KāSū, 6, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
गम्यबाहुल्ये बहु प्रतिदिनं च लभमाना नैकं प्रतिगृह्णीयात् ॥ (१।१)
gamyabāhulye bahu pratidinaṃ ca labhamānā naikaṃ pratigṛhṇīyāt ||
देशं कालं स्थितिम् आत्मनो गुणान् सौभाग्यं चान्याभ्यो न्यूनातिरिक्ततां चावेक्ष्य रजन्याम् अर्थं स्थापयेत् ॥ (२।१)
deśaṃ kālaṃ sthitim ātmano guṇān saubhāgyaṃ cānyābhyo nyūnātiriktatāṃ cāvekṣya rajanyām arthaṃ sthāpayet ||
द्विस्त्रिश्चतुर् इति लाभातिशयग्रहार्थम् एकस्यापि गच्छेत् । (४।१)
dvistriścatur iti lābhātiśayagrahārtham ekasyāpi gacchet |
गम्ययौगपद्ये तु लाभसाम्ये यद् द्रव्यार्थिनी स्यात् तद्दायिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥ (५।१)
gamyayaugapadye tu lābhasāmye yad dravyārthinī syāt taddāyini viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ ||
अप्रत्यादेयत्वात् सर्वकार्याणां तन्मूलत्वाद्धिरण्यद इति वात्स्यायनः ॥ (६।१)
apratyādeyatvāt sarvakāryāṇāṃ tanmūlatvāddhiraṇyada iti vātsyāyanaḥ ||
सुवर्णरजतताम्रकांस्यलोहभाण्डोपस्करास्तरणप्रावरणवासोविशेषगन्धद्रव्यकटुकभाण्डघृततैलधान्यपशुजातीनां पूर्वपूर्वतो विशेषः । (७।१)
suvarṇarajatatāmrakāṃsyalohabhāṇḍopaskarāstaraṇaprāvaraṇavāsoviśeṣagandhadravyakaṭukabhāṇḍaghṛtatailadhānyapaśujātīnāṃ pūrvapūrvato viśeṣaḥ |
यत् तत्र साम्याद् वा द्रव्यसाम्ये मित्रवाक्याद् अतिपातित्वाद् आयतितो गम्यगुणतः प्रीतितश्च विशेषः ॥ (७।२)
yat tatra sāmyād vā dravyasāmye mitravākyād atipātitvād āyatito gamyaguṇataḥ prītitaśca viśeṣaḥ ||
रागित्यागिनोस्त्यागिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥ (८।१)
rāgityāginostyāgini viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ ||
लुब्धो ऽपि हि रक्तस्त्यजति न तु त्यागी निर्बन्धाद् रज्यत इति वात्स्यायनः ॥ (१०।१)
lubdho 'pi hi raktastyajati na tu tyāgī nirbandhād rajyata iti vātsyāyanaḥ ||
त्यागिप्रयोजनकर्त्रोः प्रयोजनकर्तरि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥ (११।२)
tyāgiprayojanakartroḥ prayojanakartari viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ ||
प्रयोजनकर्ता सकृत् कृत्वा कृतिनम् आत्मानं मन्यते त्यागी पुनर् अतीतं नापेक्षत इति वात्स्यायनः ॥ (१२।१)
prayojanakartā sakṛt kṛtvā kṛtinam ātmānaṃ manyate tyāgī punar atītaṃ nāpekṣata iti vātsyāyanaḥ ||
कृतज्ञत्यागिनोस्त्यागिनि विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥ (१३।२)
kṛtajñatyāginostyāgini viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ ||
चिरम् आराधितो ऽपि त्यागी व्यलीकम् एकम् उपलभ्य प्रतिगणिकया वा मिथ्यादूषितः श्रमम् अतीतं नापेक्षते । (१४।१)
ciram ārādhito 'pi tyāgī vyalīkam ekam upalabhya pratigaṇikayā vā mithyādūṣitaḥ śramam atītaṃ nāpekṣate |
प्रायेण हि तेजस्विन ऋजवो ऽनादृताश्च त्यागिनो भवन्ति । (१४।२)
prāyeṇa hi tejasvina ṛjavo 'nādṛtāśca tyāgino bhavanti |
कृतज्ञस्तु पूर्वश्रमापेक्षी न सहसा विरज्यते । (१४।३)
kṛtajñastu pūrvaśramāpekṣī na sahasā virajyate |
परीक्षितशीलत्वाच्च न मिथ्या दूष्यत इति वात्स्यायनः ॥ (१४।४)
parīkṣitaśīlatvācca na mithyā dūṣyata iti vātsyāyanaḥ ||
मित्रवचनार्थागमयोर् अर्थागमे विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥ (१६।१)
mitravacanārthāgamayor arthāgame viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ ||
मित्रं तु सकृद् वाक्ये प्रतिहते कलुषितं स्याद् इति वात्स्यायनः ॥ (१७।२)
mitraṃ tu sakṛd vākye pratihate kaluṣitaṃ syād iti vātsyāyanaḥ ||
तत्र कार्यसंदर्शनेन मित्रम् अनुनीय श्वोभूते वचनम् अस्त्व् इति ततो ऽतिपातिनम् अर्थं प्रतिगृह्णीयात् ॥ (१९।१)
tatra kāryasaṃdarśanena mitram anunīya śvobhūte vacanam astv iti tato 'tipātinam arthaṃ pratigṛhṇīyāt ||
अर्थागमानर्थप्रतीघातयोर् अर्थागमे विशेषः प्रत्यक्ष इत्याचार्याः ॥ (२०।१)
arthāgamānarthapratīghātayor arthāgame viśeṣaḥ pratyakṣa ityācāryāḥ ||
अर्थः परिमितावच्छेदः अनर्थः पुनः सकृत्प्रसृतो न ज्ञायते क्वावतिष्ठत इति वात्स्यायनः ॥ (२१।१)
arthaḥ parimitāvacchedaḥ anarthaḥ punaḥ sakṛtprasṛto na jñāyate kvāvatiṣṭhata iti vātsyāyanaḥ ||
एतेनार्थसंशयाद् अनर्थप्रतीकारे विशेषो व्याख्यातः ॥ (२३।१)
etenārthasaṃśayād anarthapratīkāre viśeṣo vyākhyātaḥ ||
देवकुलतडागारामाणाम् करणम् स्थलीनाम् अग्निचैत्यानां निबन्धनम् गोसहस्राणां पात्रान्तरितं ब्राह्मणेभ्यो दानम् देवतानां पूजोपहारप्रवर्तनम् तद्व्ययसहिष्णोर् वा धनस्य परिग्रहणम् इत्युत्तमगणिकानां लाभातिशयः ॥ (२४।१)
devakulataḍāgārāmāṇām karaṇam sthalīnām agnicaityānāṃ nibandhanam gosahasrāṇāṃ pātrāntaritaṃ brāhmaṇebhyo dānam devatānāṃ pūjopahārapravartanam tadvyayasahiṣṇor vā dhanasya parigrahaṇam ityuttamagaṇikānāṃ lābhātiśayaḥ ||
सार्वाङ्गिको ऽलंकारयोगो गृहस्योदारस्य करणम् । (२५।१)
sārvāṅgiko 'laṃkārayogo gṛhasyodārasya karaṇam |
महार्हैर् भाण्डैः परिचारकैश्च गृहपरिच्छदस्योज्ज्वलतेति रूपाजीवानां लाभातिशयः ॥ (२५।२)
mahārhair bhāṇḍaiḥ paricārakaiśca gṛhaparicchadasyojjvalateti rūpājīvānāṃ lābhātiśayaḥ ||
नित्यं शुक्लम् आच्छादनम् अपक्षुधम् अन्नपानं नित्यं सौगन्धिकेन ताम्बूलेन च योगः सहिरण्यभागम् अलंकरणम् इति कुम्भदासीनां लाभातिशयः ॥ (२६।१)
nityaṃ śuklam ācchādanam apakṣudham annapānaṃ nityaṃ saugandhikena tāmbūlena ca yogaḥ sahiraṇyabhāgam alaṃkaraṇam iti kumbhadāsīnāṃ lābhātiśayaḥ ||
एतेन प्रदेशेन मध्यमाधमानाम् अपि लाभातिशयान् सर्वासाम् एव योजयेद् इत्याचार्याः ॥ (२७।१)
etena pradeśena madhyamādhamānām api lābhātiśayān sarvāsām eva yojayed ityācāryāḥ ||
देशकालविभवसामर्थ्यानुरागलोकप्रवृत्तिवशाद् अनियतलाभादियमवृत्तिर् इति वात्स्यायनः ॥ (२८।१)
deśakālavibhavasāmarthyānurāgalokapravṛttivaśād aniyatalābhādiyamavṛttir iti vātsyāyanaḥ ||
गम्यम् अन्यतो निवारयितुकामा सक्तम् अन्यस्याम् अपहर्तुकामा वा अन्यां वा लाभतो वियुयुक्षमाणागम्यसंसर्गाद् आत्मनः स्थानं वृद्धिम् आयतिम् अभिगम्यतां च मन्यमाना अनर्थप्रतीकारे वा साहायम् एनं कारयितुकामा सक्तस्य वा अन्यस्य व्यलीकार्थिनी पूर्वोपकारम् अकृतम् इव पश्यन्ती केवल प्रीत्यर्थिनी वा कल्याणबुद्धेर् अल्पम् अपि लाभं प्रतिगृह्णीयात् ॥ (२९।१)
gamyam anyato nivārayitukāmā saktam anyasyām apahartukāmā vā anyāṃ vā lābhato viyuyukṣamāṇāgamyasaṃsargād ātmanaḥ sthānaṃ vṛddhim āyatim abhigamyatāṃ ca manyamānā anarthapratīkāre vā sāhāyam enaṃ kārayitukāmā saktasya vā anyasya vyalīkārthinī pūrvopakāram akṛtam iva paśyantī kevala prītyarthinī vā kalyāṇabuddher alpam api lābhaṃ pratigṛhṇīyāt ||
आयत्यर्थिनी तु तम् आश्रित्य चानर्थं प्रतिचिकीर्षन्ती नैव प्रतिगृह्णीयात् ॥ (३०।१)
āyatyarthinī tu tam āśritya cānarthaṃ praticikīrṣantī naiva pratigṛhṇīyāt ||
त्यक्ष्याम्येनम् अन्यतः प्रतिसंधास्यामि गमिष्यति दारैर् योक्ष्यते नाशयिष्यत्यनर्थान् अङ्कुशभूत उत्तराध्यक्षो ऽस्यागमिष्यति स्वामी पिता वा स्थानभ्रंशो वास्य भविष्यति चलचित्तश्चेति मन्यमाना तदात्वे तस्माल् लाभम् इच्छेत् ॥ (३१।१)
tyakṣyāmyenam anyataḥ pratisaṃdhāsyāmi gamiṣyati dārair yokṣyate nāśayiṣyatyanarthān aṅkuśabhūta uttarādhyakṣo 'syāgamiṣyati svāmī pitā vā sthānabhraṃśo vāsya bhaviṣyati calacittaśceti manyamānā tadātve tasmāl lābham icchet ||
प्रतिज्ञातम् ईश्वरेण प्रतिग्रहं लप्स्यते अधिकरणं स्थानं वा प्राप्स्यति वृत्तिकालो ऽस्य वा आसन्नः वाहनम् अस्या गमिष्यति स्थलपत्त्रं वा सस्यम् अस्य पक्ष्यते कृतम् अस्मिन् न नश्यति नित्यम् अविसंवादको वेत्यायत्याम् इच्छेत् । (३२।१)
pratijñātam īśvareṇa pratigrahaṃ lapsyate adhikaraṇaṃ sthānaṃ vā prāpsyati vṛttikālo 'sya vā āsannaḥ vāhanam asyā gamiṣyati sthalapattraṃ vā sasyam asya pakṣyate kṛtam asmin na naśyati nityam avisaṃvādako vetyāyatyām icchet |
कृच्छ्राधिगतवित्तांश्च राजवल्लभनिष्ठुरान् । (३३।२)
kṛcchrādhigatavittāṃśca rājavallabhaniṣṭhurān |
आयात्यां च तदात्वे च दूराद् एव विवर्जयेत् ॥ (३३।३)
āyātyāṃ ca tadātve ca dūrād eva vivarjayet ||
अनर्थो वर्जने येषां गमने अभ्युदयस्तथा । (३४।१)
anartho varjane yeṣāṃ gamane abhyudayastathā |
प्रयत्नेनापि तान् गृह्य सापदेशम् उपक्रमेत् ॥ (३४।२)
prayatnenāpi tān gṛhya sāpadeśam upakramet ||
प्रसन्ना ये प्रयच्छन्ति स्वल्पे अप्यगणितं वसु । (३५।१)
prasannā ye prayacchanti svalpe apyagaṇitaṃ vasu |
स्थूललक्षान् महोत्साहांस्तान् गच्छेत् स्वैर् अपि व्ययैः ॥ (३५।२)
sthūlalakṣān mahotsāhāṃstān gacchet svair api vyayaiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.