KāSū, 6, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
वर्तमानं निष्पीडितार्थम् उत्सृजन्ती पूर्वसंसृष्टेन सह संदध्यात् ॥ (१।१)
vartamānaṃ niṣpīḍitārtham utsṛjantī pūrvasaṃsṛṣṭena saha saṃdadhyāt ||
स चेद् अवसितार्थो वित्तवान् सानुरागश्च ततः संधेयः ॥ (२।१)
sa ced avasitārtho vittavān sānurāgaśca tataḥ saṃdheyaḥ ||
इतः स्वयम् अपसृतस् ततो ऽपि स्वयम् एवापसृतः । (४।१)
itaḥ svayam apasṛtas tato 'pi svayam evāpasṛtaḥ |
इतस्ततश्च स्वयम् एवापसृत्योपजपति चेद् उभयोर् गुणान् अपेक्षी चलबुद्धिर् असंधेयः ॥ (५।१)
itastataśca svayam evāpasṛtyopajapati ced ubhayor guṇān apekṣī calabuddhir asaṃdheyaḥ ||
स चेद् अन्यतो बहुलभमानया निष्कासितः स्यात् ससारो ऽपि तया रोषितो ममामर्षाद् बहु दास्यतीति संधेयः ॥ (६।२)
sa ced anyato bahulabhamānayā niṣkāsitaḥ syāt sasāro 'pi tayā roṣito mamāmarṣād bahu dāsyatīti saṃdheyaḥ ||
निःसारतया कदर्यतया वा त्यक्तो न श्रेयान् ॥ (७।१)
niḥsāratayā kadaryatayā vā tyakto na śreyān ||
इतः स्वयम् अपसृतस्ततो निष्कासितापसृतो यद्यतिरिक्तम् आदौ च दद्यात् ततः प्रतिग्राह्यः ॥ (८।१)
itaḥ svayam apasṛtastato niṣkāsitāpasṛto yadyatiriktam ādau ca dadyāt tataḥ pratigrāhyaḥ ||
इतः स्वयम् अपसृत्य तत्र स्थित उपजपंस्तर्कयितव्यः ॥ (९।१)
itaḥ svayam apasṛtya tatra sthita upajapaṃstarkayitavyaḥ ||
विशेषार्थी चागतस्ततो विशेषम् अपश्यन्न् आगन्तुकामो मां जिज्ञासितुकामः स आगत्य सानुरागत्वाद् दास्यति । (१०।१)
viśeṣārthī cāgatastato viśeṣam apaśyann āgantukāmo māṃ jijñāsitukāmaḥ sa āgatya sānurāgatvād dāsyati |
तस्यां वा दोषान् दृष्ट्वा मयि भूयिष्ठान् गुणान् अधुना पश्यति स गुणदर्शी भूयिष्ठं दास्यति ॥ (१०।२)
tasyāṃ vā doṣān dṛṣṭvā mayi bhūyiṣṭhān guṇān adhunā paśyati sa guṇadarśī bhūyiṣṭhaṃ dāsyati ||
बालो वा नैकत्रदृष्टिर् अतिसंधानप्रधानो वा हरिद्रारागो वा यत् किंचनकारी वा इत्यवेत्य संदध्यान् न वा ॥ (११।१)
bālo vā naikatradṛṣṭir atisaṃdhānapradhāno vā haridrārāgo vā yat kiṃcanakārī vā ityavetya saṃdadhyān na vā ||
इतो निष्कासितापसृतस्ततः स्वयम् अपसृत उपजपंस्तर्कयितव्यः । (१२।१)
ito niṣkāsitāpasṛtastataḥ svayam apasṛta upajapaṃstarkayitavyaḥ |
पूर्वम् अयोगेन वा मया निष्कासितः स मां शीलयित्वा वैरं निर्यातयितुकामो धनम् अभियोगाद् वा मयास्यापहृतं तद्विश्वास्य प्रतीपम् आदातुकामो निर्वेष्टुकामो वा मां वर्तमानोद्भेदयित्वा त्यक्तुकाम इत्यकल्याणबुद्धिर् असंधेयः ॥ (१३।१)
pūrvam ayogena vā mayā niṣkāsitaḥ sa māṃ śīlayitvā vairaṃ niryātayitukāmo dhanam abhiyogād vā mayāsyāpahṛtaṃ tadviśvāsya pratīpam ādātukāmo nirveṣṭukāmo vā māṃ vartamānodbhedayitvā tyaktukāma ityakalyāṇabuddhir asaṃdheyaḥ ||
इतो निष्कासितस्तत्र स्थित उपजपन्न् एतेन व्याख्यातः ॥ (१५।१)
ito niṣkāsitastatra sthita upajapann etena vyākhyātaḥ ||
तेषु उपजपत्स्वन्यत्र स्थितः स्वयम् उपजपेत् ॥ (१६।१)
teṣu upajapatsvanyatra sthitaḥ svayam upajapet ||
व्यलीकार्थं निष्कासितो मयासावन्यत्र गतो यत्नाद् आनेतव्यः । (१७।१)
vyalīkārthaṃ niṣkāsito mayāsāvanyatra gato yatnād ānetavyaḥ |
इतः प्रवृत्तसंभाषो वा ततो भेदम् अवाप्स्यति । (१७।२)
itaḥ pravṛttasaṃbhāṣo vā tato bhedam avāpsyati |
अनेन वा प्रतिबद्धम् अनेन संधिं कृत्वा नायकं धनिनम् अवाप्स्यामि । (१७।१०)
anena vā pratibaddham anena saṃdhiṃ kṛtvā nāyakaṃ dhaninam avāpsyāmi |
विमानितो वा भार्यया तम् एव तस्यां विक्रमयिष्यामि । (१७।११)
vimānito vā bhāryayā tam eva tasyāṃ vikramayiṣyāmi |
अस्य वा मित्रं मद्द्वेषिणीं सपत्नीं कामयते तद् अमुना भेदयिष्यामि । (१७।१२)
asya vā mitraṃ maddveṣiṇīṃ sapatnīṃ kāmayate tad amunā bhedayiṣyāmi |
चलचित्ततया वा लाघवम् एनम् आपादयिष्यामीति ॥ (१७।१३)
calacittatayā vā lāghavam enam āpādayiṣyāmīti ||
तस्य पीठमर्दादयो मातुर् दौःशील्येन नायिकायाः सत्यप्यनुरागे विवशायाः पूर्वं निष्कासनं वर्णयेयुः । (१८।१)
tasya pīṭhamardādayo mātur dauḥśīlyena nāyikāyāḥ satyapyanurāge vivaśāyāḥ pūrvaṃ niṣkāsanaṃ varṇayeyuḥ |
वर्तमानेन चाकामायाः संसर्गं विद्वेषं च । (१८।२)
vartamānena cākāmāyāḥ saṃsargaṃ vidveṣaṃ ca |
तस्याश्च साभिज्ञानैः पूर्वानुरागैर् एनं प्रत्यापयेयुः । (१८।३)
tasyāśca sābhijñānaiḥ pūrvānurāgair enaṃ pratyāpayeyuḥ |
अभिज्ञानं च तत्कृतोपकारसम्बद्धं स्याद् इति विशीर्णप्रतिसंधानम् ॥ (१८।४)
abhijñānaṃ ca tatkṛtopakārasambaddhaṃ syād iti viśīrṇapratisaṃdhānam ||
अपूर्वपूर्वसंसृष्टयोः पूर्वसंसृष्टः श्रेयान् । (१९।१)
apūrvapūrvasaṃsṛṣṭayoḥ pūrvasaṃsṛṣṭaḥ śreyān |
स हि विदितशीलो दृष्टरागश्च सूपचारो भवतीत्याचार्याः । (१९।२)
sa hi viditaśīlo dṛṣṭarāgaśca sūpacāro bhavatītyācāryāḥ |
पूर्वसंसृष्टः सर्वतो निष्पीडितार्थत्वान् नात्यर्थम् अर्थदो दुःखं च पुनर्विश्वासयितुम् । (१९।३)
pūrvasaṃsṛṣṭaḥ sarvato niṣpīḍitārthatvān nātyartham arthado duḥkhaṃ ca punarviśvāsayitum |
अपूर्वस्तु सुखेनानुरज्यत इति वात्स्यायनः । (१९।४)
apūrvastu sukhenānurajyata iti vātsyāyanaḥ |
अन्यां भेदयितुं गम्याद् अन्यतो गम्यम् एव वा । (२०।२)
anyāṃ bhedayituṃ gamyād anyato gamyam eva vā |
स्थितस्य चोपघातार्थं पुनः संधानम् इष्यते ॥ (२०।३)
sthitasya copaghātārthaṃ punaḥ saṃdhānam iṣyate ||
बिभेत्यन्यस्य संयोगाद् व्यलीकानि च नेक्षते । (२१।१)
bibhetyanyasya saṃyogād vyalīkāni ca nekṣate |
अतिसक्तः पुमान् यत्र भयाद् बहु ददाति च ॥ (२१।२)
atisaktaḥ pumān yatra bhayād bahu dadāti ca ||
भवेच्चाच्छिन्नसंधाना न च सक्तं परित्यजेत् ॥ (२३।२)
bhaveccācchinnasaṃdhānā na ca saktaṃ parityajet ||
सक्तं तु वशिनं नारी सम्भाष्याप्यन्यतो व्रजेत् । (२४।१)
saktaṃ tu vaśinaṃ nārī sambhāṣyāpyanyato vrajet |
ततश्चार्थम् उपादाय सक्तम् एवानुरञ्जयेत् ॥ (२४।२)
tataścārtham upādāya saktam evānurañjayet ||
आयतिं प्रसमीक्ष्यादौ लाभं प्रीतिं च पुष्कलाम् । (२५।१)
āyatiṃ prasamīkṣyādau lābhaṃ prītiṃ ca puṣkalām |
सौहृदं प्रतिसंदध्याद् विशीर्णं स्त्री विचक्षणा ॥ (२५।२)
sauhṛdaṃ pratisaṃdadhyād viśīrṇaṃ strī vicakṣaṇā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.