Sign in

कामसूत्रKāmasūtra

KāSū, 4, 2

22 of 36 · 100 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

रेअसोन्स् ड़ोर् अधिवेदनजाड्यदौःशील्यदौर्भाग्येभ्यः प्रजानुत्पत्तेर् आभीक्ष्ण्येन दारिकोत्पत्तेर् नायकचापलाद् वा सपत्न्यधिवेदनम् ॥ (१।१)

reasons for adhivedanajāḍyadauḥśīlyadaurbhāgyebhyaḥ prajānutpatter ābhīkṣṇyena dārikotpatter nāyakacāpalād vā sapatnyadhivedanam ||

तदादित एव भक्तिशीलवैदग्ध्यख्यापनेन परिजिहीर्षेत् । (२।१)

tadādita eva bhaktiśīlavaidagdhyakhyāpanena parijihīrṣet |

प्रजानुत्पत्तौ च स्वयम् एव सापत्नके चोदयेत् ॥ (२।२)

prajānutpattau ca svayam eva sāpatnake codayet ||

अधिविद्यमाना च यावच्छक्तियोगाद् आत्मनो ऽधिकत्वेन स्थितिं कारयेत् ॥ (३।१)

adhividyamānā ca yāvacchaktiyogād ātmano 'dhikatvena sthitiṃ kārayet ||

बेहविओउर् ओड़् थे ड़िर्स्त् wइड़े (ज्येष्ठा)आगतां चैनां भगिनीवद् ईक्षेत । (४।१)

behaviour of the first wife (jyeṣṭhā)āgatāṃ caināṃ bhaginīvad īkṣeta |

नायकविदितं च प्रादोषिकं विधिम् अतीव यत्नाद् अस्याः कारयेत् सौभाग्यजं वैकृतम् उत्सेकं वास्या नाद्रियेत ॥ (४।२)

nāyakaviditaṃ ca prādoṣikaṃ vidhim atīva yatnād asyāḥ kārayet saubhāgyajaṃ vaikṛtam utsekaṃ vāsyā nādriyeta ||

भर्तरि प्रमाद्यन्तीम् उपेक्षेत । (५।१)

bhartari pramādyantīm upekṣeta |

यत्र मन्येतार्थम् इयं स्वयम् अपि प्रतिपत्स्यत इति तत्रैनाम् आदरत एवानुशिष्यात् ॥ (५।२)

yatra manyetārtham iyaṃ svayam api pratipatsyata iti tatrainām ādarata evānuśiṣyāt ||

नायकसंश्रवे च रहसि विशेषान् अधिकान् दर्शयेत् ॥ (६।१)

nāyakasaṃśrave ca rahasi viśeṣān adhikān darśayet ||

तदपत्येष्वविशेषः । (७।१)

tadapatyeṣvaviśeṣaḥ |

परिजनवर्गे अधिकानुकम्पा । (७।२)

parijanavarge adhikānukampā |

मित्रवर्गे प्रीतिः । (७।३)

mitravarge prītiḥ |

आत्मज्ञातिषु नात्यादरः । (७।४)

ātmajñātiṣu nātyādaraḥ |

तज्ज्ञातिषु चातिसंभ्रमः ॥ (७।५)

tajjñātiṣu cātisaṃbhramaḥ ||

बह्वीभिस् त्वधिविन्ना अव्यवहितया संसृज्येत ॥ (८।१)

bahvībhis tvadhivinnā avyavahitayā saṃsṛjyeta ||

यां तु नायको ऽधिकां चिकीर्षेत् तां भूतपूर्वसुभगया प्रोत्साह्य कलहयेत् ॥ (९।१)

yāṃ tu nāyako 'dhikāṃ cikīrṣet tāṃ bhūtapūrvasubhagayā protsāhya kalahayet ||

ततश्चानुकम्पेत ॥ (१०।१)

tataścānukampeta ||

ताभिर् एकत्वेनाधिकां चिकीर्षितां स्वयम् अविवदमाना दुर्जनीकुर्यात् ॥ (११।१)

tābhir ekatvenādhikāṃ cikīrṣitāṃ svayam avivadamānā durjanīkuryāt ||

नायकेन तु कलहिताम् एनां पक्षपातावलम्बनोपबृंहिताम् आश्वासयेत् ॥ (१२।१)

nāyakena tu kalahitām enāṃ pakṣapātāvalambanopabṛṃhitām āśvāsayet ||

कलहं च वर्धयेत् ॥ (१३।१)

kalahaṃ ca vardhayet ||

मन्दं वा कलहम् उपलभ्य स्वयम् एव संधुक्षयेत् ॥ (१४।१)

mandaṃ vā kalaham upalabhya svayam eva saṃdhukṣayet ||

यदि नायको ऽस्याम् अद्यापि सानुनय इति मन्येत तदा स्वयम् एव संधौ प्रयतेतेति ज्येष्ठावृत्तम् ॥ (१५।१)

yadi nāyako 'syām adyāpi sānunaya iti manyeta tadā svayam eva saṃdhau prayateteti jyeṣṭhāvṛttam ||

बेहविओउर् ओड़् थे योउन्गेर् wइड़े (कनिष्ठा)कनिष्ठा तु मातृवत् सपत्नीं पश्येत् ॥ (१६।१)

behaviour of the younger wife (kaniṣṭhā)kaniṣṭhā tu mātṛvat sapatnīṃ paśyet ||

ज्ञातिदायम् अपि तस्या अविदितं नोपयुञ्जीत ॥ (१७।१)

jñātidāyam api tasyā aviditaṃ nopayuñjīta ||

आत्मवृत्तान् तांस्तदधिष्ठितान् कुर्यात् ॥ (१८।१)

ātmavṛttān tāṃstadadhiṣṭhitān kuryāt ||

अनुज्ञाता पतिम् अधिशयीत ॥ (१९।१)

anujñātā patim adhiśayīta ||

न वा तस्या वचनम् अन्यस्याः कथयेत् ॥ (२०।१)

na vā tasyā vacanam anyasyāḥ kathayet ||

तदपत्यानि स्वेभ्यो ऽधिकानि पश्येत् ॥ (२१।१)

tadapatyāni svebhyo 'dhikāni paśyet ||

रहसि पतिम् अधिकम् उपचरेत् ॥ (२२।१)

rahasi patim adhikam upacaret ||

आत्मनश्च सपत्नीविकारजं दुःखं नाचक्षीत ॥ (२३।१)

ātmanaśca sapatnīvikārajaṃ duḥkhaṃ nācakṣīta ||

पत्युश्च सविशेषकं गूढं मानं लिप्सेत् ॥ (२४।१)

patyuśca saviśeṣakaṃ gūḍhaṃ mānaṃ lipset ||

अनेन खलु पथ्यदानेन जीवामीति ब्रूयात् ॥ (२५।१)

anena khalu pathyadānena jīvāmīti brūyāt ||

तत् तु श्लाघया रागेण वा बहिर् नाचक्षीत ॥ (२६।१)

tat tu ślāghayā rāgeṇa vā bahir nācakṣīta ||

भिन्नरहस्या हि भर्तुर् अवज्ञां लभते ॥ (२७।१)

bhinnarahasyā hi bhartur avajñāṃ labhate ||

ज्येष्ठाभयाच्च निगूढसंमानार्थिनी स्याद् इति गोनर्दीयः ॥ (२८।१)

jyeṣṭhābhayācca nigūḍhasaṃmānārthinī syād iti gonardīyaḥ ||

दुर्भगाम् अनपत्यां च ज्येष्ठाम् अनुकम्पेत नायकेन चानुकम्पयेत् ॥ (२९।१)

durbhagām anapatyāṃ ca jyeṣṭhām anukampeta nāyakena cānukampayet ||

प्रसह्य त्व् एनाम् एकचारिणीवृत्तम् अनुतिष्ठेद् इति कनिष्ठावृत्तम् ॥ (३०।१)

prasahya tv enām ekacāriṇīvṛttam anutiṣṭhed iti kaniṣṭhāvṛttam ||

पुनर्भूविधवा त्विन्द्रियदौर्बल्याद् आतुरा भोगिनं गुणसम्पन्नं च या पुनर् विन्देत् सा पुनर्भूः ॥ (३१।१)

punarbhūvidhavā tvindriyadaurbalyād āturā bhoginaṃ guṇasampannaṃ ca yā punar vindet sā punarbhūḥ ||

यतस्तु स्वेच्छया पुनर् अपि निष्क्रमणं निर्गुणो ऽयम् इति तदा अन्यं काङ्क्षेद् इति बाभ्रवीयाः ॥ (३२।१)

yatastu svecchayā punar api niṣkramaṇaṃ nirguṇo 'yam iti tadā anyaṃ kāṅkṣed iti bābhravīyāḥ ||

सौख्यार्थिनी सा किलान्यं पुनर् विन्देत ॥ (३३।१)

saukhyārthinī sā kilānyaṃ punar vindeta ||

गुणेषु सोपभोगेषु सुखसाकल्यं तस्मात् ततो विशेष इति गोनर्दीयः ॥ (३४।१)

guṇeṣu sopabhogeṣu sukhasākalyaṃ tasmāt tato viśeṣa iti gonardīyaḥ ||

आत्मनश्चित्तानुकूल्याद् इति वात्स्यायनः ॥ (३५।१)

ātmanaścittānukūlyād iti vātsyāyanaḥ ||

सा बान्धवैर् नायकाद् आपानकोद्यानश्रद्धादानमित्रपूजनादि व्ययसहिष्णु कर्म लिप्सेत ॥ (३६।१)

sā bāndhavair nāyakād āpānakodyānaśraddhādānamitrapūjanādi vyayasahiṣṇu karma lipseta ||

आत्मनः सारेण वालंकारं तदीयम् आत्मीयं वा बिभृयात् ॥ (३७।१)

ātmanaḥ sāreṇa vālaṃkāraṃ tadīyam ātmīyaṃ vā bibhṛyāt ||

प्रीतिदायेष्व् अनियमः ॥ (३८।१)

prītidāyeṣv aniyamaḥ ||

स्वेच्छया च गृहान् निर्गच्छन्ती प्रीतिदायाद् अन्यन् नायकदत्तं जीयेत । (३९।१)

svecchayā ca gṛhān nirgacchantī prītidāyād anyan nāyakadattaṃ jīyeta |

निष्कास्यमाना तु न किंचिद् दद्यात् ॥ (३९।२)

niṣkāsyamānā tu na kiṃcid dadyāt ||

सा प्रभविष्णुर् इव तस्य भवनम् आप्नुयात् ॥ (४०।१)

sā prabhaviṣṇur iva tasya bhavanam āpnuyāt ||

कुलजासु तु प्रीत्या वर्तेत ॥ (४१।१)

kulajāsu tu prītyā varteta ||

दाक्षिण्येन परिजने सर्वत्र सपरिहासा मित्रेषु प्रतिपत्तिः । (४२।१)

dākṣiṇyena parijane sarvatra saparihāsā mitreṣu pratipattiḥ |

कलासु कौशलम् अधिकस्य च ज्ञानम् ॥ (४२।२)

kalāsu kauśalam adhikasya ca jñānam ||

कलहस्थानेषु च नायकं स्वयम् उपालभेत ॥ (४३।१)

kalahasthāneṣu ca nāyakaṃ svayam upālabheta ||

रहसि च कलया चतुःषष्ट्यानुवर्तेत । (४४।१)

rahasi ca kalayā catuḥṣaṣṭyānuvarteta |

सपत्नीनां च स्वयम् उपकुर्यात् । (४४।२)

sapatnīnāṃ ca svayam upakuryāt |

तासाम् अपत्येष्वाभरणदानम् । (४४।३)

tāsām apatyeṣvābharaṇadānam |

तेषु स्वामिवद् उपचारः । (४४।४)

teṣu svāmivad upacāraḥ |

मण्डनकानि वेषान् आदरेण कुर्वीत । (४४।५)

maṇḍanakāni veṣān ādareṇa kurvīta |

परिजने मित्रवर्गे चाधिकं विश्राणनम् । (४४।६)

parijane mitravarge cādhikaṃ viśrāṇanam |

समाजापानकोद्यानयात्राविहारशीलता चेति पुनर्भूवृत्तम् ॥ (४४।७)

samājāpānakodyānayātrāvihāraśīlatā ceti punarbhūvṛttam ||

छिल्द्लेस्स् wओमेन्दुर्भगा तु सापत्नकपीडिता या तासाम् अधिकम् इव पत्यावुपचरेत् ताम् आश्रयेत् । (४५।१)

childless womendurbhagā tu sāpatnakapīḍitā yā tāsām adhikam iva patyāvupacaret tām āśrayet |

प्रकाश्यानि च कलाविज्ञानानि दर्शयेत् । (४५।२)

prakāśyāni ca kalāvijñānāni darśayet |

दौर्भाग्याद् रहस्यानाम् अभावः ॥ (४५।३)

daurbhāgyād rahasyānām abhāvaḥ ||

नायकापत्यानां धात्रेयिकानि कुर्यात् ॥ (४६।१)

nāyakāpatyānāṃ dhātreyikāni kuryāt ||

तन्मित्राणि चोपगृह्य तैर् भक्तिम् आत्मनः प्रकाशयेत् ॥ (४७।१)

tanmitrāṇi copagṛhya tair bhaktim ātmanaḥ prakāśayet ||

धर्मकृत्येषु च पुरश्चारिणी स्याद् व्रतोपवासयोश्च ॥ (४८।१)

dharmakṛtyeṣu ca puraścāriṇī syād vratopavāsayośca ||

परिजने दाक्षिण्यम् । (४९।१)

parijane dākṣiṇyam |

न चाधिकम् आत्मानं पश्येत् ॥ (४९।२)

na cādhikam ātmānaṃ paśyet ||

शयने तत्सात्म्येनात्मनो ऽनुरागप्रत्यानयनम् ॥ (५०।१)

śayane tatsātmyenātmano 'nurāgapratyānayanam ||

न चोपालभेत वामतां च न दर्शयेत् ॥ (५१।१)

na copālabheta vāmatāṃ ca na darśayet ||

यया च कलहितः स्यात् कामं ताम् आवर्तयेत् ॥ (५२।१)

yayā ca kalahitaḥ syāt kāmaṃ tām āvartayet ||

यां च प्रच्छन्नां कामयेत् ताम् अनेन सह संगमयेद् गोपयेच्च ॥ (५३।१)

yāṃ ca pracchannāṃ kāmayet tām anena saha saṃgamayed gopayecca ||

यथा च पतिव्रतात्वम् अशाठ्यं नायको मन्येत तथा प्रतिविदध्याद् इति दुर्भगावृत्तम् ॥ (५४।१)

yathā ca pativratātvam aśāṭhyaṃ nāyako manyeta tathā pratividadhyād iti durbhagāvṛttam ||

अन्तःपुरअन्तःपुराणां च वृत्तम् एतेष्व् एव प्रकरणेषु लक्षयेत् ॥ (५५।१)

antaḥpuraantaḥpurāṇāṃ ca vṛttam eteṣv eva prakaraṇeṣu lakṣayet ||

माल्यानुलेपनवासांसि चासां कञ्चुकीया महत्तरिका वा राज्ञो निवेदयेयुर् देवीभिः प्रहितम् इति । (५६।१)

mālyānulepanavāsāṃsi cāsāṃ kañcukīyā mahattarikā vā rājño nivedayeyur devībhiḥ prahitam iti |

तदादाय राजा निर्माल्यम् आसां प्रतिप्राभृतकं दद्यात् । (५६।२)

tadādāya rājā nirmālyam āsāṃ pratiprābhṛtakaṃ dadyāt |

अलंकृतश्च स्वलंकृतानि चापराह्णे सर्वाण्यन्तःपुराण्यैकध्येन पश्येत् ॥ (५६।३)

alaṃkṛtaśca svalaṃkṛtāni cāparāhṇe sarvāṇyantaḥpurāṇyaikadhyena paśyet ||

तासां यथाकालं यथार्हं च स्थानमानानुवृत्तिः सपरिहासाश्च कथाः कुर्यात् ॥ (५७।१)

tāsāṃ yathākālaṃ yathārhaṃ ca sthānamānānuvṛttiḥ saparihāsāśca kathāḥ kuryāt ||

तदनन्तरं पुनर्भुवस्तथैव पश्येत् ॥ (५८।१)

tadanantaraṃ punarbhuvastathaiva paśyet ||

ततो वेश्या आभ्यन्तरिका नाटकीयाश्च ॥ (५९।१)

tato veśyā ābhyantarikā nāṭakīyāśca ||

तासां यथोक्तकक्षाणि स्थानानि ॥ (६०।१)

tāsāṃ yathoktakakṣāṇi sthānāni ||

वासकपाल्यस्तु यस्या वासको यस्याश्चातीतो यस्याश्च ऋतुस्तत्परिचारिकानुगता दिवा शय्योत्थितस्य राज्ञस्ताभ्यां प्रहितम् अङ्गुलीयकाङ्कम् अनुलेपनम् ऋतुं वासकं च निवेदयेयुः । (६१।१)

vāsakapālyastu yasyā vāsako yasyāścātīto yasyāśca ṛtustatparicārikānugatā divā śayyotthitasya rājñastābhyāṃ prahitam aṅgulīyakāṅkam anulepanam ṛtuṃ vāsakaṃ ca nivedayeyuḥ |

तत्र राजा यद् गृह्णीयात् तस्या वासकम् आज्ञापयेत् ॥ (६१।२)

tatra rājā yad gṛhṇīyāt tasyā vāsakam ājñāpayet ||

उत्सवेषु च सर्वासाम् अनुरूपेण पूजापानकं च । (६२।१)

utsaveṣu ca sarvāsām anurūpeṇa pūjāpānakaṃ ca |

संगीतदर्शनेषु च ॥ (६२।२)

saṃgītadarśaneṣu ca ||

अन्तःपुरचारिणीनां बहिर् अनिष्क्रमो बाह्यानां चाप्रवेशः । (६३।१)

antaḥpuracāriṇīnāṃ bahir aniṣkramo bāhyānāṃ cāpraveśaḥ |

अन्यत्र विदितशौचाभ्यः । (६३।२)

anyatra viditaśaucābhyaḥ |

अपरिक्लिष्टश्च कर्मयोग इत्यान्तःपुरिकम् ॥ (६३।३)

aparikliṣṭaśca karmayoga ityāntaḥpurikam ||

भवन्ति चात्र श्लोकाः । (६४।१)

bhavanti cātra ślokāḥ |

पुरुषस्तु बहून् दारान् समाहृत्य समो भवेत् । (६४।२)

puruṣastu bahūn dārān samāhṛtya samo bhavet |

न चावज्ञां चरेद् आसु व्यलीकान् न सहेत च ॥ (६४।३)

na cāvajñāṃ cared āsu vyalīkān na saheta ca ||

एकस्यां या रतिक्रीडा वैकृतं वा शरीरजम् । (६५।१)

ekasyāṃ yā ratikrīḍā vaikṛtaṃ vā śarīrajam |

विस्रम्भाद् वाप्युपालम्भस्तम् अन्यासु न कीर्तयेत् ॥ (६५।२)

visrambhād vāpyupālambhastam anyāsu na kīrtayet ||

न दद्यात् प्रसरं स्त्रीणां सपत्न्याः कारणे क्वचित् । (६६।१)

na dadyāt prasaraṃ strīṇāṃ sapatnyāḥ kāraṇe kvacit |

तथोपालभमानां च दोषैस्ताम् एव योजयेत् ॥ (६६।२)

tathopālabhamānāṃ ca doṣaistām eva yojayet ||

अन्यां रहसि विस्रम्भैर् अन्यां प्रत्यक्षपूजनैः । (६७।१)

anyāṃ rahasi visrambhair anyāṃ pratyakṣapūjanaiḥ |

बहुमानैस्तथा चान्याम् इत्येवं रञ्जयेत् स्त्रियः ॥ (६७।२)

bahumānaistathā cānyām ityevaṃ rañjayet striyaḥ ||

उद्यानगमनैर् भोगैर् दानैस्तज्ज्ञातिपूजनैः । (६८।१)

udyānagamanair bhogair dānaistajjñātipūjanaiḥ |

रहस्यैः प्रीतियोगैश्चेत्येकैकाम् अनुरञ्जयेत् ॥ (६८।२)

rahasyaiḥ prītiyogaiścetyekaikām anurañjayet ||

युवतिश्च जितक्रोधा यथाशास्त्रप्रवर्तिनी । (६९।१)

yuvatiśca jitakrodhā yathāśāstrapravartinī |

करोति वश्यं भर्तारं सपत्नीश्चाधितिष्ठति ॥ (६९।२)

karoti vaśyaṃ bhartāraṃ sapatnīścādhitiṣṭhati ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit