KāSū, 5, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
न राज्ञां महामात्राणां वा परभवनप्रवेशो विद्यते । (१।१)
na rājñāṃ mahāmātrāṇāṃ vā parabhavanapraveśo vidyate |
महाजनेन हि चरितम् एषां दृश्यते अनुविधीयते च ॥ (१।२)
mahājanena hi caritam eṣāṃ dṛśyate anuvidhīyate ca ||
सवितारम् उद्यन्तं त्रयो लोकाः पश्यन्ति अनूद्यन्ते च । (२।१)
savitāram udyantaṃ trayo lokāḥ paśyanti anūdyante ca |
गच्छन्तम् अपि पश्यन्त्य् अनुप्रतिष्ठन्ते च ॥ (२।२)
gacchantam api paśyanty anupratiṣṭhante ca ||
तस्माद् अशक्यत्वाद् गर्हणीयत्वाच्चेति न ते वृथा किंचिद् आचरेयुः ॥ (३।१)
tasmād aśakyatvād garhaṇīyatvācceti na te vṛthā kiṃcid ācareyuḥ ||
ग्रामाधिपतेर् अयुक्तकस्य हलोत्थवृत्तिपुत्रस्य यूनो ग्रामीणयोषितो वचनमात्रसाध्याः । (५।१)
grāmādhipater ayuktakasya halotthavṛttiputrasya yūno grāmīṇayoṣito vacanamātrasādhyāḥ |
ताभिः सह विष्टिकर्मसु कोष्ठागारप्रवेशे द्रव्याणां निष्क्रमणप्रवेशनयोर् भवनप्रतिसंस्कारे क्षेत्रकर्मणि कर्पासोर्णातसीशणवल्कलादाने सूत्रप्रतिग्रहे द्रव्याणां क्रयविक्रयविनिमयेषु तेषु तेषु च कर्मसु संप्रयोगः ॥ (६।१)
tābhiḥ saha viṣṭikarmasu koṣṭhāgārapraveśe dravyāṇāṃ niṣkramaṇapraveśanayor bhavanapratisaṃskāre kṣetrakarmaṇi karpāsorṇātasīśaṇavalkalādāne sūtrapratigrahe dravyāṇāṃ krayavikrayavinimayeṣu teṣu teṣu ca karmasu saṃprayogaḥ ||
विधवानाथाप्रव्रजिताभिः सह सूत्राध्यक्षस्य ॥ (८।१)
vidhavānāthāpravrajitābhiḥ saha sūtrādhyakṣasya ||
मर्मज्ञत्वाद् रात्रावटने चाटन्तीभिर् नागरस्य ॥ (९।१)
marmajñatvād rātrāvaṭane cāṭantībhir nāgarasya ||
अष्टमीचन्द्रकौमुदीसुवसन्तकादिषु पत्तननगरखर्वटयोषिताम् ईश्वरभवने सह अन्तःपुरिकाभिः प्रायेण क्रीडा ॥ (११।१)
aṣṭamīcandrakaumudīsuvasantakādiṣu pattananagarakharvaṭayoṣitām īśvarabhavane saha antaḥpurikābhiḥ prāyeṇa krīḍā ||
तत्र चापानकान्ते नगरस्त्रियो यथापरिचयम् अन्तःपुरिकाणां पृथक् पृथग् भोगावासकान् प्रविश्य कथाभिर् आसित्वा पूजिताः प्रपीताश्चोपप्रदोषं निष्क्रामयेयुः ॥ (१२।१)
tatra cāpānakānte nagarastriyo yathāparicayam antaḥpurikāṇāṃ pṛthak pṛthag bhogāvāsakān praviśya kathābhir āsitvā pūjitāḥ prapītāścopapradoṣaṃ niṣkrāmayeyuḥ ||
तत्र प्रणिहिता राजदासी प्रयोज्यायाः पूर्वसंसृष्टा तां तत्र सम्भाषेत । (१३।१)
tatra praṇihitā rājadāsī prayojyāyāḥ pūrvasaṃsṛṣṭā tāṃ tatra sambhāṣeta |
अमुष्यां क्रीडायां तव राजभवनस्थानानि रामणीयकानि दर्शयिष्यामीति काले च योजयेत् । (१३।४)
amuṣyāṃ krīḍāyāṃ tava rājabhavanasthānāni rāmaṇīyakāni darśayiṣyāmīti kāle ca yojayet |
मणिभूमिकां वृक्षवाटिकां मृद्वीकामण्डपं समुद्रगृहप्रासादान् गूढभित्तिसंचारांश्चित्रकर्माणि क्रीडामृगान् यन्त्राणि शकुनान् व्याघ्रसिंहपञ्जरादीनि च यानि पुरस्ताद् वर्णितानि स्युः । (१३।६)
maṇibhūmikāṃ vṛkṣavāṭikāṃ mṛdvīkāmaṇḍapaṃ samudragṛhaprāsādān gūḍhabhittisaṃcārāṃścitrakarmāṇi krīḍāmṛgān yantrāṇi śakunān vyāghrasiṃhapañjarādīni ca yāni purastād varṇitāni syuḥ |
एकान्ते च तद्गतम् ईश्वरानुरागं श्रावयेत् । (१३।७)
ekānte ca tadgatam īśvarānurāgaṃ śrāvayet |
अप्रतिपद्यमानां स्वयम् एवेश्वर आगत्योपचारैः सान्वितां रञ्जयित्वा सम्भूय च सानुरागं विसृजेत् । (१४।१)
apratipadyamānāṃ svayam eveśvara āgatyopacāraiḥ sānvitāṃ rañjayitvā sambhūya ca sānurāgaṃ visṛjet |
प्रयोज्यायाश्च पत्युर् अनुग्रहोचितस्य दारान् नित्यम् अन्तःपुरम् औचित्यात् प्रवेशयेत् । (१४।२)
prayojyāyāśca patyur anugrahocitasya dārān nityam antaḥpuram aucityāt praveśayet |
अन्तःपुरिका वा प्रयोज्यया सह स्वचेटिका संप्रेषणेन प्रीतिं कुर्यात् । (१४।४)
antaḥpurikā vā prayojyayā saha svaceṭikā saṃpreṣaṇena prītiṃ kuryāt |
प्रसृतप्रीतिं च सापदेशं दर्शने नियोजयेत् । (१४।५)
prasṛtaprītiṃ ca sāpadeśaṃ darśane niyojayet |
प्रविष्टां पूजितां पीतवर्तीम् प्रणिहिता राजदासीति समानं पूर्वेण । (१४।६)
praviṣṭāṃ pūjitāṃ pītavartīm praṇihitā rājadāsīti samānaṃ pūrveṇa |
यस्मिन् वा विज्ञाने प्रयोज्या विख्याता स्यात् तद्दर्शनार्थम् अन्तःपुरिका सोपचारं ताम् आह्वयेत् । (१४।७)
yasmin vā vijñāne prayojyā vikhyātā syāt taddarśanārtham antaḥpurikā sopacāraṃ tām āhvayet |
प्रविष्टां प्रणिहिता राजदासीति समानं पूर्वेण । (१४।८)
praviṣṭāṃ praṇihitā rājadāsīti samānaṃ pūrveṇa |
उद्भूतानर्थस्य भीतस्य वा भार्यां भिक्षुकी ब्रूयात् असावन्तःपुरिका राजनि सिद्धा गृहीतवाक्या मम वचनं शृणोति । (१४।९)
udbhūtānarthasya bhītasya vā bhāryāṃ bhikṣukī brūyāt asāvantaḥpurikā rājani siddhā gṛhītavākyā mama vacanaṃ śṛṇoti |
स्वभावतश्च कृपाशीला ताम् अनेनोपायेनाधिगमिष्यामि । (१४।१०)
svabhāvataśca kṛpāśīlā tām anenopāyenādhigamiṣyāmi |
सा च ते भर्तुर् महान्तम् अनर्थं निवर्तयिष्यतीति प्रतिपन्नां द्विस्त्रिर् इति प्रवेशयेत् । (१४।१२)
sā ca te bhartur mahāntam anarthaṃ nivartayiṣyatīti pratipannāṃ dvistrir iti praveśayet |
अभयश्रवणाच्च सम्प्रहृष्टां प्रणिहिता राजदासीति समानं पूर्वेण । (१४।१४)
abhayaśravaṇācca samprahṛṣṭāṃ praṇihitā rājadāsīti samānaṃ pūrveṇa |
एतया वृत्त्यर्थिनां महामात्राभितप्तानां बलाद् विगृहीतानां व्यवहारे दुर्बलानां स्वभोगेनासंतुष्टानां राजनि प्रीतिकामानां राज्यजनेषु पङ्क्तिम् इच्छतां सजातैर् बाध्यमानानां सजातान् बाधितुकामानां सूचकानाम् अन्येषां कार्यवशिनां जाया व्याख्याताः ॥ (१४।१५)
etayā vṛttyarthināṃ mahāmātrābhitaptānāṃ balād vigṛhītānāṃ vyavahāre durbalānāṃ svabhogenāsaṃtuṣṭānāṃ rājani prītikāmānāṃ rājyajaneṣu paṅktim icchatāṃ sajātair bādhyamānānāṃ sajātān bādhitukāmānāṃ sūcakānām anyeṣāṃ kāryavaśināṃ jāyā vyākhyātāḥ ||
अन्येन वा प्रयोज्यां सह संसृष्टां संग्राह्य दास्यम् उपनीतां क्रमेणान्तःपुरं प्रवेशयेत् । (१५।१)
anyena vā prayojyāṃ saha saṃsṛṣṭāṃ saṃgrāhya dāsyam upanītāṃ krameṇāntaḥpuraṃ praveśayet |
प्रणिधिना चायतिम् अस्याः संदूष्य राजनि विद्विष्ट इति कलत्रावग्रहोपायेनैनाम् अन्तःपुरं प्रवेशयेद् इति प्रच्छन्नयोगाः । (१५।२)
praṇidhinā cāyatim asyāḥ saṃdūṣya rājani vidviṣṭa iti kalatrāvagrahopāyenainām antaḥpuraṃ praveśayed iti pracchannayogāḥ |
आभीरं हि कोट्टराजं परभवनगतं भ्रातृप्रयुक्तो रजको जघान । (१७।१)
ābhīraṃ hi koṭṭarājaṃ parabhavanagataṃ bhrātṛprayukto rajako jaghāna |
प्रत्ता जनपदकन्या दशमे अहनि किंचिद् औपायनिकम् उपगृह्य प्रविशन्त्यन्तःपुरम् उपभुक्ता एव विसृज्यन्त इत्यान्ध्राणाम् । (१९।१)
prattā janapadakanyā daśame ahani kiṃcid aupāyanikam upagṛhya praviśantyantaḥpuram upabhuktā eva visṛjyanta ityāndhrāṇām |
महामात्रेष्वराणाम् अन्तःपुराणि निशि सेवार्थं राजानम् उपगच्छन्ति वात्सगुल्मकानाम् । (१९।२)
mahāmātreṣvarāṇām antaḥpurāṇi niśi sevārthaṃ rājānam upagacchanti vātsagulmakānām |
रूपवतीर् जनपदयोषितः प्रीत्यपदेशेन मासं मासार्धं वातिवासयन्त्य् अन्तःपुरिका वैदर्भाणाम् । (१९।३)
rūpavatīr janapadayoṣitaḥ prītyapadeśena māsaṃ māsārdhaṃ vātivāsayanty antaḥpurikā vaidarbhāṇām |
दर्शनीयाः स्वभार्याः प्रीतिदायाम् एव महामात्रराजभ्यो ददत्य् अपरान्तकानाम् । (१९।४)
darśanīyāḥ svabhāryāḥ prītidāyām eva mahāmātrarājabhyo dadaty aparāntakānām |
राजक्रीडार्थं नगरस्त्रियो जनपदस्त्रियश्च संघश एकशश्च राजकुलं प्रविशन्ति सौराष्ट्रकाणाम् इति ॥ (१९।५)
rājakrīḍārthaṃ nagarastriyo janapadastriyaśca saṃghaśa ekaśaśca rājakulaṃ praviśanti saurāṣṭrakāṇām iti ||
देशे देशे प्रवर्तन्ते राजभिः सम्प्रवर्तिताः ॥ (२०।३)
deśe deśe pravartante rājabhiḥ sampravartitāḥ ||
न त्व् एवैतान् प्रयुञ्जीत राजा लोकहिते रतः । (२१।१)
na tv evaitān prayuñjīta rājā lokahite rataḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.