KāSū, 6, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
वेश्यानां पुरुषाधिगमे रतिर् वृत्तिश्च सर्गात् । (१।१)
veśyānāṃ puruṣādhigame ratir vṛttiśca sargāt |
रतितः प्रवर्तनं स्वाभाविकं कृत्रिमम् अर्थार्थम् । (१।२)
ratitaḥ pravartanaṃ svābhāvikaṃ kṛtrimam arthārtham |
अलुब्धतां च ख्यापयेत् तस्य निदर्शनार्थम् । (१।५)
alubdhatāṃ ca khyāpayet tasya nidarśanārtham |
न चानुपायेनार्थान् साधयेद् आयतिसंरक्षणार्थम् । (१।६)
na cānupāyenārthān sādhayed āyatisaṃrakṣaṇārtham |
नित्यम् अलंकारयोगिनी राजमार्गावलोकिनी दृश्यमाना न चातिविवृता तिष्ठेत् । (१।७)
nityam alaṃkārayoginī rājamārgāvalokinī dṛśyamānā na cātivivṛtā tiṣṭhet |
यैर् नायकम् आवर्जयेद् अन्याभ्यश् चावच्छिन्द्याद् आत्मनश्चानर्थं प्रतिकुर्याद् अर्थं च साधयेन् न च गम्यैः परिभूयेत तान् सहायान् कुर्यात् । (२।१)
yair nāyakam āvarjayed anyābhyaś cāvacchindyād ātmanaścānarthaṃ pratikuryād arthaṃ ca sādhayen na ca gamyaiḥ paribhūyeta tān sahāyān kuryāt |
ते त्व् आरक्षकपुरुषा धर्माधिकरणस्था दैवज्ञा विक्रान्ताः शूराः समानविद्याः कलाग्राहिणः पीठमर्दविटविदूषकमालाकारगन्धिकशौण्डिकरजकनापितभिक्षुकास् ते च ते च कार्ययोगात् ॥ (२।२)
te tv ārakṣakapuruṣā dharmādhikaraṇasthā daivajñā vikrāntāḥ śūrāḥ samānavidyāḥ kalāgrāhiṇaḥ pīṭhamardaviṭavidūṣakamālākāragandhikaśauṇḍikarajakanāpitabhikṣukās te ca te ca kāryayogāt ||
केवलार्थास्त्वमी गम्याः स्वतन्त्रः पूर्वे वयसि वर्तमानो वित्तवान् अपरोक्षवृत्तिर् अधिकरणवान् अकृच्छ्राधिगतवित्तः । (३।१)
kevalārthāstvamī gamyāḥ svatantraḥ pūrve vayasi vartamāno vittavān aparokṣavṛttir adhikaraṇavān akṛcchrādhigatavittaḥ |
संघर्षवान् संततायः सुभगमानी श्लाघनकः षण्डकश्च पुंशब्दार्थी । (३।२)
saṃgharṣavān saṃtatāyaḥ subhagamānī ślāghanakaḥ ṣaṇḍakaśca puṃśabdārthī |
राजनि महामात्रे वा सिद्धो दैवप्रमाणो वित्तावमानी गुरूणां शासनातिगः सजातानां लक्ष्यभूतः सवित्त एकपुत्रो लिङ्गी प्रच्छन्नकामः शूरो वैद्यश्चेति ॥ (३।४)
rājani mahāmātre vā siddho daivapramāṇo vittāvamānī gurūṇāṃ śāsanātigaḥ sajātānāṃ lakṣyabhūtaḥ savitta ekaputro liṅgī pracchannakāmaḥ śūro vaidyaśceti ||
महाकुलीनो विद्धान् सर्वसमयज्ञः कविर् आख्यानकुशलो वाग्मी प्रगल्भो विविधशिल्पज्ञो वृद्धदर्शी स्थूललक्षो महोत्साहो दृढभक्तिर् अनसूयकस्त्यागी मित्रवत्सलो घटागोष्ठीप्रेक्षणकसमाजसमस्याक्रीडनशीलो नीरुजो ऽव्यङ्गशरीरः प्राणवानमद्यपो वृषो मैत्रः स्त्रीणां प्रणेता लालयिता च । (५।१)
mahākulīno viddhān sarvasamayajñaḥ kavir ākhyānakuśalo vāgmī pragalbho vividhaśilpajño vṛddhadarśī sthūlalakṣo mahotsāho dṛḍhabhaktir anasūyakastyāgī mitravatsalo ghaṭāgoṣṭhīprekṣaṇakasamājasamasyākrīḍanaśīlo nīrujo 'vyaṅgaśarīraḥ prāṇavānamadyapo vṛṣo maitraḥ strīṇāṃ praṇetā lālayitā ca |
न चासां वशगः स्वतन्त्रवृत्तिर् अनिष्ठुरो ऽनीर्ष्यालुर् अनवशङ्की चेति नायकगुणाः ॥ (५।२)
na cāsāṃ vaśagaḥ svatantravṛttir aniṣṭhuro 'nīrṣyālur anavaśaṅkī ceti nāyakaguṇāḥ ||
नायिकायाः पुना रूपयौवनलक्षणमाधुर्ययोगिनी गुणेष्वनुरक्ता न तथार्थेषु प्रीतिसंयोगशीला स्थिरम् अतिरेकजातीया विशेषार्थिनी नित्यम् अकदर्यवृत्तिर् गोष्ठीकलाप्रिया चेति ॥ (६।१)
nāyikāyāḥ punā rūpayauvanalakṣaṇamādhuryayoginī guṇeṣvanuraktā na tathārtheṣu prītisaṃyogaśīlā sthiram atirekajātīyā viśeṣārthinī nityam akadaryavṛttir goṣṭhīkalāpriyā ceti ||
नायिका पुनर्बुद्धिशीलाचार आर्जवं कृतज्ञता दीर्घदूरदर्शित्वं अविसंवादिता देशकालज्ञता नागरकता दैन्यातिहासपैशुन्यपरिवादक्रोधलोभस्तम्भचापलवर्जनं पूर्वाभिभाषिता कामसूत्रकौशलं तदङ्गविद्यासु चेति साधारणगुणाः । (७।१)
nāyikā punarbuddhiśīlācāra ārjavaṃ kṛtajñatā dīrghadūradarśitvaṃ avisaṃvāditā deśakālajñatā nāgarakatā dainyātihāsapaiśunyaparivādakrodhalobhastambhacāpalavarjanaṃ pūrvābhibhāṣitā kāmasūtrakauśalaṃ tadaṅgavidyāsu ceti sādhāraṇaguṇāḥ |
क्षयी रोगी कृमिशकृद्वायसास्यः प्रियकलत्रः परुषवाक् कदर्यो निर्घृणो गुरुजनपरित्यक्तः स्तेनो दम्भशीलो मूलकर्मणि प्रसक्तो मानापमानयोर् अनपेक्षी द्वेष्यैर् अप्यर्थहार्यो विलज्ज इत्यगम्याः ॥ (८।१)
kṣayī rogī kṛmiśakṛdvāyasāsyaḥ priyakalatraḥ paruṣavāk kadaryo nirghṛṇo gurujanaparityaktaḥ steno dambhaśīlo mūlakarmaṇi prasakto mānāpamānayor anapekṣī dveṣyair apyarthahāryo vilajja ityagamyāḥ ||
रागो भयम् अर्थः संघर्षो वैरनिर्यातनं जिज्ञासा पक्षः खेदो घर्मो यशो ऽनुकम्पा सुहृद्वाक्यं ह्रीः प्रियसादृश्यं धन्यता रागापनयः साजात्यं साहवेश्यं सातत्यम् आयतिश्च गमनकारणानि भवन्तीत्याचार्याः । (९।१)
rāgo bhayam arthaḥ saṃgharṣo vairaniryātanaṃ jijñāsā pakṣaḥ khedo gharmo yaśo 'nukampā suhṛdvākyaṃ hrīḥ priyasādṛśyaṃ dhanyatā rāgāpanayaḥ sājātyaṃ sāhaveśyaṃ sātatyam āyatiśca gamanakāraṇāni bhavantītyācāryāḥ |
अर्थो ऽनर्थप्रतीघातः प्रीतिश्चेति वात्स्यायनः । (९।२)
artho 'narthapratīghātaḥ prītiśceti vātsyāyanaḥ |
भयादिषु तु गुरुलाघवं परीक्ष्यम् इति सहायगम्यागम्यकारणचिन्ता ॥ (९।५)
bhayādiṣu tu gurulāghavaṃ parīkṣyam iti sahāyagamyāgamyakāraṇacintā ||
उपमन्त्रितापि गम्येन सहसा न प्रतिजानीयात् । (१०।१)
upamantritāpi gamyena sahasā na pratijānīyāt |
भावजिज्ञासार्थं परिचारकमुखान् संवाहकगायनवैहासिकान् गम्ये तद्भक्तान् वा प्रणिदध्यात् । (१०।३)
bhāvajijñāsārthaṃ paricārakamukhān saṃvāhakagāyanavaihāsikān gamye tadbhaktān vā praṇidadhyāt |
तेभ्यो नायकस्य शौचाशौचं रागापरागौ सक्तासक्तां दानादाने च विद्यात् । (१०।५)
tebhyo nāyakasya śaucāśaucaṃ rāgāparāgau saktāsaktāṃ dānādāne ca vidyāt |
संभावितेन च सह विटपुरोगां प्रीतिं योजयेत् ॥ (१०।६)
saṃbhāvitena ca saha viṭapurogāṃ prītiṃ yojayet ||
लावककुक्कुटमेषयुद्धशुकशारिकाप्रलापनप्रेक्षणककलाव्यपदेशेन पीठमर्दो नायकं तस्या उदवसितम् आनयेत् । (११।१)
lāvakakukkuṭameṣayuddhaśukaśārikāpralāpanaprekṣaṇakakalāvyapadeśena pīṭhamardo nāyakaṃ tasyā udavasitam ānayet |
आगतस्य प्रीतिकौतुकजननं किंचिद् द्रव्यजातं स्वयम् इदम् असाधारणोपभोग्यम् इति प्रीतिदायं दद्यात् । (११।३)
āgatasya prītikautukajananaṃ kiṃcid dravyajātaṃ svayam idam asādhāraṇopabhogyam iti prītidāyaṃ dadyāt |
यत्र च रमते तया गोष्ठ्यैनम् उपचारैश्च रञ्जयेत् ॥ (११।४)
yatra ca ramate tayā goṣṭhyainam upacāraiśca rañjayet ||
गते च सपरिहासप्रलापां सोपायनां परिचारिकाम् अभीक्ष्णं प्रेषयेत् । (१२।१)
gate ca saparihāsapralāpāṃ sopāyanāṃ paricārikām abhīkṣṇaṃ preṣayet |
सपीठमर्दायाश्च कारणापदेशेन स्वयं गमनम् इति गम्योपावर्तनम् ॥ (१२।२)
sapīṭhamardāyāśca kāraṇāpadeśena svayaṃ gamanam iti gamyopāvartanam ||
ताम्बूलानि स्रजश्चैव संस्कृतं चानुलेपनम् । (१३।२)
tāmbūlāni srajaścaiva saṃskṛtaṃ cānulepanam |
आगतस्याहरेत् प्रीत्या कलागोष्ठीश्च योजयेत् ॥ (१३।३)
āgatasyāharet prītyā kalāgoṣṭhīśca yojayet ||
द्रव्याणि प्रणये दद्यात् कुर्याच्च परिवर्तनम् । (१४।१)
dravyāṇi praṇaye dadyāt kuryācca parivartanam |
प्रीतिदायैर् उपन्यासैर् उपचारैश्च केवलैः । (१५।१)
prītidāyair upanyāsair upacāraiśca kevalaiḥ |
गम्येन सह संसृष्टा रञ्जयेत् तं ततः परम् ॥ (१५।२)
gamyena saha saṃsṛṣṭā rañjayet taṃ tataḥ param ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.