KāSū, 2, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्य प्रथमसमागमे प्रवासप्रत्यागमने प्रवासगमने क्रुद्धप्रसन्नायां मत्तायां च प्रयोगः । (२।१)
tasya prathamasamāgame pravāsapratyāgamane pravāsagamane kruddhaprasannāyāṃ mattāyāṃ ca prayogaḥ |
तदाच्छुरितकम् अर्धचन्द्रो मण्डलं रेखा व्याघ्रनखं मयूरपदकं शशप्लुतकम् उत्पलपत्रकम् इति रूपतो ऽष्टविकल्पम् ॥ (४।१)
tadācchuritakam ardhacandro maṇḍalaṃ rekhā vyāghranakhaṃ mayūrapadakaṃ śaśaplutakam utpalapatrakam iti rūpato 'ṣṭavikalpam ||
कक्षौ स्तनौ गलः पृष्ठं जघनम् ऊरू च स्थानानि ॥ (५।१)
kakṣau stanau galaḥ pṛṣṭhaṃ jaghanam ūrū ca sthānāni ||
प्रवृत्तरतिचक्राणां न स्थानम् अस्थानं वा विद्यत इति सुवर्णनाभः ॥ (६।१)
pravṛttaraticakrāṇāṃ na sthānam asthānaṃ vā vidyata iti suvarṇanābhaḥ ||
तत्र सव्यहस्तानि प्रत्यग्रशिखराणि द्वित्रिशिखराणि चण्डवेगयोर् नखानि स्युः ॥ (७।१)
tatra savyahastāni pratyagraśikharāṇi dvitriśikharāṇi caṇḍavegayor nakhāni syuḥ ||
अनुगतराजि समम् उज्ज्वलम् अमलिनम् अविपाटितं विवर्धिष्णु मृदुस्निग्धदर्शनम् इति नखगुणाः ॥ (८।१)
anugatarāji samam ujjvalam amalinam avipāṭitaṃ vivardhiṣṇu mṛdusnigdhadarśanam iti nakhaguṇāḥ ||
दीर्घाणि हस्तशोभीन्यालोके च योषितां चित्तग्राहीणि गौडानां नखानि स्युः ॥ (९।१)
dīrghāṇi hastaśobhīnyāloke ca yoṣitāṃ cittagrāhīṇi gauḍānāṃ nakhāni syuḥ ||
ह्रस्वानि कर्मसहिष्णूनि विकल्पयोजनासु च स्वेच्छापातीनि दाक्षिणात्यानाम् ॥ (१०।१)
hrasvāni karmasahiṣṇūni vikalpayojanāsu ca svecchāpātīni dākṣiṇātyānām ||
मध्यमान्युभयभाञ्जि महाराष्ट्रकाणाम् इति ॥ (११।१)
madhyamānyubhayabhāñji mahārāṣṭrakāṇām iti ||
तैः सुनियमितैर् हनुदेशे स्तनयोर् अधरे वा लघुकरणम् अनुद्गतलेखं स्पर्शमात्रजननाद् रोमाञ्चकरम् अन्ते संनिपातवर्धमानशब्दम् आच्छुरितकम् ॥ (१२।१)
taiḥ suniyamitair hanudeśe stanayor adhare vā laghukaraṇam anudgatalekhaṃ sparśamātrajananād romāñcakaram ante saṃnipātavardhamānaśabdam ācchuritakam ||
प्रयोज्यायां च तस्याङ्गसंवाहने शिरसः कण्डूयने पिटकभेदने व्याकुलीकरणे भीषणेन प्रयोगः ॥ (१३।१)
prayojyāyāṃ ca tasyāṅgasaṃvāhane śirasaḥ kaṇḍūyane piṭakabhedane vyākulīkaraṇe bhīṣaṇena prayogaḥ ||
ग्रीवायां स्तनपृष्ठे च वक्रो नखपदनिवेशो ऽर्धचन्द्रकः ॥ (१४।१)
grīvāyāṃ stanapṛṣṭhe ca vakro nakhapadaniveśo 'rdhacandrakaḥ ||
नाभिमूलककुन्दरवङ्क्षणेषु तस्य प्रयोगः ॥ (१६।१)
nābhimūlakakundaravaṅkṣaṇeṣu tasya prayogaḥ ||
पञ्चभिर् अभिमुखैर् लेखा चूचुकाभिमुखी मयूरपदकम् ॥ (१९।१)
pañcabhir abhimukhair lekhā cūcukābhimukhī mayūrapadakam ||
तत्संप्रयोगश्लाघायाः स्तनचूचुके संनिकृष्टानि पञ्चनखपदानि शशप्लुतकम् ॥ (२०।१)
tatsaṃprayogaślāghāyāḥ stanacūcuke saṃnikṛṣṭāni pañcanakhapadāni śaśaplutakam ||
स्तनपृष्ठे मेखलापथे चोत्पलपत्त्राकृतीत्युत्पलपत्रकम् ॥ (२१।१)
stanapṛṣṭhe mekhalāpathe cotpalapattrākṛtītyutpalapatrakam ||
ऊर्वोः स्तनपृष्ठे च प्रवासं गच्छतः स्मारणीयकं संहताश्चतस्रस्तिस्रो वा लेखाः । (२२।१)
ūrvoḥ stanapṛṣṭhe ca pravāsaṃ gacchataḥ smāraṇīyakaṃ saṃhatāścatasrastisro vā lekhāḥ |
विकल्पानाम् अनन्तत्वाद् आनन्त्याच्च कौशलविधेर् अभ्यासस्य च सर्वगामित्वाद् रागात्मकत्वाच्छेद्यस्य प्रकारान् को ऽभिसमीक्षितुम् अर्हतीत्याचार्याः ॥ (२४।१)
vikalpānām anantatvād ānantyācca kauśalavidher abhyāsasya ca sarvagāmitvād rāgātmakatvācchedyasya prakārān ko 'bhisamīkṣitum arhatītyācāryāḥ ||
वैचक्षण्ययुक्ताश्च गणिकास्तत्कामिनश्च परस्परं प्रार्थनीया भवन्ति । (२५।३)
vaicakṣaṇyayuktāśca gaṇikāstatkāminaśca parasparaṃ prārthanīyā bhavanti |
धनुर्वेदादिष्वपि हि शस्त्रकर्मशास्त्रेषु वैचित्र्यम् एवापेक्ष्यते किं पुनर् इहेति वात्स्यायनः ॥ (२५।४)
dhanurvedādiṣvapi hi śastrakarmaśāstreṣu vaicitryam evāpekṣyate kiṃ punar iheti vātsyāyanaḥ ||
प्रच्छन्नेषु प्रदेशेषु तासाम् अनुस्मरणार्थं रागवर्धनाच्च विशेषान् दर्शयेत् ॥ (२६।२)
pracchanneṣu pradeśeṣu tāsām anusmaraṇārthaṃ rāgavardhanācca viśeṣān darśayet ||
नखक्षतानि पश्यन्त्या गूढस्थानेषु योषितः । (२७।१)
nakhakṣatāni paśyantyā gūḍhasthāneṣu yoṣitaḥ |
चिरोत्सृष्टाप्यभिनवा प्रीतिर् भवति पेशला ॥ (२७।२)
cirotsṛṣṭāpyabhinavā prītir bhavati peśalā ||
चिरोत्सृष्टेषु रागेषु प्रीतिर् गच्छेत् पराभवम् । (२८।१)
cirotsṛṣṭeṣu rāgeṣu prītir gacchet parābhavam |
रागायतनसंस्मारि यदि न स्यान् नखक्षतम् ॥ (२८।२)
rāgāyatanasaṃsmāri yadi na syān nakhakṣatam ||
पश्यतो युवतिं दूरान् नखोच्छिष्टपयोधराम् । (२९।१)
paśyato yuvatiṃ dūrān nakhocchiṣṭapayodharām |
पुरुषश्च प्रदेशेषु नखचिह्नैर् विचिह्नितः । (३०।१)
puruṣaśca pradeśeṣu nakhacihnair vicihnitaḥ |
चित्तं स्थिरम् अपि प्रायश्चलयत्येव योषितः ॥ (३०।२)
cittaṃ sthiram api prāyaścalayatyeva yoṣitaḥ ||
नान्यत् पटुतरं किंचिद् अस्ति रागविवर्धनम् । (३१।१)
nānyat paṭutaraṃ kiṃcid asti rāgavivardhanam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.