KāSū, 7, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
चण्डवेगां रञ्जयितुम् अशक्नुवन् योगान् आचरेत् ॥ (१।०)
caṇḍavegāṃ rañjayitum aśaknuvan yogān ācaret ||
रतस्योपक्रमे संबाधस्य करेणोपमर्दनं तस्या रसप्राप्तिकाले च रतयोजनम् इति रागप्रत्यानयनम् ॥ (२।०)
ratasyopakrame saṃbādhasya kareṇopamardanaṃ tasyā rasaprāptikāle ca ratayojanam iti rāgapratyānayanam ||
औपरिष्टकं मन्दवेगस्य गतवयसो व्यायतस्य श्रान्तस्य च रागप्रत्यानयनम् ॥ (३।०)
aupariṣṭakaṃ mandavegasya gatavayaso vyāyatasya śrāntasya ca rāgapratyānayanam ||
तानि सुवर्णरजतताम्रकालायसगजदन्तगवलद्रव्यमयाणि त्रापुषाणि सैसकानि च मृदूनि शीतवीर्याणि वृष्याणि कर्मसहिष्णूनि भवन्तीति बाभ्रवीया योगाः ॥ (५।०)
tāni suvarṇarajatatāmrakālāyasagajadantagavaladravyamayāṇi trāpuṣāṇi saisakāni ca mṛdūni śītavīryāṇi vṛṣyāṇi karmasahiṣṇūni bhavantīti bābhravīyā yogāḥ ||
लिङ्गप्रमाणान्तरं बिन्दुभिः कर्कशपर्यन्तं बहुलैः स्यात् ॥ (७।०)
liṅgapramāṇāntaraṃ bindubhiḥ karkaśaparyantaṃ bahulaiḥ syāt ||
एकाम् एव लतिकां प्रमाणवशेन वेष्टयेद् इत्येकचूडकः ॥ (१०।०)
ekām eva latikāṃ pramāṇavaśena veṣṭayed ityekacūḍakaḥ ||
उभयतोमुखच्छिद्रः स्थूलकर्कशपृषतगुटिकायुक्तः प्रमाणयोगी कठ्यां बद्धः कञ्चुको जालकं वा ॥ (११।०)
ubhayatomukhacchidraḥ sthūlakarkaśapṛṣataguṭikāyuktaḥ pramāṇayogī kaṭhyāṃ baddhaḥ kañcuko jālakaṃ vā ||
तदभावे अलाबूनालकं वेणुश्च तैलकषायैः सुभावितः सूत्रजङ्घाबद्धः श्लक्ष्णा काष्ठमालाल् वा ग्रथिता बहुभिर् आमलकास्थिभिः संयुक्तेत्यपविद्धयोगाः ॥ (१२।०)
tadabhāve alābūnālakaṃ veṇuśca tailakaṣāyaiḥ subhāvitaḥ sūtrajaṅghābaddhaḥ ślakṣṇā kāṣṭhamālāl vā grathitā bahubhir āmalakāsthibhiḥ saṃyuktetyapaviddhayogāḥ ||
न त्वपविद्धस्य कस्यचिद् व्यवहृतिर् अस्तीति दाक्षिणात्यानां लिङ्गस्य कर्णयोर् इव व्यधनं बालस्य ॥ (१३।०)
na tvapaviddhasya kasyacid vyavahṛtir astīti dākṣiṇātyānāṃ liṅgasya karṇayor iva vyadhanaṃ bālasya ||
युवा तु शस्त्रेण छेदयित्वा यावद् रुधिरस्यागमनं तावद् उदके तिष्ठेत् ॥ (१४।०)
yuvā tu śastreṇa chedayitvā yāvad rudhirasyāgamanaṃ tāvad udake tiṣṭhet ||
वैशद्यार्थं च तस्यां रात्रौ निर्बन्धाद् व्यवायः ॥ (१५।०)
vaiśadyārthaṃ ca tasyāṃ rātrau nirbandhād vyavāyaḥ ||
वेतसकुटजशङ्कुभिः क्रमेण वर्धमानस्य वर्धनैर् बन्धनम् ॥ (१७।०)
vetasakuṭajaśaṅkubhiḥ krameṇa vardhamānasya vardhanair bandhanam ||
म्रक्षयेद् भल्लातकतैलेनेति व्यधनयोगाः ॥ (२०।०)
mrakṣayed bhallātakataileneti vyadhanayogāḥ ||
तस्मिन्न् अनेकाकृतिविकल्पान्यपद्रव्याणि योजयेत् ॥ (२१।०)
tasminn anekākṛtivikalpānyapadravyāṇi yojayet ||
वृत्तम् एकतो वृत्तम् उदूखलकं कुसुमकं कण्टकितं कङ्कास्थिगजप्रहारिकम् अष्टमण्डलिकं भ्रमरकं शृङ्गाटकम् अन्यानि वोपायतः कर्मतश्च बहुकर्मसहता चैषां मृदुकर्कशता यथा सात्म्यम् इति नष्टरागप्रत्यानयनम् ॥ (२२।०)
vṛttam ekato vṛttam udūkhalakaṃ kusumakaṃ kaṇṭakitaṃ kaṅkāsthigajaprahārikam aṣṭamaṇḍalikaṃ bhramarakaṃ śṛṅgāṭakam anyāni vopāyataḥ karmataśca bahukarmasahatā caiṣāṃ mṛdukarkaśatā yathā sātmyam iti naṣṭarāgapratyānayanam ||
एवं वृक्षजानां जन्तूनां शूकैर् उपलिप्तं लिङ्गं दशरात्रं तैलेन मृदितं पुनः पुनर् उपलिप्तं पुनः प्रमृदितम् इति जातशोफं खट्वायाम् अधोमुखस्तद् अन्तरे लम्बयेत् ॥ (२३।०)
evaṃ vṛkṣajānāṃ jantūnāṃ śūkair upaliptaṃ liṅgaṃ daśarātraṃ tailena mṛditaṃ punaḥ punar upaliptaṃ punaḥ pramṛditam iti jātaśophaṃ khaṭvāyām adhomukhastad antare lambayet ||
ततः शीतैः कषायैः कृतवेदनानिग्रहं सोपक्रमेण निष्पादयेत् ॥ (२४।०)
tataḥ śītaiḥ kaṣāyaiḥ kṛtavedanānigrahaṃ sopakrameṇa niṣpādayet ||
अश्वगन्धाशबरकन्दजलशूकबृहतीफलमाहिषनवनीतहस्तिकर्णवज्रवल्लीरसैर् एकैकेन परिमर्दनं मासिकं वर्धनम् ॥ (२६।०)
aśvagandhāśabarakandajalaśūkabṛhatīphalamāhiṣanavanītahastikarṇavajravallīrasair ekaikena parimardanaṃ māsikaṃ vardhanam ||
एतैर् एव कषायैः पक्वेन तैलेन परिमर्दनं षण्मास्यम् ॥ (२७।०)
etair eva kaṣāyaiḥ pakvena tailena parimardanaṃ ṣaṇmāsyam ||
दाडिमत्रपुसबीजानि वालुकं बृहतीफलरसश्चेति मृद्वग्निना पक्वेन तैलेन परिमर्दनं परिषेको वा ॥ (२८।०)
dāḍimatrapusabījāni vālukaṃ bṛhatīphalarasaśceti mṛdvagninā pakvena tailena parimardanaṃ pariṣeko vā ||
तांस्तांश्च योगान् आप्तेभ्यो बुध्येतेति वर्धनयोगाः ॥ (२९।०)
tāṃstāṃśca yogān āptebhyo budhyeteti vardhanayogāḥ ||
स्नुहीकण्टकचूर्णैः पुनर्नवावानरपुरीषलाङ्गलिकामूलमिश्रैर् याम् अवकिरेत् सा नान्यं कामयेत ॥ (३०।०)
snuhīkaṇṭakacūrṇaiḥ punarnavāvānarapurīṣalāṅgalikāmūlamiśrair yām avakiret sā nānyaṃ kāmayeta ||
तथा सोमलतावल्गुजभृङ्गलोहोपजिह्विकाचूर्णैर् व्याधिघातकजम्बूफलरसनिर्यासेन घनीकृतेन लिप्तसंबाधां गच्छतो रागो नश्यति ॥ (३१।०)
tathā somalatāvalgujabhṛṅgalohopajihvikācūrṇair vyādhighātakajambūphalarasaniryāsena ghanīkṛtena liptasaṃbādhāṃ gacchato rāgo naśyati ||
गोपालिकाबहुपादिकाजिह्विकाचूर्णैर् माहिषतक्रयुक्तैः स्नायायां गच्छतो रागो नश्यति ॥ (३२।०)
gopālikābahupādikājihvikācūrṇair māhiṣatakrayuktaiḥ snāyāyāṃ gacchato rāgo naśyati ||
नीपाम्रातकजम्बूकुसुमयुक्तम् अनुलेपनं दौर्भाग्यकरं स्रजश्च ॥ (३३।०)
nīpāmrātakajambūkusumayuktam anulepanaṃ daurbhāgyakaraṃ srajaśca ||
कोकिलाक्षफलप्रलेपो हस्तिन्याः संहतम् एकरात्रं करोति ॥ (३४।०)
kokilākṣaphalapralepo hastinyāḥ saṃhatam ekarātraṃ karoti ||
पद्मोत्पलकन्दसर्जकसुगन्धचूर्णानि मधुना पिष्टानि लेपो मृग्या विशालीकरणम् ॥ (३५।०)
padmotpalakandasarjakasugandhacūrṇāni madhunā piṣṭāni lepo mṛgyā viśālīkaraṇam ||
स्नुहीसोमार्कक्षीरैर् अवल्गुजाफलैर् भावितान्यामलकानि केशानां श्वेतीकरणम् ॥ (३६।०)
snuhīsomārkakṣīrair avalgujāphalair bhāvitānyāmalakāni keśānāṃ śvetīkaraṇam ||
मदयन्तिकाकुटजकाञ्जनिकागिरिकर्णिकाश्लक्ष्णपर्णीमूलैः स्नानां केशप्रत्यानयनम् ॥ (३७।०)
madayantikākuṭajakāñjanikāgirikarṇikāślakṣṇaparṇīmūlaiḥ snānāṃ keśapratyānayanam ||
एतैर् एव सुपक्वेन तैलेनाभ्यङ्गात् कृष्णीकरणं क्रमेणास्य प्रत्यानयनम् ॥ (३८।०)
etair eva supakvena tailenābhyaṅgāt kṛṣṇīkaraṇaṃ krameṇāsya pratyānayanam ||
श्वेताश्वस्य मुष्कस्वेदैः सप्तकृत्वो भावितेनालक्तकेन रक्तो ऽधरः श्वेतो भवति ॥ (३९।०)
śvetāśvasya muṣkasvedaiḥ saptakṛtvo bhāvitenālaktakena rakto 'dharaḥ śveto bhavati ||
बहुपादिकाकुष्ठतगरतालीशदेवदारुवज्रकन्दकैर् उपलिप्तं वंशं वादयतो या शब्दं शृणोति सा वश्या भवति ॥ (४१।०)
bahupādikākuṣṭhatagaratālīśadevadāruvajrakandakair upaliptaṃ vaṃśaṃ vādayato yā śabdaṃ śṛṇoti sā vaśyā bhavati ||
हरितालमनःशिलाभक्षिणो मयूरस्य पुरीषेण लिप्तहस्तो यद् द्रव्यं स्पृशति तन् न दृश्यते ॥ (४४।०)
haritālamanaḥśilābhakṣiṇo mayūrasya purīṣeṇa liptahasto yad dravyaṃ spṛśati tan na dṛśyate ||
अङ्गारतृणभस्मना तैलेन विमिश्रम् उदकं क्षीरवर्णं भवति ॥ (४५।०)
aṅgāratṛṇabhasmanā tailena vimiśram udakaṃ kṣīravarṇaṃ bhavati ||
हरीतक्याम्रातकयोः श्रवणप्रियंगुकाभिश्च पिष्टाभिर् लिप्तानि लोहभाण्डानि ताम्रीभवन्ति ॥ (४६।०)
harītakyāmrātakayoḥ śravaṇapriyaṃgukābhiśca piṣṭābhir liptāni lohabhāṇḍāni tāmrībhavanti ||
श्रवणप्रियंगुकातैलेन दुकूलसर्पनिर्मोकेण वर्त्या दीपं प्रज्वाल्य पार्श्वे दीर्घीकृतानि काष्ठानि सर्पवद् दृश्यन्ते ॥ (४७।०)
śravaṇapriyaṃgukātailena dukūlasarpanirmokeṇa vartyā dīpaṃ prajvālya pārśve dīrghīkṛtāni kāṣṭhāni sarpavad dṛśyante ||
श्वेतायाः श्वेतवत्साया गोः क्षीरस्य पानं यशस्यम् आयुष्यम् ॥ (४८।०)
śvetāyāḥ śvetavatsāyā goḥ kṣīrasya pānaṃ yaśasyam āyuṣyam ||
पूर्वशास्त्राणि संदृश्य प्रयोगान् उपसृत्य च । (५०।१)
pūrvaśāstrāṇi saṃdṛśya prayogān upasṛtya ca |
कामसूत्रम् इदं यत्नात् संक्षेपेण निर्वेशितम् ॥ (५०।२)
kāmasūtram idaṃ yatnāt saṃkṣepeṇa nirveśitam ||
धर्मम् अर्थं च कामं च प्रत्ययं लोकम् एव च । (५१।१)
dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca pratyayaṃ lokam eva ca |
पश्यत्येतस्य तत्त्वज्ञो न च रागात् प्रवर्तते ॥ (५१।२)
paśyatyetasya tattvajño na ca rāgāt pravartate ||
तदनन्तरम् अत्रैव ते यत्नाद् विनिवारिताः ॥ (५२।२)
tadanantaram atraiva te yatnād vinivāritāḥ ||
न शास्त्रम् अस्तीत्येतेन प्रयोगो हि समीक्ष्यते । (५३।१)
na śāstram astītyetena prayogo hi samīkṣyate |
शास्त्रार्थान् व्यापिनो विद्यात् प्रयोगांस्त्व् एकदेशिकान् ॥ (५३।२)
śāstrārthān vyāpino vidyāt prayogāṃstv ekadeśikān ||
बाभ्रवीयांश्च सूत्रार्थान् आगमं सुविमृश्य च । (५४।१)
bābhravīyāṃśca sūtrārthān āgamaṃ suvimṛśya ca |
विहितं लोकयात्रायै न रागार्थो ऽस्य संविधिः ॥ (५५।२)
vihitaṃ lokayātrāyai na rāgārtho 'sya saṃvidhiḥ ||
रक्षन्धर्मार्थकामानां स्थितिं स्वां लोकवर्तिनीम् । (५६।१)
rakṣandharmārthakāmānāṃ sthitiṃ svāṃ lokavartinīm |
अस्य शास्त्रस्य तत्त्वज्ञो भवत्येव जितेन्द्रियः ॥ (५६।२)
asya śāstrasya tattvajño bhavatyeva jitendriyaḥ ||
तद् एतत् कुशलो विद्वान् धर्मार्थाववलोकयन् । (५७।१)
tad etat kuśalo vidvān dharmārthāvavalokayan |
नातिरागात्मकः कामी प्रयुञ्जानः प्रसिध्यति ॥ (५७।२)
nātirāgātmakaḥ kāmī prayuñjānaḥ prasidhyati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.