KāSū, 2, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
द्विविधा तृतीयाप्रकृतिः स्त्रीरूपिणी पुरुषरूपिणी च ॥ (१।१)
dvividhā tṛtīyāprakṛtiḥ strīrūpiṇī puruṣarūpiṇī ca ||
तत्र स्त्रीरूपिणी स्त्रिया वेषमालापं लीलां भावं मृदुत्वं भीरुत्वं मुग्धताम् असहिष्णुतां व्रीडां चानुकुर्वीत ॥ (२।१)
tatra strīrūpiṇī striyā veṣamālāpaṃ līlāṃ bhāvaṃ mṛdutvaṃ bhīrutvaṃ mugdhatām asahiṣṇutāṃ vrīḍāṃ cānukurvīta ||
सा ततो रतिम् आभिमानिकीं वृत्तिं च लिप्सेत् । (४।१)
sā tato ratim ābhimānikīṃ vṛttiṃ ca lipset |
पुरुषरूपिणी तु प्रच्छन्नकामा पुरुषं लिप्समाना संवाहकभावम् उपजीवेत् । (५।१)
puruṣarūpiṇī tu pracchannakāmā puruṣaṃ lipsamānā saṃvāhakabhāvam upajīvet |
संवाहने परिष्वजमानेव गात्रैर् ऊरू नायकस्य मृद्नीयात् । (५।२)
saṃvāhane pariṣvajamāneva gātrair ūrū nāyakasya mṛdnīyāt |
प्रसृतपरिचया चोरुमूलं सजघनम् इति संस्पृशेत् । (५।३)
prasṛtaparicayā corumūlaṃ sajaghanam iti saṃspṛśet |
तत्र स्थिरलिङ्गताम् उपलभ्य चास्य पाणिमन्थेन परिघट्टयेत् । (५।४)
tatra sthiraliṅgatām upalabhya cāsya pāṇimanthena parighaṭṭayet |
कृतलक्षणेनाप्युपलब्धवैकृतेनापि न चोद्यत इति चेत् स्वयम् उपक्रमेत् । (५।६)
kṛtalakṣaṇenāpyupalabdhavaikṛtenāpi na codyata iti cet svayam upakramet |
निमितं पार्श्वतोदष्टं बहिःसंदंशो ऽन्तःसंदंशश् चुम्बितकं परिमृष्टकम् आम्रचूषितकं संगर इति ॥ (६।२)
nimitaṃ pārśvatodaṣṭaṃ bahiḥsaṃdaṃśo 'ntaḥsaṃdaṃśaś cumbitakaṃ parimṛṣṭakam āmracūṣitakaṃ saṃgara iti ||
तेष्व् एकैकम् अभ्युपगम्य विरामाभीप्सां दर्शयेत् ॥ (७।१)
teṣv ekaikam abhyupagamya virāmābhīpsāṃ darśayet ||
इतरश्च पूर्वस्मिन्न् अभ्युपगते तदुत्तरम् एवापरं निर्दिशेत् । (८।१)
itaraśca pūrvasminn abhyupagate taduttaram evāparaṃ nirdiśet |
करावलम्बितम् ओष्ठयोर् उपरि विन्यस्तम् अपविध्य मुखं विधुनुयात् । (९।१)
karāvalambitam oṣṭhayor upari vinyastam apavidhya mukhaṃ vidhunuyāt |
हस्तेणाग्रम् अवच्छाद्य पार्श्वतो निर्दशनम् ओष्ठाभ्याम् अवपीड्य भवत्व् एतावद् इति सान्त्वयेत् । (१०।१)
hasteṇāgram avacchādya pārśvato nirdaśanam oṣṭhābhyām avapīḍya bhavatv etāvad iti sāntvayet |
भूयश्चोदिता संमीलितौष्ठी तस्याग्रं निष्पीड्य कर्षयन्तीव चुम्बेत् । (११।१)
bhūyaścoditā saṃmīlitauṣṭhī tasyāgraṃ niṣpīḍya karṣayantīva cumbet |
तस्मिन्न् एवाभ्यर्थनया किंचिद् अधिकं प्रवेशयेत् । (१२।१)
tasminn evābhyarthanayā kiṃcid adhikaṃ praveśayet |
करावलम्बितस्यौष्ठवद् ग्रहणं चुम्बितकम् ॥ (१३।१)
karāvalambitasyauṣṭhavad grahaṇaṃ cumbitakam ||
तत् कृत्वा जिह्वाग्रेण सर्वतो घट्टनम् अग्रे च व्यधनम् इति परिमृष्टकम् ॥ (१४।१)
tat kṛtvā jihvāgreṇa sarvato ghaṭṭanam agre ca vyadhanam iti parimṛṣṭakam ||
तथाभूतम् एव रागवशाद् अर्धप्रविष्टं निर्दयम् अवपीड्यावपीड्य मुञ्चेत् । (१५।१)
tathābhūtam eva rāgavaśād ardhapraviṣṭaṃ nirdayam avapīḍyāvapīḍya muñcet |
पुरुषाभिप्रायाद् एव गिरेत् पीडयेच्च आ परिसमाप्तेः । (१६।१)
puruṣābhiprāyād eva giret pīḍayecca ā parisamāpteḥ |
यथार्थं चात्र स्तननप्रहणनयोः प्रयोगः । (१७।१)
yathārthaṃ cātra stananaprahaṇanayoḥ prayogaḥ |
कुलटाः स्वैरिण्यः परिचारिकाः संवाहिकाश्चाप्येतत् प्रयोजयन्ति ॥ (१८।१)
kulaṭāḥ svairiṇyaḥ paricārikāḥ saṃvāhikāścāpyetat prayojayanti ||
पुनर् अपि ह्यासां वदनसंसर्गे स्वयम् एवार्तिं प्रपद्येत । (१९।२)
punar api hyāsāṃ vadanasaṃsarge svayam evārtiṃ prapadyeta |
तस्माद् यास्त्वौपरिष्टकम् आचरन्ति न ताभिः सह संसृज्यन्ते प्राच्याः ॥ (२१।१)
tasmād yāstvaupariṣṭakam ācaranti na tābhiḥ saha saṃsṛjyante prācyāḥ ||
वेश्याभिर् एव न संसृज्यन्ते आहिच्छत्रिकाः संसृष्टा अपि मुखकर्म तासां परिहरन्ति ॥ (२२।१)
veśyābhir eva na saṃsṛjyante āhicchatrikāḥ saṃsṛṣṭā api mukhakarma tāsāṃ pariharanti ||
न तु स्वयम् औपरिष्टकम् आचरन्ति नागरकाः ॥ (२४।१)
na tu svayam aupariṣṭakam ācaranti nāgarakāḥ ||
को हि योषितां शीलं शौचम् आचारं चरित्रं प्रत्ययं वचनं वा श्रद्धातुम् अर्हति । (२६।२)
ko hi yoṣitāṃ śīlaṃ śaucam ācāraṃ caritraṃ pratyayaṃ vacanaṃ vā śraddhātum arhati |
निसर्गाद् एव हि मलिनदृष्टयो भवन्त्येता न परित्याज्याः । (२६।३)
nisargād eva hi malinadṛṣṭayo bhavantyetā na parityājyāḥ |
वत्सः प्रस्रवणे मेध्यः श्वा मृगग्रहणे शुचिः । (२६।५)
vatsaḥ prasravaṇe medhyaḥ śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ |
शिष्टविप्रतिपत्तेः स्मृतिवाक्यस्य च सावकाशत्वाद् देशस्थितेर् आत्मनश्च वृत्तिप्रत्ययानुरूपं प्रवर्तेत । (२७।१)
śiṣṭavipratipatteḥ smṛtivākyasya ca sāvakāśatvād deśasthiter ātmanaśca vṛttipratyayānurūpaṃ pravarteta |
केषांचिद् एव कुर्वन्ति नराणाम् औपरिष्टकम् ॥ (२८।३)
keṣāṃcid eva kurvanti narāṇām aupariṣṭakam ||
तथा नागरकाः केचिद् अन्योन्यस्य हितैषिणः । (२९।१)
tathā nāgarakāḥ kecid anyonyasya hitaiṣiṇaḥ |
कुर्वन्ति रूढविश्वासाः परस्परपरिग्रहम् ॥ (२९।२)
kurvanti rūḍhaviśvāsāḥ parasparaparigraham ||
पुरुषाश्च तथा स्त्रीषु कर्मैतत् किल कुर्वते । (३०।१)
puruṣāśca tathā strīṣu karmaitat kila kurvate |
व्यासस्तस्य च विज्ञेयो मुखचुम्बनवद् विधिः ॥ (३०।२)
vyāsastasya ca vijñeyo mukhacumbanavad vidhiḥ ||
परिवर्तितदेहौ तु स्त्रीपुंसौ यत् परस्परम् । (३१।१)
parivartitadehau tu strīpuṃsau yat parasparam |
युगपत् सम्प्रयुज्येते स कामः काकिलः स्मृतः ॥ (३१।२)
yugapat samprayujyete sa kāmaḥ kākilaḥ smṛtaḥ ||
तस्माद् गुणवतस्त्यक्त्वा चतुरांस्त्यागिनो नरान् । (३२।१)
tasmād guṇavatastyaktvā caturāṃstyāgino narān |
न त्व् एतद् ब्राह्मणो विद्वान् मन्त्री वा राजधूर्धरः ॥ (३३।१)
na tv etad brāhmaṇo vidvān mantrī vā rājadhūrdharaḥ ||
न शास्त्रम् अस्तीत्येतावत् प्रयोगे कारणं भवेत् । (३५।१)
na śāstram astītyetāvat prayoge kāraṇaṃ bhavet |
शास्त्रार्थान् व्यापिनो विद्यात् प्रयोगांस्त्व् एकदेशिकान् ॥ (३५।२)
śāstrārthān vyāpino vidyāt prayogāṃstv ekadeśikān ||
कीर्तिता इति तत् किं स्याद् भक्षणीयं विचक्षणैः ॥ (३६।२)
kīrtitā iti tat kiṃ syād bhakṣaṇīyaṃ vicakṣaṇaiḥ ||
सन्त्येव पुरुषाः केचित् सन्ति देशास्तथाविधाः । (३७।१)
santyeva puruṣāḥ kecit santi deśāstathāvidhāḥ |
सन्ति कालाश्च येष्व् एते योगा न स्युर् निरर्थकाः ॥ (३७।२)
santi kālāśca yeṣv ete yogā na syur nirarthakāḥ ||
तस्माद् देशं च कालं च प्रयोगं शास्त्रम् एव च । (३८।१)
tasmād deśaṃ ca kālaṃ ca prayogaṃ śāstram eva ca |
आत्मानं चापि सम्प्रेक्ष्य योगान् युञ्जीत वा न वा ॥ (३८।२)
ātmānaṃ cāpi samprekṣya yogān yuñjīta vā na vā ||
अर्थस्यास्य रहस्यत्वाच्चलत्वान् मनसस्तथा । (३९।१)
arthasyāsya rahasyatvāccalatvān manasastathā |
कः कदा किं कुतः कुर्याद् इति को ज्ञातुम् अर्हति ॥ (३९।२)
kaḥ kadā kiṃ kutaḥ kuryād iti ko jñātum arhati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.