KāSū, 2, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
स्कन्धौ शिरः स्तनान्तरं पृष्ठं जघनं पार्श्व इति स्थानानि ॥ (२।२)
skandhau śiraḥ stanāntaraṃ pṛṣṭhaṃ jaghanaṃ pārśva iti sthānāni ||
तच्चतुर्विधम् अपहस्तकं प्रसृतकं मुष्टिः समतलकम् इति ॥ (३।१)
taccaturvidham apahastakaṃ prasṛtakaṃ muṣṭiḥ samatalakam iti ||
अम्वार्थाः शब्दा वारणार्था मोक्षणार्थाश्चालम् अर्थास्ते ते चार्थयोगात् ॥ (७।१)
amvārthāḥ śabdā vāraṇārthā mokṣaṇārthāścālam arthāste te cārthayogāt ||
पारावतपरभृतहारीतशुकमधुकरदात्यूहहंसकारण्डवलावकविरुतानि शीत्कृतभूयिष्ठानि विकल्पशः प्रयुञ्जीत ॥ (८।१)
pārāvataparabhṛtahārītaśukamadhukaradātyūhahaṃsakāraṇḍavalāvakavirutāni śītkṛtabhūyiṣṭhāni vikalpaśaḥ prayuñjīta ||
उत्सङ्गोपविष्टायाः पृष्ठे मुष्टिना प्रहारः ॥ (९।१)
utsaṅgopaviṣṭāyāḥ pṛṣṭhe muṣṭinā prahāraḥ ||
तत्र सासूयाया इव स्तनितरुदितकूजितानि प्रतीघातश्च स्यात् ॥ (१०।१)
tatra sāsūyāyā iva stanitaruditakūjitāni pratīghātaśca syāt ||
युक्तयन्त्रायाः स्तनान्तरे अपहस्तकेन प्रहरेत् ॥ (११।१)
yuktayantrāyāḥ stanāntare apahastakena praharet ||
मन्दोपक्रमं वर्धमानरागम् आ परिसमाप्तेः ॥ (१२।१)
mandopakramaṃ vardhamānarāgam ā parisamāpteḥ ||
तत्र हिंकारादीनाम् अनियमेनाभ्यासेन विकल्पेन च तत्कालम् एव प्रयोगः ॥ (१३।१)
tatra hiṃkārādīnām aniyamenābhyāsena vikalpena ca tatkālam eva prayogaḥ ||
शिरसि किंचिद् आकुञ्चिताङ्गुलिना करेण विवदन्त्याः फूत्कृत्य प्रहणनं तत् प्रसृतकम् ॥ (१४।१)
śirasi kiṃcid ākuñcitāṅgulinā kareṇa vivadantyāḥ phūtkṛtya prahaṇanaṃ tat prasṛtakam ||
वेणोर् इव स्फुटतः शब्दानुकरणं दूत्कृतम् ॥ (१६।२)
veṇor iva sphuṭataḥ śabdānukaraṇaṃ dūtkṛtam ||
सर्वत्र चुम्बनादिष्वपक्रान्तायाः सशीत्कृतं तेनैव प्रत्युत्तरम् ॥ (१८।१)
sarvatra cumbanādiṣvapakrāntāyāḥ saśītkṛtaṃ tenaiva pratyuttaram ||
रागवशात् प्रहणनाभ्यासे वारणमोक्षणालम् अर्थानां शब्दानाम् अम्बार्थानां च सतान्तश्वसितरुदितस्तनितमिश्रीकृतप्रयोगा विरुतानां च । (१९।१)
rāgavaśāt prahaṇanābhyāse vāraṇamokṣaṇālam arthānāṃ śabdānām ambārthānāṃ ca satāntaśvasitaruditastanitamiśrīkṛtaprayogā virutānāṃ ca |
रागावसानकाले जघनपार्श्वयोस्ताडनम् इत्यतित्वरया च आ परिसमाप्तेः ॥ (१९।२)
rāgāvasānakāle jaghanapārśvayostāḍanam ityatitvarayā ca ā parisamāpteḥ ||
अशक्तिर् आर्तिर्व्यावृत्तिर् अबलत्वं च योषितः ॥ (२१।२)
aśaktir ārtirvyāvṛttir abalatvaṃ ca yoṣitaḥ ||
रागात् प्रयोगसात्म्याच्च व्यत्ययो ऽपि क्वचिद् भवेत् । (२२।१)
rāgāt prayogasātmyācca vyatyayo 'pi kvacid bhavet |
न चिरं तस्य चैवान्ते प्रकृतेर् एव योजनम् ॥ (२२।२)
na ciraṃ tasya caivānte prakṛter eva yojanam ||
कीलाम् उरसि कर्तरीं शिरसि विद्धां कपोलयोः संदंशिकां स्तनयोः पार्श्वयोश्चेति पूर्वैः सह प्रहणनम् अष्टविधम् इति दाक्षिणात्यानाम् । (२३।१)
kīlām urasi kartarīṃ śirasi viddhāṃ kapolayoḥ saṃdaṃśikāṃ stanayoḥ pārśvayośceti pūrvaiḥ saha prahaṇanam aṣṭavidham iti dākṣiṇātyānām |
तद्युवतीनाम् उरसि कीलानि च तत्कृतानि दृश्यन्ते । (२३।२)
tadyuvatīnām urasi kīlāni ca tatkṛtāni dṛśyante |
कष्टम् अनार्यवृत्तम् अनादृतम् इति वात्स्यायनः ॥ (२४।१)
kaṣṭam anāryavṛttam anādṛtam iti vātsyāyanaḥ ||
तथान्यद् अपि देशसात्म्यात् प्रयुक्तम् अन्यत्र न प्रयुञ्जीत् ॥ (२५।१)
tathānyad api deśasātmyāt prayuktam anyatra na prayuñjīt ||
रतियोगे हि कीलया गणिकां चित्रसेनां चोलराजो जघान । (२७।१)
ratiyoge hi kīlayā gaṇikāṃ citrasenāṃ colarājo jaghāna |
कर्तर्या कुन्तलः शातकर्णिः शातवाहनो महादेवीं मलयवतीम् ॥ (२७।२)
kartaryā kuntalaḥ śātakarṇiḥ śātavāhano mahādevīṃ malayavatīm ||
नरदेवः कुपाणिर् विद्धया दुष्प्रयुक्तया नटीं काणां चकार ॥ (२८।१)
naradevaḥ kupāṇir viddhayā duṣprayuktayā naṭīṃ kāṇāṃ cakāra ||
नास्त्यत्र गणना काचिन् न च शास्त्रपरिग्रहः । (२९।२)
nāstyatra gaṇanā kācin na ca śāstraparigrahaḥ |
स्वप्नेष्वपि न दृश्यन्ते ते भावास्ते च विभ्रमाः । (३०।१)
svapneṣvapi na dṛśyante te bhāvāste ca vibhramāḥ |
सुरतव्यवहारेषु ये स्युस्तत्क्षणकल्पिताः ॥ (३०।२)
suratavyavahāreṣu ye syustatkṣaṇakalpitāḥ ||
यथा हि पञ्चमीं धाराम् आस्थाय तुरगः पथि । (३१।१)
yathā hi pañcamīṃ dhārām āsthāya turagaḥ pathi |
स्थाणुम् श्वभ्रं दरीं वापि वेगान्धो न समीक्षते ॥ (३१।२)
sthāṇum śvabhraṃ darīṃ vāpi vegāndho na samīkṣate ||
चण्डवेगौ प्रवर्तेते समीक्षेते न चात्ययम् ॥ (३२।२)
caṇḍavegau pravartete samīkṣete na cātyayam ||
तस्मान् मृदुत्वं चण्डत्वं युवत्या बलम् एव च । (३३।१)
tasmān mṛdutvaṃ caṇḍatvaṃ yuvatyā balam eva ca |
आत्मनश्च बलं ज्ञात्वा तथा युञ्जीत शास्त्रवित् ॥ (३३।२)
ātmanaśca balaṃ jñātvā tathā yuñjīta śāstravit ||
न सर्वदा न सर्वासु प्रयोगाः सांप्रयोगिकाः । (३४।१)
na sarvadā na sarvāsu prayogāḥ sāṃprayogikāḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.