KāSū, 2, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
उत्तरौष्ठम् अन्तर्मुखं नयनम् इति मुक्त्वा चुम्बनवद् दशनरदनस्थानानि ॥ (१।१)
uttarauṣṭham antarmukhaṃ nayanam iti muktvā cumbanavad daśanaradanasthānāni ||
समाः स्निग्धच्छाया रागग्राहिणो युक्तप्रमाणा निश्छिद्रास्तीक्ष्णाग्रा इति दशनगुणाः ॥ (२।१)
samāḥ snigdhacchāyā rāgagrāhiṇo yuktapramāṇā niśchidrāstīkṣṇāgrā iti daśanaguṇāḥ ||
कुण्ठा राज्युद्गताः परुषाः विषमाः श्लक्ष्णाः पृथवो विरला इति च दोषाः ॥ (३।१)
kuṇṭhā rājyudgatāḥ paruṣāḥ viṣamāḥ ślakṣṇāḥ pṛthavo viralā iti ca doṣāḥ ||
गूढकम् उच्छूनकं बिन्दुर् बिन्दुमाला प्रवालमणिर् मणिमाला खण्डाभ्रकं वराहचर्वितकम् इति दशनच्छेदनविकल्पाः ॥ (४।१)
gūḍhakam ucchūnakaṃ bindur bindumālā pravālamaṇir maṇimālā khaṇḍābhrakaṃ varāhacarvitakam iti daśanacchedanavikalpāḥ ||
नातिलोहितेन रागमात्रेण विभावनीयं गूढकम् ॥ (५।१)
nātilohitena rāgamātreṇa vibhāvanīyaṃ gūḍhakam ||
कर्णपूरचुम्बनं नखदशनच्छेद्यम् इति सव्यकपोलमण्डनानि ॥ (९।१)
karṇapūracumbanaṃ nakhadaśanacchedyam iti savyakapolamaṇḍanāni ||
दन्तौष्ठसंयोगाभ्यासनिष्पादनात् प्रवालमणिसिद्धिः ॥ (१०।१)
dantauṣṭhasaṃyogābhyāsaniṣpādanāt pravālamaṇisiddhiḥ ||
अल्पदेशायाश्च त्वचो दशनद्वयसंदंशजा बिन्दुसिद्धिः ॥ (१२।१)
alpadeśāyāśca tvaco daśanadvayasaṃdaṃśajā bindusiddhiḥ ||
तस्मान् मालाद्वयम् अपि गलकक्षवङ्क्षणप्रदेशेषु ॥ (१४।१)
tasmān mālādvayam api galakakṣavaṅkṣaṇapradeśeṣu ||
मण्डलम् इव विषमकूटकयुक्तं खण्डाभ्रकं स्तनपृष्ठ एव ॥ (१६।१)
maṇḍalam iva viṣamakūṭakayuktaṃ khaṇḍābhrakaṃ stanapṛṣṭha eva ||
संहताः प्रदीर्घा बह्व्यो दशनपदराजयस् ताम्रान्तराला वराहचर्वितकम् । (१७।१)
saṃhatāḥ pradīrghā bahvyo daśanapadarājayas tāmrāntarālā varāhacarvitakam |
विशेषके कर्णपूरे पुष्पापीडे ताम्बूलपलाशे तमालपत्त्रे चेति प्रयोज्यागामिषु नखदशनच्छेद्यादीन्याभियोगिकानि ॥ (१९।१)
viśeṣake karṇapūre puṣpāpīḍe tāmbūlapalāśe tamālapattre ceti prayojyāgāmiṣu nakhadaśanacchedyādīnyābhiyogikāni ||
मध्यदेश्या आर्यप्रायाः शुच्युपचराश् चुम्बननखदन्तपदद्वेषिण्यः ॥ (२१।१)
madhyadeśyā āryaprāyāḥ śucyupacarāś cumbananakhadantapadadveṣiṇyaḥ ||
परिष्वङ्गचुम्बननखदन्तचूषणप्रधानाः क्षतवर्जिताः प्रहणनसाध्या मालव्य आभीर्यश्च ॥ (२४।१)
pariṣvaṅgacumbananakhadantacūṣaṇapradhānāḥ kṣatavarjitāḥ prahaṇanasādhyā mālavya ābhīryaśca ||
सिन्धुषष्ठानां च नदीनाम् अन्तरालीया औपरिष्टकसात्म्याः ॥ (२५।१)
sindhuṣaṣṭhānāṃ ca nadīnām antarālīyā aupariṣṭakasātmyāḥ ||
चण्डवेगा मन्दशीत्कृता आपरान्तिका लाठ्यश्च ॥ (२६।१)
caṇḍavegā mandaśītkṛtā āparāntikā lāṭhyaśca ||
दृढप्रहणनयोगिन्यः खरवेगा एव अपद्रव्यप्रधानाः स्त्रीराज्ये कोसलायां च ॥ (२७।१)
dṛḍhaprahaṇanayoginyaḥ kharavegā eva apadravyapradhānāḥ strīrājye kosalāyāṃ ca ||
प्रकृत्या मृद्व्यो रतिप्रिया अशुचिरुचयो निराचाराश्चान्ध्र्यः ॥ (२८।१)
prakṛtyā mṛdvyo ratipriyā aśucirucayo nirācārāścāndhryaḥ ||
सकलचतुःषष्टिप्रयोगरागिण्यो ऽश्लीलपरुषवाक्यप्रियाः शयने च सरभसोपक्रमा महाराष्ट्रिकाः ॥ (२९।१)
sakalacatuḥṣaṣṭiprayogarāgiṇyo 'ślīlaparuṣavākyapriyāḥ śayane ca sarabhasopakramā mahārāṣṭrikāḥ ||
मृद्यमानाश्चाभियोगान् मन्दं मन्दं प्रसिञ्चन्ते द्रविड्यः ॥ (३१।१)
mṛdyamānāścābhiyogān mandaṃ mandaṃ prasiñcante draviḍyaḥ ||
मध्यमवेगाः सर्वंसहाः स्वाङ्गप्रछादिन्यः पराङ्गहासिन्यः कुत्सिताश्लीलपरुषपरिहारिण्यो वानवासिकाः ॥ (३२।१)
madhyamavegāḥ sarvaṃsahāḥ svāṅgaprachādinyaḥ parāṅgahāsinyaḥ kutsitāślīlaparuṣaparihāriṇyo vānavāsikāḥ ||
मृदुभाषिण्यो ऽनुरागवत्यो मृद्व्यङ्ग्यश्च गौड्यः ॥ (३३।१)
mṛdubhāṣiṇyo 'nurāgavatyo mṛdvyaṅgyaśca gauḍyaḥ ||
देशसात्म्यात् प्रकृतिसात्म्यं बलीय इति सुवर्णनाभः । (३४।१)
deśasātmyāt prakṛtisātmyaṃ balīya iti suvarṇanābhaḥ |
कालयोगाच्च देशाद् देशान्तरम् उपचारवेषलीलाश् चानुगच्छन्ति । (३५।१)
kālayogācca deśād deśāntaram upacāraveṣalīlāś cānugacchanti |
उपगूहनादिषु च रागवर्धनं पूर्वं पूर्वं विचित्रम् उत्तरम् उत्तरं च ॥ (३६।१)
upagūhanādiṣu ca rāgavardhanaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vicitram uttaram uttaraṃ ca ||
वार्यमाणश्च पुरुषो यत् कुर्यात् तद् अनु क्षतम् । (३७।१)
vāryamāṇaśca puruṣo yat kuryāt tad anu kṣatam |
बिन्दोः प्रतिक्रिया माला मालायाश्चाभ्रखण्डकम् । (३८।१)
bindoḥ pratikriyā mālā mālāyāścābhrakhaṇḍakam |
इति क्रोधादिवाविष्टा कलहान् प्रतियोजयेत् ॥ (३८।२)
iti krodhādivāviṣṭā kalahān pratiyojayet ||
सकचग्रहम् उन्नम्य मुखं तस्य ततः पिबेत् । (३९।१)
sakacagraham unnamya mukhaṃ tasya tataḥ pibet |
उन्नम्य कण्ठे कान्तस्य संश्रिता वक्षसः स्थलीम् । (४०।१)
unnamya kaṇṭhe kāntasya saṃśritā vakṣasaḥ sthalīm |
मणिमालां प्रयुञ्जीत यच्चान्यद् अपि लक्षितम् ॥ (४०।२)
maṇimālāṃ prayuñjīta yaccānyad api lakṣitam ||
उद्दिश्य स्वकृतं चिह्नं हसेद् अन्यैर् अलक्षिता ॥ (४१।२)
uddiśya svakṛtaṃ cihnaṃ hased anyair alakṣitā ||
स्वगात्रस्थानि चिह्नानि सासूयेव प्रदर्शयेत् ॥ (४२।२)
svagātrasthāni cihnāni sāsūyeva pradarśayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.