KāSū, 6, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
तत्र स्वाभाविकं संकल्पात् समधिकं वा लभमाना नोपायान् प्रयुञ्जीतेत्याचार्याः । (१।२)
tatra svābhāvikaṃ saṃkalpāt samadhikaṃ vā labhamānā nopāyān prayuñjītetyācāryāḥ |
विदितम् अप्युपायैः परिष्कृतं द्विगुणं दास्यतीति वात्स्यायनः ॥ (१।३)
viditam apyupāyaiḥ pariṣkṛtaṃ dviguṇaṃ dāsyatīti vātsyāyanaḥ ||
अलंकारभक्ष्यभोज्यपेयमाल्यवस्त्रगन्धद्रव्यादीनां व्यवहारिषु कालिकम् उद्धारार्थम् अर्थप्रतिनयनेन । (२।१)
alaṃkārabhakṣyabhojyapeyamālyavastragandhadravyādīnāṃ vyavahāriṣu kālikam uddhārārtham arthapratinayanena |
व्रतवृक्षारामदेवकुलतडागोद्यानोत्सवप्रीतिदायव्यपदेशः । (२।३)
vratavṛkṣārāmadevakulataḍāgodyānotsavaprītidāyavyapadeśaḥ |
तदभिगमननिमित्तो रक्षिभिश्चौरैर् वालंकारपरिमोषः । (२।४)
tadabhigamananimitto rakṣibhiścaurair vālaṃkāraparimoṣaḥ |
दाहात् कुड्यच्छेदात् प्रमादाद् भवने चार्थनाशः । (२।५)
dāhāt kuḍyacchedāt pramādād bhavane cārthanāśaḥ |
तथा याचितालंकाराणां नायकालंकाराणां च तदभिगमनार्थस्य व्ययस्य प्रणिधिभिर् निवेदनम् । (२।६)
tathā yācitālaṃkārāṇāṃ nāyakālaṃkārāṇāṃ ca tadabhigamanārthasya vyayasya praṇidhibhir nivedanam |
तैश्च पूर्वम् आहृता गुरवो ऽभिहाराः पूर्वम् उपनीताः पूर्वं श्राविताः स्युः । (२।९)
taiśca pūrvam āhṛtā guravo 'bhihārāḥ pūrvam upanītāḥ pūrvaṃ śrāvitāḥ syuḥ |
वैद्यमहामात्रयोर् उपकारिक्रिया कार्यहेतोः । (२।१२)
vaidyamahāmātrayor upakārikriyā kāryahetoḥ |
मित्राणां चोपकारिणां व्यसनेष्वभ्युपपत्तिः । (२।१३)
mitrāṇāṃ copakāriṇāṃ vyasaneṣvabhyupapattiḥ |
सख्याः पुत्रस्योत्सञ्जनम् दोहदो व्याधिर् मित्रस्य दुःखापनयनम् इति । (२।१५)
sakhyāḥ putrasyotsañjanam dohado vyādhir mitrasya duḥkhāpanayanam iti |
तया शीलितस्य चालंकारस्य भाण्डोपस्करस्य वा वणिजो विक्रयार्थं दर्शनम् । (२।१७)
tayā śīlitasya cālaṃkārasya bhāṇḍopaskarasya vā vaṇijo vikrayārthaṃ darśanam |
प्रतिगणिकानां च सदृशस्य भाण्डस्य व्यतिकरे प्रतिविशिष्टस्य ग्रहणम् । (२।१८)
pratigaṇikānāṃ ca sadṛśasya bhāṇḍasya vyatikare prativiśiṣṭasya grahaṇam |
प्रणिधिभिः प्रतिगणिकानां लाभातिशयं श्रावयेत् । (२।२०)
praṇidhibhiḥ pratigaṇikānāṃ lābhātiśayaṃ śrāvayet |
तासु नायकसमक्षम् आत्मनो ऽभ्यधिकं लाभं भूतम् अभूतं वा व्रीडिता नाम वर्णयेत् । (२।२१)
tāsu nāyakasamakṣam ātmano 'bhyadhikaṃ lābhaṃ bhūtam abhūtaṃ vā vrīḍitā nāma varṇayet |
पूर्वयोगिनां च लाभातिशयेन पुनः संधाने यतमानानाम् आविष्कृतः प्रतिषेधः । (२।२२)
pūrvayogināṃ ca lābhātiśayena punaḥ saṃdhāne yatamānānām āviṣkṛtaḥ pratiṣedhaḥ |
न पुनर् एष्यतीति बालयाचितकम् इत्यर्थागमोपायाः ॥ (२।२४)
na punar eṣyatīti bālayācitakam ityarthāgamopāyāḥ ||
विरक्तं च नित्यम् एव प्रकृतिविक्रियातो विद्यात् मुखवर्णाच्च ॥ (३।१)
viraktaṃ ca nityam eva prakṛtivikriyāto vidyāt mukhavarṇācca ||
पूर्वसंसृष्टायाश्च परिजनेन मिथः कथयति ॥ (४।८)
pūrvasaṃsṛṣṭāyāśca parijanena mithaḥ kathayati ||
तस्य सारद्रव्याणि प्राग् अवबोधाद् अन्यापदेशेन हस्ते कुर्वीत । (५।१)
tasya sāradravyāṇi prāg avabodhād anyāpadeśena haste kurvīta |
तानि चास्या हस्ताद् उत्तमर्णः प्रसह्य गृह्णीयात् । (५।२)
tāni cāsyā hastād uttamarṇaḥ prasahya gṛhṇīyāt |
विवदमानेन सह धर्मस्थेषु व्यवहरेद् इति विरक्तप्रतिपत्तिः ॥ (५।३)
vivadamānena saha dharmastheṣu vyavahared iti viraktapratipattiḥ ||
सक्तं तु पूर्वोपकारिणम् अप्यल्पफलं व्यलीकेनानुपालयेत् । (६।१)
saktaṃ tu pūrvopakāriṇam apyalpaphalaṃ vyalīkenānupālayet |
असारं तु निष्प्रतिपत्तिकम् उपाययो ऽपवाहयेत् । (६।२)
asāraṃ tu niṣpratipattikam upāyayo 'pavāhayet |
नर्मणि चान्यम् अपदिश्य हसति वदति तस्मिन् कटाक्षेण परिजनस्य प्रेक्षणं ताडनं च । (९।३)
narmaṇi cānyam apadiśya hasati vadati tasmin kaṭākṣeṇa parijanasya prekṣaṇaṃ tāḍanaṃ ca |
तद्व्यलीकानां व्यसनानां चापरिहार्याणाम् अनुकीर्तनम् । (९।५)
tadvyalīkānāṃ vyasanānāṃ cāparihāryāṇām anukīrtanam |
अन्ते स्वयं मोक्षश्चेति परिग्रहकस्येति दत्तकस्य ॥ (९।९)
ante svayaṃ mokṣaśceti parigrahakasyeti dattakasya ||
परीक्ष्य गम्यैः संयोगः संयुक्तस्यानुरञ्जनम् । (१०।२)
parīkṣya gamyaiḥ saṃyogaḥ saṃyuktasyānurañjanam |
रक्ताद् अर्थस्य चादानम् अन्ते मोक्षश्च वैशिकम् ॥ (१०।३)
raktād arthasya cādānam ante mokṣaśca vaiśikam ||
नातिसंधीयते गम्यैः करोत्यर्थांश्च पुष्कलान् ॥ (११।२)
nātisaṃdhīyate gamyaiḥ karotyarthāṃśca puṣkalān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.