃ striyaṃ sāntvanaiḥ punaḥ pānena copakramet |

1.2१.२

दक्षिणतश्चास्या उपवेशनम् । (१।२)

dakṣiṇataścāsyā upaveśanam |

1.3१.३

केशहस्ते वस्त्रान्ते नीव्याम् इत्यवलम्बनम् । (१।३)

keśahaste vastrānte nīvyām ityavalambanam |

1.4१.४

रत्यर्थं सव्येन बाहुनानुद्धतः परिष्वङ्गः । (१।४)

ratyarthaṃ savyena bāhunānuddhataḥ pariṣvaṅgaḥ |

1.5१.५

पूर्वप्रकरणसम्बद्धैः परिहासानुरागैर् वचोभिर् अनुवृत्तिः । (१।५)

pūrvaprakaraṇasambaddhaiḥ parihāsānurāgair vacobhir anuvṛttiḥ |

1.6१.६

गूढाश्लीलानां च वस्तूनां समस्यया परिभाषणम् । (१।६)

gūḍhāślīlānāṃ ca vastūnāṃ samasyayā paribhāṣaṇam |

1.7१.७

सनृत्तम् अनृत्तं वा गीतं वादित्रम् । (१।७)

sanṛttam anṛttaṃ vā gītaṃ vāditram |

1.8१.८

कलासु संकथाः । (१।८)

kalāsu saṃkathāḥ |

1.9१.९

पुनः पानेनोपच्छन्दनम् । (१।९)

punaḥ pānenopacchandanam |

1.10१.१०

जातानुरागायां कुसुमानुलेपनताम्बूलदानेन च शेषजनविसृष्टिः । (१।१०)

jātānurāgāyāṃ kusumānulepanatāmbūladānena ca śeṣajanavisṛṣṭiḥ |

1.11१.११

विजने च यथोक्तैर् आलिङ्गनादिभिर् एनाम् उद्धर्षयेत् । (१।११)

vijane ca yathoktair āliṅganādibhir enām uddharṣayet |

1.12१.१२

ततो नीवीविश्लेषणादि यथोक्तम् उपक्रमेत । (१।१२)

tato nīvīviśleṣaṇādi yathoktam upakrameta |

1.13१.१३

इत्ययं रतारम्भः ॥ (१।१३)

ityayaṃ ratārambhaḥ ||

2.1२.१

रतावसानिकं रागम् अतिवाह्यासंस्तुतयोर् इव सव्रीडयोः परस्परम् अपश्यतोः पृथक् पृथग् आचारभूमिगमनम् । (२।१)

ratāvasānikaṃ rāgam ativāhyāsaṃstutayor iva savrīḍayoḥ parasparam apaśyatoḥ pṛthak pṛthag ācārabhūmigamanam |

2.2२.२

प्रतिनिवृत्त्य चाव्रीडायमानयोर् उचितदेशोपविष्टयोस्ताम्बूलग्रहणम् अच्छीकृतं चन्दनम् अन्यद् वानुलेपनं तस्या गात्रे स्वयम् एव निवेशयेत् । (२।२)

pratinivṛttya cāvrīḍāyamānayor ucitadeśopaviṣṭayostāmbūlagrahaṇam acchīkṛtaṃ candanam anyad vānulepanaṃ tasyā gātre svayam eva niveśayet |

2.3२.३

सव्येन बाहुना चैनां परिरभ्य चषकहस्तः सान्त्वयन् पाययेत् । (२।३)

savyena bāhunā caināṃ parirabhya caṣakahastaḥ sāntvayan pāyayet |

2.4२.४

जलानुपानं वा खण्डखाद्यकम् अन्यद् वा प्रकृतिसात्म्ययुक्तम् उभावप्युपयुञ्जीयाताम् । (२।४)

jalānupānaṃ vā khaṇḍakhādyakam anyad vā prakṛtisātmyayuktam ubhāvapyupayuñjīyātām |

2.5२.५

अच्छरसकयूषम् अम्लयवागूं भृष्टमांसोपदंशानि पानकानि चूतफलानि शुष्कमांसं मातुलुङ्गचुक्रकाणि सशर्कराणि च यथादेशसात्म्यं च । (२।५)

accharasakayūṣam amlayavāgūṃ bhṛṣṭamāṃsopadaṃśāni pānakāni cūtaphalāni śuṣkamāṃsaṃ mātuluṅgacukrakāṇi saśarkarāṇi ca yathādeśasātmyaṃ ca |

2.6२.६

तत्र मधुरम् इदं मृदु विशदम् इति च विदश्य विदश्य तत् तद् उपाहरेत् । (२।६)

tatra madhuram idaṃ mṛdu viśadam iti ca vidaśya vidaśya tat tad upāharet |

2.7२.७

हर्म्यतलस्थितयोर् वा चन्द्रिकासेवनार्थम् आसनम् । (२।७)

harmyatalasthitayor vā candrikāsevanārtham āsanam |

2.8२.८

तदङ्कसंलीनायाश्चन्द्रमसं पश्यन्त्या नक्षत्रपङ्क्तिव्यक्तीकरणम् । (२।८)

tadaṅkasaṃlīnāyāścandramasaṃ paśyantyā nakṣatrapaṅktivyaktīkaraṇam |

2.9२.९

अरुन्धतीध्रुवसप्तर्षिमालादर्शनं च । (२।९)

arundhatīdhruvasaptarṣimālādarśanaṃ ca |

2.10२.१०

इति रतावसानिकम् ॥ (२।१०)

iti ratāvasānikam ||

3.1३.१

अवसाने अपि च प्रीतिर् उपचारैर् उपस्कृता । (३।१)

avasāne api ca prītir upacārair upaskṛtā |

3.2३.२

सविस्रम्भकथायोगै रतिं जनयते पराम् ॥ (३।२)

savisrambhakathāyogai ratiṃ janayate parām ||

4.1४.१

परस्परप्रीतिकरैर् आत्मभावानुवर्तनैः । (४।१)

parasparaprītikarair ātmabhāvānuvartanaiḥ |

4.2४.२

क्षणात् क्रोधपरावृत्तैः क्षणात् प्रीतिविलोकितैः ॥ (४।२)

kṣaṇāt krodhaparāvṛttaiḥ kṣaṇāt prītivilokitaiḥ ||

5.1५.१

हल्लीसकक्रीडनकैर् गायनैर् लाटरासकैः । (५।१)

hallīsakakrīḍanakair gāyanair lāṭarāsakaiḥ |

5.2५.२

रागलोलार्द्रनयनैश् चन्द्रमण्डलवीक्षणैः ॥ (५।२)

rāgalolārdranayanaiś candramaṇḍalavīkṣaṇaiḥ ||

6.1६.१

आद्ये संदर्शने जाते पूर्वं ये स्युर् मनोरथाः । (६।१)

ādye saṃdarśane jāte pūrvaṃ ye syur manorathāḥ |

6.2६.२

पुनर्वियोगे दुःखं च तस्य सर्वस्य कीर्तनैः ॥ (६।२)

punarviyoge duḥkhaṃ ca tasya sarvasya kīrtanaiḥ ||

7.1७.१

कीर्तनान्ते च रागेण परिष्वङ्गैः सचुम्बनैः । (७।१)

kīrtanānte ca rāgeṇa pariṣvaṅgaiḥ sacumbanaiḥ |

7.2७.२

तैस्तैश्च भावैः संयुक्तो यूनो रागो विवर्धते ॥ (७।२)

taistaiśca bhāvaiḥ saṃyukto yūno rāgo vivardhate ||

8.1८.१

रागवद् आहार्यरागं कृत्रिमरागं व्यवहितरागं पोटारतं खलरतम् अयन्त्रितरतम् इति रतविशेषाः ॥ (८।१)

rāgavad āhāryarāgaṃ kṛtrimarāgaṃ vyavahitarāgaṃ poṭārataṃ khalaratam ayantritaratam iti rataviśeṣāḥ ||

9.1९.१

संदर्शनात् प्रभृत्युभयोर् अपि प्रवृद्धरागयोः प्रयत्नकृते समागमे प्रवासप्रत्यागमने वा कलहवियोगयोगे तद्रागवत् ॥ (९।१)

saṃdarśanāt prabhṛtyubhayor api pravṛddharāgayoḥ prayatnakṛte samāgame pravāsapratyāgamane vā kalahaviyogayoge tadrāgavat ||

10.1१०.१

तत्रात्माभिप्रायाद् यावदर्थं च प्रवृत्तिः ॥ (१०।१)

tatrātmābhiprāyād yāvadarthaṃ ca pravṛttiḥ ||

11.1११.१

मध्यस्थरागयोर् आरब्धं यद् अनुरज्यते तद् आहार्यरागम् ॥ (११।१)

madhyastharāgayor ārabdhaṃ yad anurajyate tad āhāryarāgam ||

12.1१२.१

तत्र चातुःषष्टिकैर् योगैः सात्म्यानुविद्धैः संधुक्ष्य संधुक्ष्य रागं प्रवर्तेत । (१२।१)

tatra cātuḥṣaṣṭikair yogaiḥ sātmyānuviddhaiḥ saṃdhukṣya saṃdhukṣya rāgaṃ pravarteta |

12.2१२.२

तत्कार्यहेतोर् अन्यत्र सक्तयोर् वा कृत्रिमरागम् ॥ (१२।२)

tatkāryahetor anyatra saktayor vā kṛtrimarāgam ||

13.1१३.१

तत्र समुच्चयेन योगाञ् शास्त्रतः पश्येत् ॥ (१३।१)

tatra samuccayena yogāñ śāstrataḥ paśyet ||

14.1१४.१

पुरुषस्तु हृदयप्रियाम् अन्यां मनसि निधाय व्यवहरेत् । (१४।१)

puruṣastu hṛdayapriyām anyāṃ manasi nidhāya vyavaharet |

14.2१४.२

संप्रयोगात् प्रभृति रतिं यावत् । (१४।२)

saṃprayogāt prabhṛti ratiṃ yāvat |

14.3१४.३

अतस्तद्व्यवहितरागम् ॥ (१४।३)

atastadvyavahitarāgam ||

15.1१५.१

न्यूनायां कुम्भदास्यां परिचारिकायां वा यावदर्थं संप्रयोगस्तत्पोटारतम् ॥ (१५।१)

nyūnāyāṃ kumbhadāsyāṃ paricārikāyāṃ vā yāvadarthaṃ saṃprayogastatpoṭāratam ||

16.1१६.१

तत्रोपचारान् नाद्रियेत ॥ (१६।१)

tatropacārān nādriyeta ||

17.1१७.१

तथा वेश्याया ग्रामीणेन सह यावदर्थं खलरतम् ॥ (१७।१)

tathā veśyāyā grāmīṇena saha yāvadarthaṃ khalaratam ||

18.1१८.१

ग्रामव्रजप्रत्यन्तयोषिद्भिश् च नागरकस्य ॥ (१८।१)

grāmavrajapratyantayoṣidbhiś ca nāgarakasya ||

19.1१९.१

उत्पन्नविस्रम्भयोश्च परस्परानुकूल्याद् अयन्त्रितरतम् । (१९।१)

utpannavisrambhayośca parasparānukūlyād ayantritaratam |

19.2१९.२

इति रतानि ॥ (१९।२)

iti ratāni ||

20.1२०.१

क़ुअर्रेल्वर्धमानप्रणया तु नायिका सपत्नीनाम् अग्रहणं तदाश्रयम् आलापं वा गोत्रस्खलितं वा न मर्षयेत् । (२०।१)

quarrelvardhamānapraṇayā tu nāyikā sapatnīnām agrahaṇaṃ tadāśrayam ālāpaṃ vā gotraskhalitaṃ vā na marṣayet |

20.2२०.२

नायकव्यलीकं च ॥ (२०।२)

nāyakavyalīkaṃ ca ||

21.1२१.१

तत्र सुभृशः कलहो रुदितम् आयासः शिरोरुहाणाम् अवक्षोदनं प्रहणनम् आसनाच्छयनाद् वा मह्यां पतनं माल्यभूषणावमोक्षो भूमौ शय्या च ॥ (२१।१)

tatra subhṛśaḥ kalaho ruditam āyāsaḥ śiroruhāṇām avakṣodanaṃ prahaṇanam āsanācchayanād vā mahyāṃ patanaṃ mālyabhūṣaṇāvamokṣo bhūmau śayyā ca ||

22.1२२.१

तत्र युक्तरूपेण साम्ना पादपतनेन वा प्रसन्नमनास्ताम् अनुनयन्न् उपक्रम्य शयनम् आरोहयेत् ॥ (२२।१)

tatra yuktarūpeṇa sāmnā pādapatanena vā prasannamanāstām anunayann upakramya śayanam ārohayet ||

23.1२३.१

तस्य च वचनम् उत्तरेण योजयन्ती विवृद्धक्रोधा सकचग्रहम् अस्यास्यम् उन्नमय्य पादेन बाहौ शिरसि वक्षसि पृष्ठे वा सकृद् द्विस्त्रिर् अवहन्यात् । (२३।१)

tasya ca vacanam uttareṇa yojayantī vivṛddhakrodhā sakacagraham asyāsyam unnamayya pādena bāhau śirasi vakṣasi pṛṣṭhe vā sakṛd dvistrir avahanyāt |

23.2२३.२

द्वारदेशं गच्छेत् । (२३।२)

dvāradeśaṃ gacchet |

23.3२३.३

तत्रोपविश्याश्रुकरणम् इति । (२३।३)

tatropaviśyāśrukaraṇam iti |

23.4२३.४

अतिक्रुद्धापि तु न द्वारदेशाद् भूयो गच्छेत् । (२३।४)

atikruddhāpi tu na dvāradeśād bhūyo gacchet |

23.5२३.५

दोषवत्त्वात् । (२३।५)

doṣavattvāt |

23.6२३.६

इति दत्तकः । (२३।६)

iti dattakaḥ |

23.7२३.७

तत्र युक्तितो ऽनुनीयमाना प्रसादम् आकाङ्क्षेत् । (२३।७)

tatra yuktito 'nunīyamānā prasādam ākāṅkṣet |

23.8२३.८

प्रसन्नापि तु सकषायैर् एव वाक्यैर् एनं तुदतीव प्रसन्नरतिकाङ्क्षिणी नायकेन परिरभ्येत ॥ (२३।८)

prasannāpi tu sakaṣāyair eva vākyair enaṃ tudatīva prasannaratikāṅkṣiṇī nāyakena parirabhyeta ||

24.1२४.१

स्वभवनस्था तु निमित्तात् कलहिता तथाविधचेष्टैव नायकम् अभिगच्छेत् । (२४।१)

svabhavanasthā tu nimittāt kalahitā tathāvidhaceṣṭaiva nāyakam abhigacchet |

24.2२४.२

तत्र पीठमर्दविटविदूषकैर् नायकप्रयुक्तैर् उपशमितरोषा तैर् एवानुनीता तैः सहैव तद्भवनम् अधिगच्छेत् । (२४।२)

tatra pīṭhamardaviṭavidūṣakair nāyakaprayuktair upaśamitaroṣā tair evānunītā taiḥ sahaiva tadbhavanam adhigacchet |

24.3२४.३

तत्र च वसेत् । (२४।३)

tatra ca vaset |

24.4२४.४

इति प्रणयकलहः ॥ (२४।४)

iti praṇayakalahaḥ ||

25.1२५.१

भवन्ति चात्र श्लोकाः । (२५।१)

bhavanti cātra ślokāḥ |

25.2२५.२

एवम् एतां चतुःषष्टिं बाभ्रव्येण प्रकीर्तिताम् । (२५।२)

evam etāṃ catuḥṣaṣṭiṃ bābhravyeṇa prakīrtitām |

25.3२५.३

प्रयुञ्जानो वरस्त्रीषु सिद्धिं गच्छति नायकः ॥ (२५।३)

prayuñjāno varastrīṣu siddhiṃ gacchati nāyakaḥ ||

26.1२६.१

ब्रुवन्न् अप्यन्यशास्त्राणि चतुःषष्टिविवर्जितः । (२६।१)

bruvann apyanyaśāstrāṇi catuḥṣaṣṭivivarjitaḥ |

26.2२६.२

विद्वत्संसदि नात्यर्थं कथासु परिपूज्यते ॥ (२६।२)

vidvatsaṃsadi nātyarthaṃ kathāsu paripūjyate ||

27.1२७.१

वर्जितो ऽप्यन्यविज्ञानैर् एतया यस्त्वलंकृतः । (२७।१)

varjito 'pyanyavijñānair etayā yastvalaṃkṛtaḥ |

27.2२७.२

स गोष्ठ्यां नरनारीणां कथास्वग्रं विगाहते ॥ (२७।२)

sa goṣṭhyāṃ naranārīṇāṃ kathāsvagraṃ vigāhate ||

28.1२८.१

विद्वद्भिः पूजिताम् एनां खलैर् अपि सुपूजिताम् । (२८।१)

vidvadbhiḥ pūjitām enāṃ khalair api supūjitām |

28.2२८.२

पूजितां गणिकासंघैर् नन्दिनीं को न पूजयेत् ॥ (२८।२)

pūjitāṃ gaṇikāsaṃghair nandinīṃ ko na pūjayet ||

29.1२९.१

नन्दिनी सुभगा सिद्धा सुभगंकरणीति च । (२९।१)

nandinī subhagā siddhā subhagaṃkaraṇīti ca |

29.2२९.२

नारीप्रियेति चाचार्यैः शास्त्रेष्व् एषा निरुच्यते ॥ (२९।२)

nārīpriyeti cācāryaiḥ śāstreṣv eṣā nirucyate ||

30.1३०.१

कन्याभिः परयोषिद्भिर् गणिकाभिश्च भावतः । (३०।१)

kanyābhiḥ parayoṣidbhir gaṇikābhiśca bhāvataḥ |

30.2३०.२

वीक्ष्यते बहुमानेन चतुःषष्टिविचक्षणः ॥ (३०।२)

vīkṣyate bahumānena catuḥṣaṣṭivicakṣaṇaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

KāSū, 2, 10

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit