KāSū, 2, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
रागकाले विशालयन्त्येव जघनं मृगी संविशेद् उच्चरते ॥ (१।१)
rāgakāle viśālayantyeva jaghanaṃ mṛgī saṃviśed uccarate ||
उत्फुल्लकं विजृम्भितकम् इन्द्राणिकं चेति त्रितयं मृग्याः प्रायेण ॥ (७।१)
utphullakaṃ vijṛmbhitakam indrāṇikaṃ ceti tritayaṃ mṛgyāḥ prāyeṇa ||
अनीचे सक्थिनी तिर्यग् अवसज्य प्रतीच्छेद् इति विजृम्भितकम् ॥ (१०।१)
anīce sakthinī tiryag avasajya pratīcched iti vijṛmbhitakam ||
पार्श्वयोः समम् ऊरू विन्यस्य पार्श्वयोर् जानुनी निदध्याद् इत्यभ्यासयोगाद् इन्द्राणी ॥ (११।१)
pārśvayoḥ samam ūrū vinyasya pārśvayor jānunī nidadhyād ityabhyāsayogād indrāṇī ||
संपुटकं पीडितकं वेष्टितकं वाडवकम् इति ॥ (१५।१)
saṃpuṭakaṃ pīḍitakaṃ veṣṭitakaṃ vāḍavakam iti ||
ऋजुप्रसारिताव् उभावप्युभयोश्चरणाव् इति संपुटः ॥ (१६।१)
ṛjuprasāritāv ubhāvapyubhayoścaraṇāv iti saṃpuṭaḥ ||
स द्विविधः पार्श्वसंपुट उत्तानसंपुटश्च । (१७।१)
sa dvividhaḥ pārśvasaṃpuṭa uttānasaṃpuṭaśca |
पार्श्वेण तु शयानो दक्षिणेन नारीम् अधिशयीतेति सार्वत्रिकम् एतत् ॥ (१७।३)
pārśveṇa tu śayāno dakṣiṇena nārīm adhiśayīteti sārvatrikam etat ||
संपुटकप्रयुक्तयन्त्रेणैव दृढम् ऊरू पीडयेद् इति पीडितकम् ॥ (१८।१)
saṃpuṭakaprayuktayantreṇaiva dṛḍham ūrū pīḍayed iti pīḍitakam ||
वडवेव निष्ठुरम् अवगृह्णीयाद् इति वाडवकम् आभ्यासिकम् ॥ (२०।१)
vaḍaveva niṣṭhuram avagṛhṇīyād iti vāḍavakam ābhyāsikam ||
चरणाव् ऊर्ध्वं नायको ऽस्या धारयेद् इति जृम्भितकम् ॥ (२३।१)
caraṇāv ūrdhvaṃ nāyako 'syā dhārayed iti jṛmbhitakam ||
नायकस्यांस एको द्वितीयकः प्रसारित इति पुनः पुनर् व्यत्यासेन वेणुदारितकम् ॥ (२६।१)
nāyakasyāṃsa eko dvitīyakaḥ prasārita iti punaḥ punar vyatyāsena veṇudāritakam ||
एकः शिरस उपरि गच्छेद् द्वितीयः प्रसारित इति शूलचितकम् आभ्यासिकम् ॥ (२७।१)
ekaḥ śirasa upari gacched dvitīyaḥ prasārita iti śūlacitakam ābhyāsikam ||
संकुचितौ स्वबस्तिदेशे निदध्याद् इति कार्कटकम् ॥ (२८।१)
saṃkucitau svabastideśe nidadhyād iti kārkaṭakam ||
पृष्ठं परिष्वजमानायाः पराङ्मुखेण परावृत्तकम् आभ्यासिकम् ॥ (३१।१)
pṛṣṭhaṃ pariṣvajamānāyāḥ parāṅmukheṇa parāvṛttakam ābhyāsikam ||
जले च संविष्टोपविष्टस्थितात्मकांश्चित्रान् योगान् उपलक्षयेत् । (३२।१)
jale ca saṃviṣṭopaviṣṭasthitātmakāṃścitrān yogān upalakṣayet |
ऊर्ध्वस्थितयोर् यूनोः परस्परापाश्रययोः कुड्यस्तम्भापाश्रितयोर् वा स्थितरतम् । (३५।१)
ūrdhvasthitayor yūnoḥ parasparāpāśrayayoḥ kuḍyastambhāpāśritayor vā sthitaratam |
कुड्यापाश्रितस्य कण्ठावसक्तबाहुपाशायास् तद्धस्तपञ्जरोपविष्टाया ऊरुपाशेन जघनम् अभिवेष्टयन्त्या कुड्ये चरणक्रमेण वलन्त्या अवलम्बितकं रतम् ॥ (३५।२)
kuḍyāpāśritasya kaṇṭhāvasaktabāhupāśāyās taddhastapañjaropaviṣṭāyā ūrupāśena jaghanam abhiveṣṭayantyā kuḍye caraṇakrameṇa valantyā avalambitakaṃ ratam ||
भूमौ वा चतुष्पदवद् आस्थिताया वृषलीलयावस्कन्दनं धेनुकम् ॥ (३६।१)
bhūmau vā catuṣpadavad āsthitāyā vṛṣalīlayāvaskandanaṃ dhenukam ||
एतेनैव योगेन शौनम् ऐणेयं छागलं गर्दभाक्रान्तं मार्जारललितकं व्याघ्रावस्कन्दनं गजोपमर्दितं वराहघृष्टकं तुरगाधिरूढकम् इति यत्र यत्र विशेषो योगो ऽपूर्वस्तत् तद् उपलक्षयेत् ॥ (३८।१)
etenaiva yogena śaunam aiṇeyaṃ chāgalaṃ gardabhākrāntaṃ mārjāralalitakaṃ vyāghrāvaskandanaṃ gajopamarditaṃ varāhaghṛṣṭakaṃ turagādhirūḍhakam iti yatra yatra viśeṣo yogo 'pūrvastat tad upalakṣayet ||
मिश्रीकृतसद्भावाभ्यां द्वाभ्यां सह संघाटकं रतम् ॥ (३९।१)
miśrīkṛtasadbhāvābhyāṃ dvābhyāṃ saha saṃghāṭakaṃ ratam ||
वारिक्रीडितकं छागलमैणेयम् इति तत्कर्मानुकृतियोगात् ॥ (४१।१)
vārikrīḍitakaṃ chāgalamaiṇeyam iti tatkarmānukṛtiyogāt ||
ग्रामनारिविषये स्त्रीराज्ये च बाह्लीके बहवो युवानो ऽन्तःपुरसधर्माण एकैकस्याः परिग्रहभूताः । (४२।१)
grāmanāriviṣaye strīrājye ca bāhlīke bahavo yuvāno 'ntaḥpurasadharmāṇa ekaikasyāḥ parigrahabhūtāḥ |
तेषाम् एकैकशो युगपच्च यथासात्म्यं यथायोगं च रञ्जयेयुः ॥ (४२।२)
teṣām ekaikaśo yugapacca yathāsātmyaṃ yathāyogaṃ ca rañjayeyuḥ ||
अन्यो जघनमुखम् अन्यो मध्यम् अन्य इति वारं वारेण व्यतिकरेण चानुतिष्ठेयुः ॥ (४३।२)
anyo jaghanamukham anyo madhyam anya iti vāraṃ vāreṇa vyatikareṇa cānutiṣṭheyuḥ ||
एतया गोष्ठीपरिग्रहा वेश्या राजयोषापरिग्रहश् च व्याख्यातः ॥ (४४।१)
etayā goṣṭhīparigrahā veśyā rājayoṣāparigrahaś ca vyākhyātaḥ ||
पशूनां मृगजातीनां पतङ्गानां च विभ्रमैः । (४७।२)
paśūnāṃ mṛgajātīnāṃ pataṅgānāṃ ca vibhramaiḥ |
तैस्तैर् उपायैश्चित्तज्ञो रतियोगान् विवर्धयेत् ॥ (४७।३)
taistair upāyaiścittajño ratiyogān vivardhayet ||
तत्सात्म्याद् देशसात्म्याच्च तैस्तैर् भावैः प्रयोजितैः । (४८।१)
tatsātmyād deśasātmyācca taistair bhāvaiḥ prayojitaiḥ |
स्त्रीणां स्नेहश्च रागश्च बहुमानश्च जायते ॥ (४८।२)
strīṇāṃ snehaśca rāgaśca bahumānaśca jāyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.