KāSū, 6, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
अर्थान् आचर्यमाणान् अनर्था अप्यनूद्भवन्त्यनुबन्धाः संशयाश्च ॥ (१।१)
arthān ācaryamāṇān anarthā apyanūdbhavantyanubandhāḥ saṃśayāśca ||
ते बुद्धिदौर्बल्याद् अतिरागाद् अत्यभिमानाद् अतिदम्भाद् अत्यार्जवाद् अतिविश्वासाद् अतिक्रोधात् प्रमादात् साहसाद् दैवयोगाच्च स्युः ॥ (२।१)
te buddhidaurbalyād atirāgād atyabhimānād atidambhād atyārjavād ativiśvāsād atikrodhāt pramādāt sāhasād daivayogācca syuḥ ||
तेषां फलं कृतस्य व्ययस्य निष्फलत्वम् अनायतिरागम् इष्यतो ऽर्थस्य निवर्तनम् आप्तस्य निष्क्रमणं पारुष्यस्य प्राप्तिर् गम्यता शरीरस्य प्रघातः केशानां छेदनं पातनम् अङ्गवैकल्यापत्तिः । (३।१)
teṣāṃ phalaṃ kṛtasya vyayasya niṣphalatvam anāyatirāgam iṣyato 'rthasya nivartanam āptasya niṣkramaṇaṃ pāruṣyasya prāptir gamyatā śarīrasya praghātaḥ keśānāṃ chedanaṃ pātanam aṅgavaikalyāpattiḥ |
तस्मात् तान् आदित एव परिजिहीर्षेद् अर्थभूयिष्ठांश्चोपेक्षेत ॥ (३।२)
tasmāt tān ādita eva parijihīrṣed arthabhūyiṣṭhāṃścopekṣeta ||
तेष्व् आचर्यमाणेष्वन्यस्यापि निष्पत्तिर् अनुबन्धः । (४।३)
teṣv ācaryamāṇeṣvanyasyāpi niṣpattir anubandhaḥ |
संदिग्धायां तु फलप्राप्तौ स्याद् वा न वेति शुद्धसंशयः । (४।४)
saṃdigdhāyāṃ tu phalaprāptau syād vā na veti śuddhasaṃśayaḥ |
एकस्मिन् क्रियमाणे कार्ये कार्यद्वयस्योत्पत्तिर् उभयतो योगः । (४।६)
ekasmin kriyamāṇe kārye kāryadvayasyotpattir ubhayato yogaḥ |
समन्ताद् उत्पत्तिः समन्ततोयोग इति तान् उदाहरिष्यामः ॥ (४।७)
samantād utpattiḥ samantatoyoga iti tān udāhariṣyāmaḥ ||
यस्योत्तमस्याभिगमने प्रत्यक्षतो ऽर्थलाभो ग्रहणीयत्वम् आयतिर् आगमः प्रार्थनीयत्वं चान्येषां स्यात् सो ऽर्थो ऽर्थानुबन्धः ॥ (६।१)
yasyottamasyābhigamane pratyakṣato 'rthalābho grahaṇīyatvam āyatir āgamaḥ prārthanīyatvaṃ cānyeṣāṃ syāt so 'rtho 'rthānubandhaḥ ||
लाभमात्रे कस्यचिद् अन्यस्य गमनं सो ऽर्थो निरनुबन्धः ॥ (७।१)
lābhamātre kasyacid anyasya gamanaṃ so 'rtho niranubandhaḥ ||
अन्यार्थपरिग्रहे सक्ताद् आयतिच्छेदनम् अर्थस्य निष्क्रमणं लोकविद्विष्टस्य वा नीचस्य गमनम् आयतिघ्नम् अर्थो ऽनर्थानुबन्धः ॥ (८।१)
anyārthaparigrahe saktād āyaticchedanam arthasya niṣkramaṇaṃ lokavidviṣṭasya vā nīcasya gamanam āyatighnam artho 'narthānubandhaḥ ||
स्वेन व्ययेन शूरस्य महामात्रस्य प्रभवतो वा लुब्धस्य गमनं निष्फलम् अपि व्यसनप्रतीकारार्थं महतश्चार्थघ्नस्य निमित्तस्य प्रशमनम् आयतिजननं वा सो ऽनर्थो ऽर्थानुबन्धः ॥ (९।१)
svena vyayena śūrasya mahāmātrasya prabhavato vā lubdhasya gamanaṃ niṣphalam api vyasanapratīkārārthaṃ mahataścārthaghnasya nimittasya praśamanam āyatijananaṃ vā so 'nartho 'rthānubandhaḥ ||
कदर्यस्य सुभगमानिनः कृतघ्नस्य वातिसंधानशीलस्य स्वैर् अपि व्ययैस्तथाराधनम् अन्ते निष्फलं सो ऽनर्थो निरनुबन्धः ॥ (१०।१)
kadaryasya subhagamāninaḥ kṛtaghnasya vātisaṃdhānaśīlasya svair api vyayaistathārādhanam ante niṣphalaṃ so 'nartho niranubandhaḥ ||
तस्यैव राजवल्लभस्य क्रौर्यप्रभावाधिकस्य तथैवाराधनम् अन्ते निष्फलं निष्कासनं च दोषकरं सो ऽनर्थो ऽनर्थानुबन्धः ॥ (११।१)
tasyaiva rājavallabhasya krauryaprabhāvādhikasya tathaivārādhanam ante niṣphalaṃ niṣkāsanaṃ ca doṣakaraṃ so 'nartho 'narthānubandhaḥ ||
परस्परेण च युक्त्या संकिरेद् इत्यनुबन्धाः ॥ (१३।१)
paraspareṇa ca yuktyā saṃkired ityanubandhāḥ ||
निष्पीडितार्थम् अफलम् उत्सृजन्त्या अर्थम् अलभमानाया धर्मः स्यान् न वेति धर्मसंशयः । (१४।२)
niṣpīḍitārtham aphalam utsṛjantyā artham alabhamānāyā dharmaḥ syān na veti dharmasaṃśayaḥ |
अभिप्रेतम् उपलभ्य परिचारकम् अन्यं वा क्षुद्रं गत्वा कामः स्यान् न वेति कामसंशयः । (१४।३)
abhipretam upalabhya paricārakam anyaṃ vā kṣudraṃ gatvā kāmaḥ syān na veti kāmasaṃśayaḥ |
प्रभाववान् क्षुद्रो ऽनभिमतो ऽनर्थं करिष्यति न वेत्यनर्थसंशयः । (१४।४)
prabhāvavān kṣudro 'nabhimato 'narthaṃ kariṣyati na vetyanarthasaṃśayaḥ |
अत्यन्तनिष्फलः सक्तः परित्यक्तः पितृलोकं यायात् तत्राधर्मः स्यान् न वेत्यधर्मसंशयः । (१४।५)
atyantaniṣphalaḥ saktaḥ parityaktaḥ pitṛlokaṃ yāyāt tatrādharmaḥ syān na vetyadharmasaṃśayaḥ |
रागस्यापि विवक्षायाम् अभिप्रेतम् अनुपलभ्य विरागः । (१४।६)
rāgasyāpi vivakṣāyām abhipretam anupalabhya virāgaḥ |
आगन्तोर् अविदितशीलस्य वल्लभसंश्रयस्य प्रभविष्णोर् वा समुपस्थितस्याराधनम् अर्थो ऽनर्थ इति संशयः । (१६।१)
āgantor aviditaśīlasya vallabhasaṃśrayasya prabhaviṣṇor vā samupasthitasyārādhanam artho 'nartha iti saṃśayaḥ |
श्रोत्रियस्य ब्रह्मचारिणो दीक्षितस्य व्रतिनो लिङ्गिनो वा मां दृष्ट्वा जातरागस्य मुमूर्षोर् मित्रवाक्याद् आनृशंस्याच्च गमनं धर्मो ऽधर्म इति संशयः । (१६।२)
śrotriyasya brahmacāriṇo dīkṣitasya vratino liṅgino vā māṃ dṛṣṭvā jātarāgasya mumūrṣor mitravākyād ānṛśaṃsyācca gamanaṃ dharmo 'dharma iti saṃśayaḥ |
लोकाद् एवाकृतप्रत्ययाद् अगुणो गुणवान् वेत्यनवेक्ष्य गमनं कामो द्वेष इति संशयः । (१६।३)
lokād evākṛtapratyayād aguṇo guṇavān vetyanavekṣya gamanaṃ kāmo dveṣa iti saṃśayaḥ |
यत्र परस्याभिगमने अर्थः सक्ताच्च संघर्षतः स उभययो ऽर्थः । (१७।१)
yatra parasyābhigamane arthaḥ saktācca saṃgharṣataḥ sa ubhayayo 'rthaḥ |
यत्र स्वेन व्ययेन निष्फलम् अभिगमनं सक्ताच्चामर्षिताद् वित्तप्रत्यादानं स उभयतो ऽनर्थः । (१७।२)
yatra svena vyayena niṣphalam abhigamanaṃ saktāccāmarṣitād vittapratyādānaṃ sa ubhayato 'narthaḥ |
यत्राभिगमने अर्थो भविष्यति न वेत्याशङ्का सक्तो ऽपि संघर्षाद् दास्यति न वेति स उभयतो ऽर्थसंशयः । (१७।३)
yatrābhigamane artho bhaviṣyati na vetyāśaṅkā sakto 'pi saṃgharṣād dāsyati na veti sa ubhayato 'rthasaṃśayaḥ |
यत्राभिगमने व्ययवति पूर्वो विरुद्धः क्रोधाद् अपकारं करिष्यति न वेति सक्तो वामर्षितो दत्तं प्रत्यादास्यति न वेति स उभयतो ऽनर्थसंशयः । (१७।४)
yatrābhigamane vyayavati pūrvo viruddhaḥ krodhād apakāraṃ kariṣyati na veti sakto vāmarṣito dattaṃ pratyādāsyati na veti sa ubhayato 'narthasaṃśayaḥ |
यत्राभिगमने अर्थो ऽनभिगमने च सक्ताद् अर्थः स उभयतो ऽर्थः । (१८।२)
yatrābhigamane artho 'nabhigamane ca saktād arthaḥ sa ubhayato 'rthaḥ |
यत्राभिगमने निष्फलो व्ययो ऽनभिगमने च निष्प्रतीकारो ऽनर्थः स उभयतो ऽनर्थः । (१८।३)
yatrābhigamane niṣphalo vyayo 'nabhigamane ca niṣpratīkāro 'narthaḥ sa ubhayato 'narthaḥ |
यत्राभिगमने निर्व्ययो दास्यति न वेति संशयो ऽनभिगमने सक्तो दास्यति न वेति स उभयतो ऽर्थसंशयः । (१८।४)
yatrābhigamane nirvyayo dāsyati na veti saṃśayo 'nabhigamane sakto dāsyati na veti sa ubhayato 'rthasaṃśayaḥ |
यत्राभिगमने व्ययवति पूर्वो विरुद्धः प्रभाववान् प्राप्स्यते न वेति संशयो ऽनभिगमने च क्रोधाद् अनर्थं करिष्यति न वेति स उभयतो ऽनर्थसंशयः ॥ (१८।५)
yatrābhigamane vyayavati pūrvo viruddhaḥ prabhāvavān prāpsyate na veti saṃśayo 'nabhigamane ca krodhād anarthaṃ kariṣyati na veti sa ubhayato 'narthasaṃśayaḥ ||
एतेषाम् एव व्यतिकरे अन्यतो ऽर्थो ऽन्यतो ऽनर्थो ऽन्यतो ऽर्थो ऽन्यतो ऽर्थसंशयो ऽन्यतो ऽर्थो ऽन्यतो ऽनर्थसंशय इति षट्संकीर्णयोगाः ॥ (१९।१)
eteṣām eva vyatikare anyato 'rtho 'nyato 'nartho 'nyato 'rtho 'nyato 'rthasaṃśayo 'nyato 'rtho 'nyato 'narthasaṃśaya iti ṣaṭsaṃkīrṇayogāḥ ||
तेषु सहायैः सह विमृश्य यतो ऽर्थभूयिष्ठो ऽर्थसंशयो गुरुर् अनर्थप्रशमो वा ततः प्रवर्तेत ॥ (२०।१)
teṣu sahāyaiḥ saha vimṛśya yato 'rthabhūyiṣṭho 'rthasaṃśayo gurur anarthapraśamo vā tataḥ pravarteta ||
संकिरेच्च परस्परेण व्यतिषञ्जयेच् चेत्युभयतोयोगाः ॥ (२१।२)
saṃkirecca paraspareṇa vyatiṣañjayec cetyubhayatoyogāḥ ||
सम्भूय च विटाः परिगृह्णन्त्येकाम् असौ गोष्ठीपरिग्रहः । (२२।१)
sambhūya ca viṭāḥ parigṛhṇantyekām asau goṣṭhīparigrahaḥ |
सा तेषाम् इतस्ततः संसृज्यमाना प्रत्येकं संघर्षाद् अर्थं निर्वर्तयेत् । (२२।२)
sā teṣām itastataḥ saṃsṛjyamānā pratyekaṃ saṃgharṣād arthaṃ nirvartayet |
सुवसन्तकादिषु च योगे यो मे इमम् अमुं च संपादयिष्यति तस्याद्य गमिष्यति मे दुहितेति मात्रा वाचयेत् । (२२।३)
suvasantakādiṣu ca yoge yo me imam amuṃ ca saṃpādayiṣyati tasyādya gamiṣyati me duhiteti mātrā vācayet |
तेषां च संघर्षजे अभिगमने कार्याणि लक्षयेत् । (२२।४)
teṣāṃ ca saṃgharṣaje abhigamane kāryāṇi lakṣayet |
एकतो ऽर्थः सर्वतो ऽर्थः एकतो ऽनर्थः सर्वतो ऽनर्थो ऽर्धतो ऽर्थः सर्वतो ऽर्थः अर्धतो ऽनर्थः सर्वतो ऽनर्थः । (२२।५)
ekato 'rthaḥ sarvato 'rthaḥ ekato 'narthaḥ sarvato 'nartho 'rdhato 'rthaḥ sarvato 'rthaḥ ardhato 'narthaḥ sarvato 'narthaḥ |
अर्थसंशयम् अनर्थसंशयं च पूर्ववद् योजयेत् । (२३।१)
arthasaṃśayam anarthasaṃśayaṃ ca pūrvavad yojayet |
कुम्भदासी परिचारिका कुलटा स्वैरिणी नटी शिल्पकारिका प्रकाशविनष्टा रूपाजीवा गणिका चेति वेश्याविशेषाः ॥ (२४।१)
kumbhadāsī paricārikā kulaṭā svairiṇī naṭī śilpakārikā prakāśavinaṣṭā rūpājīvā gaṇikā ceti veśyāviśeṣāḥ ||
सर्वासां चानुरूपेण गम्याः सहायास्तद् उपरञ्जनम् अर्थागमोपाया निष्कासनं पुनः सधानं लाभविशेषानुबन्धा अर्थानर्थानुबन्धसंशयविचाराश्चेति वैशिकम् ॥ (२५।१)
sarvāsāṃ cānurūpeṇa gamyāḥ sahāyāstad uparañjanam arthāgamopāyā niṣkāsanaṃ punaḥ sadhānaṃ lābhaviśeṣānubandhā arthānarthānubandhasaṃśayavicārāśceti vaiśikam ||
रत्यर्थाः पुरुषा येन रत्यर्थाश्चैव योषितः ॥ (२६।२)
ratyarthāḥ puruṣā yena ratyarthāścaiva yoṣitaḥ ||
शास्त्रस्यार्थप्रधानत्वात् तेन योगो ऽत्र योषिताम् ॥ (२७।१)
śāstrasyārthapradhānatvāt tena yogo 'tra yoṣitām ||
प्राक् तत्र वर्णितो रागो वेश्यायोगाश्च वैशिके ॥ (२८।२)
prāk tatra varṇito rāgo veśyāyogāśca vaiśike ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.