KāSū, 2, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
नायकस्य संतताभ्यासात् परिश्रमम् उपलभ्य रागस्य चानुपशमम् अनुमता तेन तम् अधो ऽवपात्य पुरुषायितेन साहाय्यं दद्यात् । (१।१)
nāyakasya saṃtatābhyāsāt pariśramam upalabhya rāgasya cānupaśamam anumatā tena tam adho 'vapātya puruṣāyitena sāhāyyaṃ dadyāt |
स्वाभिप्रायाद् वा विकल्पयोजनार्थिनी नायककुतूहलाद् वा ॥ (१।२)
svābhiprāyād vā vikalpayojanārthinī nāyakakutūhalād vā ||
तत्र युक्तयन्त्रेणैवेतरेणोत्थाप्यमाना तमधः पातयेत् । (२।१)
tatra yuktayantreṇaivetareṇotthāpyamānā tamadhaḥ pātayet |
एवं च रतम् अविच्छिन्नरसं तथा प्रवृत्तम् एव स्यात् । (२।२)
evaṃ ca ratam avicchinnarasaṃ tathā pravṛttam eva syāt |
सा प्रकीर्यमाणकेशकुसुमा श्वासविच्छिन्नहासिनी वक्त्रसंसर्गार्थं स्तनाभ्याम् उरः पीडयन्ती पुनः पुनः शिरो नामयन्ती याश्चेष्टाः पूर्वम् अंसौ दर्शितवांस्ता एव प्रतिकुर्वीत । (३।१)
sā prakīryamāṇakeśakusumā śvāsavicchinnahāsinī vaktrasaṃsargārthaṃ stanābhyām uraḥ pīḍayantī punaḥ punaḥ śiro nāmayantī yāśceṣṭāḥ pūrvam aṃsau darśitavāṃstā eva pratikurvīta |
पुरुषः शयनस्थाया योषितस्तद् वचनव्याक्षिप्तचित्ताया इव नीवीं विश्लेषयेत् । (५।१)
puruṣaḥ śayanasthāyā yoṣitastad vacanavyākṣiptacittāyā iva nīvīṃ viśleṣayet |
तत्र विवदमानां कपोलचुम्बनेन पर्याकुलयेत् । (५।२)
tatra vivadamānāṃ kapolacumbanena paryākulayet |
प्रथमसंगता चेत् संहतोर्वोर् अन्तरे घट्टनम् । (५।४)
prathamasaṃgatā cet saṃhatorvor antare ghaṭṭanam |
तथा स्तनयोः संहतयोर् हस्तयोः कक्षयोर् अंसयोर् ग्रीवायाम् इति च । (५।६)
tathā stanayoḥ saṃhatayor hastayoḥ kakṣayor aṃsayor grīvāyām iti ca |
रतिसंयोगे चैनां कथम् अनुरज्यत इति प्रवृत्त्या परीक्षेत ॥ (६।१)
ratisaṃyoge caināṃ katham anurajyata iti pravṛttyā parīkṣeta ||
युक्तयन्त्रेणोपसृप्यमाणा यतो दृष्टिम् आवर्तयेत् तत एवैनां पीडयेत् ॥ (७।१)
yuktayantreṇopasṛpyamāṇā yato dṛṣṭim āvartayet tata evaināṃ pīḍayet ||
गात्राणां स्रंसनं नेत्रनिमीलनं व्रीडानाशः समधिका च रतियोजनेति स्त्रीणां भावलक्षणम् ॥ (९।१)
gātrāṇāṃ sraṃsanaṃ netranimīlanaṃ vrīḍānāśaḥ samadhikā ca ratiyojaneti strīṇāṃ bhāvalakṣaṇam ||
हस्तौ विधुनोति स्विद्यति दशत्युत्थातुं न ददाति पादेनाहन्ति रतावमाने च पुरुषातिवर्तिनी ॥ (१०।१)
hastau vidhunoti svidyati daśatyutthātuṃ na dadāti pādenāhanti ratāvamāne ca puruṣātivartinī ||
तस्याः प्राग्यन्त्रयोगात् करेण संबाधं गज एव क्षोभयेत् । (११।१)
tasyāḥ prāgyantrayogāt kareṇa saṃbādhaṃ gaja eva kṣobhayet |
उपसृप्तकं मन्थनं हुलो ऽवमर्दनं पीडितकं निर्घातो वराहघातो वृषाघातश्चटकविलसितं संपुट इति पुरुषोपसृप्तानि । (१२।१)
upasṛptakaṃ manthanaṃ hulo 'vamardanaṃ pīḍitakaṃ nirghāto varāhaghāto vṛṣāghātaścaṭakavilasitaṃ saṃpuṭa iti puruṣopasṛptāni |
हस्तेन लिङ्गं सर्वतो भ्रामयेत् इति मन्थनम् । (१२।३)
hastena liṅgaṃ sarvato bhrāmayet iti manthanam |
नीचीकृत्य जघनम् उपरिष्टाद् घट्टयेद् इति हुलः । (१२।४)
nīcīkṛtya jaghanam upariṣṭād ghaṭṭayed iti hulaḥ |
लिङ्गेन समाहत्य पीडयंश्चिरम् अवतिष्ठेद् इति पीडितकम् । (१२।६)
liṅgena samāhatya pīḍayaṃściram avatiṣṭhed iti pīḍitakam |
सुदूरम् उत्कृष्य वेगेन स्वजघनम् अवपातयेद् इति निर्घातः । (१२।७)
sudūram utkṛṣya vegena svajaghanam avapātayed iti nirghātaḥ |
एकत एव भूयिष्ठम् अवलिखेद् इति वराहघातः । (१२।८)
ekata eva bhūyiṣṭham avalikhed iti varāhaghātaḥ |
सकृन्मिश्रितम् अनिष्क्रमय्य द्विस्त्रिश्चतुर् इति घट्टयेद् इति चटकविलसितम् । (१२।१०)
sakṛnmiśritam aniṣkramayya dvistriścatur iti ghaṭṭayed iti caṭakavilasitam |
रागावसानिकं व्याख्यातं करणं संपुटम् इति ॥ (१२।११)
rāgāvasānikaṃ vyākhyātaṃ karaṇaṃ saṃpuṭam iti ||
पुरुषायिते तु संदंशो भ्रमरकः प्रेङ्खोलितम् इत्यधिकानि ॥ (१४।१)
puruṣāyite tu saṃdaṃśo bhramarakaḥ preṅkholitam ityadhikāni ||
वाडवेन लिङ्गम् अवगृह्य निष्कर्षन्त्याः पीडयन्त्या वा चिरावस्थानं संदंशः ॥ (१५।१)
vāḍavena liṅgam avagṛhya niṣkarṣantyāḥ pīḍayantyā vā cirāvasthānaṃ saṃdaṃśaḥ ||
युक्तयन्त्रा चक्रवद् भ्रमेद् इति भ्रमरक आभ्यासिकः ॥ (१६।१)
yuktayantrā cakravad bhramed iti bhramaraka ābhyāsikaḥ ||
जघनम् एव दोलायमानं सर्वतो भ्रामयेद् इति प्रेङ्खोलितकम् ॥ (१८।१)
jaghanam eva dolāyamānaṃ sarvato bhrāmayed iti preṅkholitakam ||
युक्तयन्त्रैव ललाटे ललाटे निधाय विश्राम्येत ॥ (१९।१)
yuktayantraiva lalāṭe lalāṭe nidhāya viśrāmyeta ||
विवृणोत्येव भावं स्वं रागाद् उपरिवर्तिनी ॥ (२१।३)
vivṛṇotyeva bhāvaṃ svaṃ rāgād uparivartinī ||
तस्या एव विचेष्टाभिस्तत्सर्वम् उपलक्षयेत् ॥ (२२।२)
tasyā eva viceṣṭābhistatsarvam upalakṣayet ||
न त्व् एवर्तौ न प्रसूतां न मृगीं न च गर्भिणीम् न चातिव्यायतां नारीं योजयेत् पुरुषायिते ॥ (२३।१)
na tv evartau na prasūtāṃ na mṛgīṃ na ca garbhiṇīm na cātivyāyatāṃ nārīṃ yojayet puruṣāyite ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.