KāSū, 2, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
ड़ोरेप्लय्नागरकः सह मित्रजनेन परिचारकैश्च कृतपुष्पोपहारे संचारितसुरभिधूपे रत्यावासे प्रसाधिते वासगृहे कृतस्नानप्रसाधनां युक्त्या पीतां स्त्रियं सान्त्वनैः पुनः पानेन चोपक्रमेत् । (१।१)
foreplaynāgarakaḥ saha mitrajanena paricārakaiśca kṛtapuṣpopahāre saṃcāritasurabhidhūpe ratyāvāse prasādhite vāsagṛhe kṛtasnānaprasādhanāṃ yuktyā pītāṃ striyaṃ sāntvanaiḥ punaḥ pānena copakramet |
रत्यर्थं सव्येन बाहुनानुद्धतः परिष्वङ्गः । (१।४)
ratyarthaṃ savyena bāhunānuddhataḥ pariṣvaṅgaḥ |
पूर्वप्रकरणसम्बद्धैः परिहासानुरागैर् वचोभिर् अनुवृत्तिः । (१।५)
pūrvaprakaraṇasambaddhaiḥ parihāsānurāgair vacobhir anuvṛttiḥ |
गूढाश्लीलानां च वस्तूनां समस्यया परिभाषणम् । (१।६)
gūḍhāślīlānāṃ ca vastūnāṃ samasyayā paribhāṣaṇam |
जातानुरागायां कुसुमानुलेपनताम्बूलदानेन च शेषजनविसृष्टिः । (१।१०)
jātānurāgāyāṃ kusumānulepanatāmbūladānena ca śeṣajanavisṛṣṭiḥ |
विजने च यथोक्तैर् आलिङ्गनादिभिर् एनाम् उद्धर्षयेत् । (१।११)
vijane ca yathoktair āliṅganādibhir enām uddharṣayet |
रतावसानिकं रागम् अतिवाह्यासंस्तुतयोर् इव सव्रीडयोः परस्परम् अपश्यतोः पृथक् पृथग् आचारभूमिगमनम् । (२।१)
ratāvasānikaṃ rāgam ativāhyāsaṃstutayor iva savrīḍayoḥ parasparam apaśyatoḥ pṛthak pṛthag ācārabhūmigamanam |
प्रतिनिवृत्त्य चाव्रीडायमानयोर् उचितदेशोपविष्टयोस्ताम्बूलग्रहणम् अच्छीकृतं चन्दनम् अन्यद् वानुलेपनं तस्या गात्रे स्वयम् एव निवेशयेत् । (२।२)
pratinivṛttya cāvrīḍāyamānayor ucitadeśopaviṣṭayostāmbūlagrahaṇam acchīkṛtaṃ candanam anyad vānulepanaṃ tasyā gātre svayam eva niveśayet |
सव्येन बाहुना चैनां परिरभ्य चषकहस्तः सान्त्वयन् पाययेत् । (२।३)
savyena bāhunā caināṃ parirabhya caṣakahastaḥ sāntvayan pāyayet |
जलानुपानं वा खण्डखाद्यकम् अन्यद् वा प्रकृतिसात्म्ययुक्तम् उभावप्युपयुञ्जीयाताम् । (२।४)
jalānupānaṃ vā khaṇḍakhādyakam anyad vā prakṛtisātmyayuktam ubhāvapyupayuñjīyātām |
अच्छरसकयूषम् अम्लयवागूं भृष्टमांसोपदंशानि पानकानि चूतफलानि शुष्कमांसं मातुलुङ्गचुक्रकाणि सशर्कराणि च यथादेशसात्म्यं च । (२।५)
accharasakayūṣam amlayavāgūṃ bhṛṣṭamāṃsopadaṃśāni pānakāni cūtaphalāni śuṣkamāṃsaṃ mātuluṅgacukrakāṇi saśarkarāṇi ca yathādeśasātmyaṃ ca |
तत्र मधुरम् इदं मृदु विशदम् इति च विदश्य विदश्य तत् तद् उपाहरेत् । (२।६)
tatra madhuram idaṃ mṛdu viśadam iti ca vidaśya vidaśya tat tad upāharet |
हर्म्यतलस्थितयोर् वा चन्द्रिकासेवनार्थम् आसनम् । (२।७)
harmyatalasthitayor vā candrikāsevanārtham āsanam |
तदङ्कसंलीनायाश्चन्द्रमसं पश्यन्त्या नक्षत्रपङ्क्तिव्यक्तीकरणम् । (२।८)
tadaṅkasaṃlīnāyāścandramasaṃ paśyantyā nakṣatrapaṅktivyaktīkaraṇam |
क्षणात् क्रोधपरावृत्तैः क्षणात् प्रीतिविलोकितैः ॥ (४।२)
kṣaṇāt krodhaparāvṛttaiḥ kṣaṇāt prītivilokitaiḥ ||
आद्ये संदर्शने जाते पूर्वं ये स्युर् मनोरथाः । (६।१)
ādye saṃdarśane jāte pūrvaṃ ye syur manorathāḥ |
पुनर्वियोगे दुःखं च तस्य सर्वस्य कीर्तनैः ॥ (६।२)
punarviyoge duḥkhaṃ ca tasya sarvasya kīrtanaiḥ ||
कीर्तनान्ते च रागेण परिष्वङ्गैः सचुम्बनैः । (७।१)
kīrtanānte ca rāgeṇa pariṣvaṅgaiḥ sacumbanaiḥ |
तैस्तैश्च भावैः संयुक्तो यूनो रागो विवर्धते ॥ (७।२)
taistaiśca bhāvaiḥ saṃyukto yūno rāgo vivardhate ||
रागवद् आहार्यरागं कृत्रिमरागं व्यवहितरागं पोटारतं खलरतम् अयन्त्रितरतम् इति रतविशेषाः ॥ (८।१)
rāgavad āhāryarāgaṃ kṛtrimarāgaṃ vyavahitarāgaṃ poṭārataṃ khalaratam ayantritaratam iti rataviśeṣāḥ ||
संदर्शनात् प्रभृत्युभयोर् अपि प्रवृद्धरागयोः प्रयत्नकृते समागमे प्रवासप्रत्यागमने वा कलहवियोगयोगे तद्रागवत् ॥ (९।१)
saṃdarśanāt prabhṛtyubhayor api pravṛddharāgayoḥ prayatnakṛte samāgame pravāsapratyāgamane vā kalahaviyogayoge tadrāgavat ||
तत्रात्माभिप्रायाद् यावदर्थं च प्रवृत्तिः ॥ (१०।१)
tatrātmābhiprāyād yāvadarthaṃ ca pravṛttiḥ ||
मध्यस्थरागयोर् आरब्धं यद् अनुरज्यते तद् आहार्यरागम् ॥ (११।१)
madhyastharāgayor ārabdhaṃ yad anurajyate tad āhāryarāgam ||
तत्र चातुःषष्टिकैर् योगैः सात्म्यानुविद्धैः संधुक्ष्य संधुक्ष्य रागं प्रवर्तेत । (१२।१)
tatra cātuḥṣaṣṭikair yogaiḥ sātmyānuviddhaiḥ saṃdhukṣya saṃdhukṣya rāgaṃ pravarteta |
तत्कार्यहेतोर् अन्यत्र सक्तयोर् वा कृत्रिमरागम् ॥ (१२।२)
tatkāryahetor anyatra saktayor vā kṛtrimarāgam ||
पुरुषस्तु हृदयप्रियाम् अन्यां मनसि निधाय व्यवहरेत् । (१४।१)
puruṣastu hṛdayapriyām anyāṃ manasi nidhāya vyavaharet |
न्यूनायां कुम्भदास्यां परिचारिकायां वा यावदर्थं संप्रयोगस्तत्पोटारतम् ॥ (१५।१)
nyūnāyāṃ kumbhadāsyāṃ paricārikāyāṃ vā yāvadarthaṃ saṃprayogastatpoṭāratam ||
तथा वेश्याया ग्रामीणेन सह यावदर्थं खलरतम् ॥ (१७।१)
tathā veśyāyā grāmīṇena saha yāvadarthaṃ khalaratam ||
ग्रामव्रजप्रत्यन्तयोषिद्भिश् च नागरकस्य ॥ (१८।१)
grāmavrajapratyantayoṣidbhiś ca nāgarakasya ||
उत्पन्नविस्रम्भयोश्च परस्परानुकूल्याद् अयन्त्रितरतम् । (१९।१)
utpannavisrambhayośca parasparānukūlyād ayantritaratam |
क़ुअर्रेल्वर्धमानप्रणया तु नायिका सपत्नीनाम् अग्रहणं तदाश्रयम् आलापं वा गोत्रस्खलितं वा न मर्षयेत् । (२०।१)
quarrelvardhamānapraṇayā tu nāyikā sapatnīnām agrahaṇaṃ tadāśrayam ālāpaṃ vā gotraskhalitaṃ vā na marṣayet |
तत्र सुभृशः कलहो रुदितम् आयासः शिरोरुहाणाम् अवक्षोदनं प्रहणनम् आसनाच्छयनाद् वा मह्यां पतनं माल्यभूषणावमोक्षो भूमौ शय्या च ॥ (२१।१)
tatra subhṛśaḥ kalaho ruditam āyāsaḥ śiroruhāṇām avakṣodanaṃ prahaṇanam āsanācchayanād vā mahyāṃ patanaṃ mālyabhūṣaṇāvamokṣo bhūmau śayyā ca ||
तत्र युक्तरूपेण साम्ना पादपतनेन वा प्रसन्नमनास्ताम् अनुनयन्न् उपक्रम्य शयनम् आरोहयेत् ॥ (२२।१)
tatra yuktarūpeṇa sāmnā pādapatanena vā prasannamanāstām anunayann upakramya śayanam ārohayet ||
तस्य च वचनम् उत्तरेण योजयन्ती विवृद्धक्रोधा सकचग्रहम् अस्यास्यम् उन्नमय्य पादेन बाहौ शिरसि वक्षसि पृष्ठे वा सकृद् द्विस्त्रिर् अवहन्यात् । (२३।१)
tasya ca vacanam uttareṇa yojayantī vivṛddhakrodhā sakacagraham asyāsyam unnamayya pādena bāhau śirasi vakṣasi pṛṣṭhe vā sakṛd dvistrir avahanyāt |
अतिक्रुद्धापि तु न द्वारदेशाद् भूयो गच्छेत् । (२३।४)
atikruddhāpi tu na dvāradeśād bhūyo gacchet |
तत्र युक्तितो ऽनुनीयमाना प्रसादम् आकाङ्क्षेत् । (२३।७)
tatra yuktito 'nunīyamānā prasādam ākāṅkṣet |
प्रसन्नापि तु सकषायैर् एव वाक्यैर् एनं तुदतीव प्रसन्नरतिकाङ्क्षिणी नायकेन परिरभ्येत ॥ (२३।८)
prasannāpi tu sakaṣāyair eva vākyair enaṃ tudatīva prasannaratikāṅkṣiṇī nāyakena parirabhyeta ||
स्वभवनस्था तु निमित्तात् कलहिता तथाविधचेष्टैव नायकम् अभिगच्छेत् । (२४।१)
svabhavanasthā tu nimittāt kalahitā tathāvidhaceṣṭaiva nāyakam abhigacchet |
तत्र पीठमर्दविटविदूषकैर् नायकप्रयुक्तैर् उपशमितरोषा तैर् एवानुनीता तैः सहैव तद्भवनम् अधिगच्छेत् । (२४।२)
tatra pīṭhamardaviṭavidūṣakair nāyakaprayuktair upaśamitaroṣā tair evānunītā taiḥ sahaiva tadbhavanam adhigacchet |
एवम् एतां चतुःषष्टिं बाभ्रव्येण प्रकीर्तिताम् । (२५।२)
evam etāṃ catuḥṣaṣṭiṃ bābhravyeṇa prakīrtitām |
प्रयुञ्जानो वरस्त्रीषु सिद्धिं गच्छति नायकः ॥ (२५।३)
prayuñjāno varastrīṣu siddhiṃ gacchati nāyakaḥ ||
ब्रुवन्न् अप्यन्यशास्त्राणि चतुःषष्टिविवर्जितः । (२६।१)
bruvann apyanyaśāstrāṇi catuḥṣaṣṭivivarjitaḥ |
विद्वत्संसदि नात्यर्थं कथासु परिपूज्यते ॥ (२६।२)
vidvatsaṃsadi nātyarthaṃ kathāsu paripūjyate ||
वर्जितो ऽप्यन्यविज्ञानैर् एतया यस्त्वलंकृतः । (२७।१)
varjito 'pyanyavijñānair etayā yastvalaṃkṛtaḥ |
स गोष्ठ्यां नरनारीणां कथास्वग्रं विगाहते ॥ (२७।२)
sa goṣṭhyāṃ naranārīṇāṃ kathāsvagraṃ vigāhate ||
विद्वद्भिः पूजिताम् एनां खलैर् अपि सुपूजिताम् । (२८।१)
vidvadbhiḥ pūjitām enāṃ khalair api supūjitām |
पूजितां गणिकासंघैर् नन्दिनीं को न पूजयेत् ॥ (२८।२)
pūjitāṃ gaṇikāsaṃghair nandinīṃ ko na pūjayet ||
नारीप्रियेति चाचार्यैः शास्त्रेष्व् एषा निरुच्यते ॥ (२९।२)
nārīpriyeti cācāryaiḥ śāstreṣv eṣā nirucyate ||
कन्याभिः परयोषिद्भिर् गणिकाभिश्च भावतः । (३०।१)
kanyābhiḥ parayoṣidbhir gaṇikābhiśca bhāvataḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.