KāSū, 3, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
प्राचुर्येण कन्याया विविक्तदर्शनस्यालाभे धात्रेयिकां प्रियहिताभ्याम् उपगृह्योपसर्पेत् ॥ (१।१)
prācuryeṇa kanyāyā viviktadarśanasyālābhe dhātreyikāṃ priyahitābhyām upagṛhyopasarpet ||
सा चैनाम् अविदिता नाम नायकस्य भूत्वा तद्गुणैर् अनुरञ्जयेत् । (२।१)
sā cainām aviditā nāma nāyakasya bhūtvā tadguṇair anurañjayet |
तस्याश्च रुच्यान् नायकगुणान् भूयिष्ठम् उपवर्णयेत् । (२।२)
tasyāśca rucyān nāyakaguṇān bhūyiṣṭham upavarṇayet |
अन्येषां वरपितॄणां दोषान् अभिप्रायविरुद्धान् प्रतिपादयेत् । (२।३)
anyeṣāṃ varapitṝṇāṃ doṣān abhiprāyaviruddhān pratipādayet |
मातापित्रोश्च गुणान् अभिज्ञतां लुब्धतां च चपलतां च बान्धवानाम् । (२।४)
mātāpitrośca guṇān abhijñatāṃ lubdhatāṃ ca capalatāṃ ca bāndhavānām |
याश्चान्या अपि समानजातीयाः कन्याः शकुन्तलाद्याः स्वबुद्ध्या भर्तारं प्राप्य सम्प्रयुक्ता मोदन्ते स्म ताश्चास्या निदर्शयेत् । (२।५)
yāścānyā api samānajātīyāḥ kanyāḥ śakuntalādyāḥ svabuddhyā bhartāraṃ prāpya samprayuktā modante sma tāścāsyā nidarśayet |
महाकुलेषु सापत्नकैर् बाध्यमाना विद्विष्टा दुःखिताः परित्यक्ताश्च दृश्यन्ते । (२।६)
mahākuleṣu sāpatnakair bādhyamānā vidviṣṭā duḥkhitāḥ parityaktāśca dṛśyante |
सुखम् अनुपहतम् एकचारितायां नायिकानुरागं च वर्णयेत् । (२।८)
sukham anupahatam ekacāritāyāṃ nāyikānurāgaṃ ca varṇayet |
समनोरथायाश् चास्या अपायं साध्वसं व्रीडां च हेतुभिर् अवच्छिन्द्यात् । (२।९)
samanorathāyāś cāsyā apāyaṃ sādhvasaṃ vrīḍāṃ ca hetubhir avacchindyāt |
त्वाम् अजानतीम् इव नायको बलाद् ग्रहीष्यतीति तथा सुपरिगृहीतं स्याद् इति योजयेत् ॥ (२।११)
tvām ajānatīm iva nāyako balād grahīṣyatīti tathā suparigṛhītaṃ syād iti yojayet ||
प्रतिपन्नाम् अभिप्रेतावकाशवर्तिनीं नायकः श्रोत्रियागाराद् अग्निम् आनाय्य कुशान् आस्तीर्य यथास्मृति हुत्वा च त्रिः परिक्रमेत् । (३।१)
pratipannām abhipretāvakāśavartinīṃ nāyakaḥ śrotriyāgārād agnim ānāyya kuśān āstīrya yathāsmṛti hutvā ca triḥ parikramet |
अग्निसाक्षिका हि विवाहा न निवर्तन्त इत्याचार्यसमयः ॥ (३।३)
agnisākṣikā hi vivāhā na nivartanta ityācāryasamayaḥ ||
तद्बान्धवाश्च यथा कुलस्याधं परिहरन्तो दण्डभयाच्च तस्मा एवैनां दद्युस्तथा योजयेत् । (४।२)
tadbāndhavāśca yathā kulasyādhaṃ pariharanto daṇḍabhayācca tasmā evaināṃ dadyustathā yojayet |
अनन्तरं च प्रीत्युपग्रहेण रागेण तद्बान्धवान् प्रीणयेद् इति । (४।३)
anantaraṃ ca prītyupagraheṇa rāgeṇa tadbāndhavān prīṇayed iti |
अप्रतिपद्यमानायाम् अन्तश्चारिणीम् अन्यां कुलप्रमदां पूर्वसंसृष्टां प्रीयमाणां चोपगृह्य तया सह विषह्यम् अवकाशम् एनाम् अन्यकार्यापदेशेनानाययेत् । (५।१)
apratipadyamānāyām antaścāriṇīm anyāṃ kulapramadāṃ pūrvasaṃsṛṣṭāṃ prīyamāṇāṃ copagṛhya tayā saha viṣahyam avakāśam enām anyakāryāpadeśenānāyayet |
ततः श्रोत्रियागाराद् अग्निम् इति समानं पूर्वेण ॥ (५।२)
tataḥ śrotriyāgārād agnim iti samānaṃ pūrveṇa ||
आसन्ने च विवाहे मातरम् अस्यास्तद् अभिमतदोषैर् अनुशयं ग्राहयेत् । (६।१)
āsanne ca vivāhe mātaram asyāstad abhimatadoṣair anuśayaṃ grāhayet |
ततस्तदनुमतेन प्रातिवेश्याभवने निशि नायकम् आनाय्य श्रोत्रियागाराद् अग्निम् इति समानं पूर्वेण ॥ (६।२)
tatastadanumatena prātiveśyābhavane niśi nāyakam ānāyya śrotriyāgārād agnim iti samānaṃ pūrveṇa ||
भ्रातरम् अस्या वा समानवयसं वेश्यासु परस्त्रीषु वा प्रसक्तम् असुकरेण साहायदानेन प्रियोपग्रहैश्च सुदीर्घकालम् अनुरञ्जयेत् । (७।१)
bhrātaram asyā vā samānavayasaṃ veśyāsu parastrīṣu vā prasaktam asukareṇa sāhāyadānena priyopagrahaiśca sudīrghakālam anurañjayet |
प्रायेण हि युवानः समानशीलव्यसनवयसां वयस्यानाम् अर्थे जीवितम् अपि त्यजन्ति । (७।३)
prāyeṇa hi yuvānaḥ samānaśīlavyasanavayasāṃ vayasyānām arthe jīvitam api tyajanti |
अष्टमीचन्द्रिकादिषु च धात्रेयिका मदनीयम् एनां पाययित्वा किंचिद् आत्मनः कार्यम् उद्दिश्य नायकस्य विषह्यं देशम् आनयेत् । (८।१)
aṣṭamīcandrikādiṣu ca dhātreyikā madanīyam enāṃ pāyayitvā kiṃcid ātmanaḥ kāryam uddiśya nāyakasya viṣahyaṃ deśam ānayet |
तत्रैनां मदात् संज्ञाम् अप्रतिपद्यमानां दूषयित्वेति समानं पूर्वेण ॥ (८।२)
tatraināṃ madāt saṃjñām apratipadyamānāṃ dūṣayitveti samānaṃ pūrveṇa ||
सुप्तां चैकचारिणीं धात्रेयिकां वारयित्वा संज्ञाम् अप्रतिपद्यमानां दूषयित्वेति समानं पूर्वेण ॥ (९।१)
suptāṃ caikacāriṇīṃ dhātreyikāṃ vārayitvā saṃjñām apratipadyamānāṃ dūṣayitveti samānaṃ pūrveṇa ||
ग्रामान्तरम् उद्यानं वा गच्छन्तीं विदित्वा सुसंभृतसहायो नायकस्तदा रक्षिणो वित्रास्य हत्वा वा कन्याम् अपहरेत् । (१०।१)
grāmāntaram udyānaṃ vā gacchantīṃ viditvā susaṃbhṛtasahāyo nāyakastadā rakṣiṇo vitrāsya hatvā vā kanyām apaharet |
पूर्वः पूर्वः प्रधानं स्याद् विवाहो धर्मतः स्थितेः । (११।१)
pūrvaḥ pūrvaḥ pradhānaṃ syād vivāho dharmataḥ sthiteḥ |
पूर्वाभावे ततः कार्यो यो य उत्तर उत्तरः ॥ (११।२)
pūrvābhāve tataḥ kāryo yo ya uttara uttaraḥ ||
व्यूढानां हि विवाहानाम् अनुरागः फलं यतः । (१२।१)
vyūḍhānāṃ hi vivāhānām anurāgaḥ phalaṃ yataḥ |
मध्यमो ऽपि हि सद्योगो गान्धर्वस्तेन पूजितः ॥ (१२।२)
madhyamo 'pi hi sadyogo gāndharvastena pūjitaḥ ||
अनुरागात्मकत्वाच्च गान्धर्वः प्रवरो मतः ॥ (१३।२)
anurāgātmakatvācca gāndharvaḥ pravaro mataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.