KāSū, 3, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
सवर्णायाम् अनन्यपूर्वायां शास्त्रतो ऽधिगतायां धर्मो ऽर्थः पुत्राः संबन्धः पक्षवृद्धिर् अनुपस्कृता रतिश्च ॥ (१।१)
savarṇāyām ananyapūrvāyāṃ śāstrato 'dhigatāyāṃ dharmo 'rthaḥ putrāḥ saṃbandhaḥ pakṣavṛddhir anupaskṛtā ratiśca ||
तस्मात् कन्याम् अभिजनोपेतां मातापितृमतीं त्रिवर्षात् प्रभृति न्यूनवयसं श्लाघ्याचारे धनवति पक्षवति कुले संबन्धिप्रिये संबन्धिभिर् आकुले प्रसूतां प्रभूतमातृपितृपक्षां रूपशीललक्षणसम्पन्नाम् अन्यूनाधिकाविनष्टदन्तनखकर्णकेशाक्षिस्तनीम् अरोगिप्रकृतिशरीरां तथाविध एव श्रुतवाञ् शीलयेत् ॥ (२।१)
tasmāt kanyām abhijanopetāṃ mātāpitṛmatīṃ trivarṣāt prabhṛti nyūnavayasaṃ ślāghyācāre dhanavati pakṣavati kule saṃbandhipriye saṃbandhibhir ākule prasūtāṃ prabhūtamātṛpitṛpakṣāṃ rūpaśīlalakṣaṇasampannām anyūnādhikāvinaṣṭadantanakhakarṇakeśākṣistanīm arogiprakṛtiśarīrāṃ tathāvidha eva śrutavāñ śīlayet ||
यां गृहीत्वा कृतिनम् आत्मानं मन्येत न च समानैर् निन्द्येत तस्यां प्रवृत्तिर् इति घोटकमुखः ॥ (३।१)
yāṃ gṛhītvā kṛtinam ātmānaṃ manyeta na ca samānair nindyeta tasyāṃ pravṛttir iti ghoṭakamukhaḥ ||
तस्या वरणे मातापितरौ संबन्धिनश्च प्रयतेरन् । (४।१)
tasyā varaṇe mātāpitarau saṃbandhinaśca prayateran |
तान्यन्येषां वरयितॄणां दोषान् प्रत्यक्षानागमिकांश्च श्रावयेयुः । (५।१)
tānyanyeṣāṃ varayitṝṇāṃ doṣān pratyakṣānāgamikāṃśca śrāvayeyuḥ |
कौलान् पौरुषेयान् अभिप्रायसंवर्धकांश्च नायकगुणान् । (५।२)
kaulān pauruṣeyān abhiprāyasaṃvardhakāṃśca nāyakaguṇān |
विशेषतश्च कन्यामातुर् अनुकूलांस्तदात्वायतियुक्तान् दर्शयेयुः ॥ (५।३)
viśeṣataśca kanyāmātur anukūlāṃstadātvāyatiyuktān darśayeyuḥ ||
दैवचिन्तकरूपश्च शकुननिमित्तग्रहलग्नबललक्षणदर्शनेन नायकस्य भविष्यन्तम् अर्थसंयोगं कल्याणम् अनुवर्णयेत् ॥ (६।१)
daivacintakarūpaśca śakunanimittagrahalagnabalalakṣaṇadarśanena nāyakasya bhaviṣyantam arthasaṃyogaṃ kalyāṇam anuvarṇayet ||
अपरे पुनर् अस्यान्यतो विशिष्टेन कन्यालाभेन कन्यामातरम् उन्मादयेयुः ॥ (७।१)
apare punar asyānyato viśiṣṭena kanyālābhena kanyāmātaram unmādayeyuḥ ||
दैवनिमित्तशकुनोपश्रुतीनाम् आनुलोम्येन कन्यां वरयेद् दद्याच्च ॥ (८।१)
daivanimittaśakunopaśrutīnām ānulomyena kanyāṃ varayed dadyācca ||
सुप्तां रुदतीं निष्क्रान्तां वरणे परिवर्जयेत् । (१०।१)
suptāṃ rudatīṃ niṣkrāntāṃ varaṇe parivarjayet |
अप्रशस्तनामधेयां च गुप्तां दत्तां घोनां पृषताम् ऋषभां विनतां विकटां विमुण्डां शुचिदूषितां सांकरिकीं राकां फलीनीं मित्रां स्वनुजाम् वर्षकरीं च वर्जयेत् ॥ (१०।२)
apraśastanāmadheyāṃ ca guptāṃ dattāṃ ghonāṃ pṛṣatām ṛṣabhāṃ vinatāṃ vikaṭāṃ vimuṇḍāṃ śucidūṣitāṃ sāṃkarikīṃ rākāṃ phalīnīṃ mitrāṃ svanujām varṣakarīṃ ca varjayet ||
नक्षत्राख्यां नदीनाम्नीं वृक्षनाम्नीं च गर्हिताम् । (११।१)
nakṣatrākhyāṃ nadīnāmnīṃ vṛkṣanāmnīṃ ca garhitām |
यस्यां मनश्चक्षुषोर् निबन्धस्तस्याम् ऋद्धिः । (१२।१)
yasyāṃ manaścakṣuṣor nibandhastasyām ṛddhiḥ |
तस्मात् प्रदानसमये कन्याम् उदारवेषां स्थापयेयुः । (१३।१)
tasmāt pradānasamaye kanyām udāraveṣāṃ sthāpayeyuḥ |
अपराह्णिकं च नित्यं प्रसाधितायाः सखीभिः सह क्रीडा । (१३।२)
aparāhṇikaṃ ca nityaṃ prasādhitāyāḥ sakhībhiḥ saha krīḍā |
यज्ञविवाहादिषु जनसंद्रावेषु प्रायत्निकं दर्शनम् । (१३।३)
yajñavivāhādiṣu janasaṃdrāveṣu prāyatnikaṃ darśanam |
वरणार्थम् उपगतांश्च भद्रदर्शनान् प्रदक्षिणवाचश्च तत्संबन्धिसंगतान् पुरुषान् मङ्गलैः प्रतिगृह्णीयुः । (१४।१)
varaṇārtham upagatāṃśca bhadradarśanān pradakṣiṇavācaśca tatsaṃbandhisaṃgatān puruṣān maṅgalaiḥ pratigṛhṇīyuḥ |
कन्यां चैषाम् अलंकृताम् अन्यापदेशेन दर्शयेयुः । (१४।२)
kanyāṃ caiṣām alaṃkṛtām anyāpadeśena darśayeyuḥ |
स्नानादिषु नियुज्यमाना वरयितारः सर्वं भविष्यतीत्युक्त्वा न तदहरेवाभ्युपगच्छेयुः ॥ (१५।१)
snānādiṣu niyujyamānā varayitāraḥ sarvaṃ bhaviṣyatītyuktvā na tadaharevābhyupagaccheyuḥ ||
देशप्रवृत्तिसात्म्याद् वा ब्राह्मप्राजापत्यार्षदैवानाम् अन्यतमेन विवाहेन शास्त्रतः परिणयेत् । (१६।१)
deśapravṛttisātmyād vā brāhmaprājāpatyārṣadaivānām anyatamena vivāhena śāstrataḥ pariṇayet |
समानैर् एव कार्याणि नोत्तमैर् नापि वाधमैः ॥ (१७।३)
samānair eva kāryāṇi nottamair nāpi vādhamaiḥ ||
कन्यां गृहीत्वा वर्तेत प्रेष्यवद् यत्र नायकः । (१८।१)
kanyāṃ gṛhītvā varteta preṣyavad yatra nāyakaḥ |
तं विद्याद् उच्चसंबन्धं परित्यक्तं मनस्विभिः ॥ (१८।२)
taṃ vidyād uccasaṃbandhaṃ parityaktaṃ manasvibhiḥ ||
स्वामिवद् विचरेद् यत्र बान्धवैः स्वैः पुरस्कृतः । (१९।१)
svāmivad vicared yatra bāndhavaiḥ svaiḥ puraskṛtaḥ |
अश्लाघ्यो हीनसंबन्धः सो ऽपि सद्भिर् विनिन्द्यते ॥ (१९।२)
aślāghyo hīnasaṃbandhaḥ so 'pi sadbhir vinindyate ||
परस्परसुखास्वादा क्रीडा यत्र प्रयुज्यते । (२०।१)
parasparasukhāsvādā krīḍā yatra prayujyate |
विशेषयन्ती चान्योन्यं संबन्धः स विधीयते ॥ (२०।२)
viśeṣayantī cānyonyaṃ saṃbandhaḥ sa vidhīyate ||
कृत्वापि चोच्चसंबन्धं पश्चाज्ज्ञातिषु संनमेत् । (२१।१)
kṛtvāpi coccasaṃbandhaṃ paścājjñātiṣu saṃnamet |
न त्व् एव हीनसंबन्धं कुर्यात् सद्भिर् विनिन्दितम् ॥ (२१।२)
na tv eva hīnasaṃbandhaṃ kuryāt sadbhir vininditam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.