KāSū, 4, 1
Select a line for its word-by-word analysis.
भार्यैकचारिणी गूढविश्रम्भा देववत् पतिम् आनुकूल्येन वर्तेत ॥ (१।१)
bhāryaikacāriṇī gūḍhaviśrambhā devavat patim ānukūlyena varteta ||
तन्मतेन कुटुम्बचिन्ताम् आत्मनि संनिवेशयेत् ॥ (२।१)
tanmatena kuṭumbacintām ātmani saṃniveśayet ||
वेश्म च शुचि सुसंमृष्टस्थानं विरचितविविधकुसुमं श्लक्ष्णभूमितलं हृद्यदर्शनं त्रिषवणाचरितबलिकर्म पूजितदेवायतनं कुर्यात् ॥ (३।१)
veśma ca śuci susaṃmṛṣṭasthānaṃ viracitavividhakusumaṃ ślakṣṇabhūmitalaṃ hṛdyadarśanaṃ triṣavaṇācaritabalikarma pūjitadevāyatanaṃ kuryāt ||
न ह्यतो ऽन्यद् गृहस्थानां चित्तग्राहकम् अस्तीति गोनर्दीयः ॥ (४।१)
na hyato 'nyad gṛhasthānāṃ cittagrāhakam astīti gonardīyaḥ ||
गुरुषु भृत्यवर्गेषु नायकभगिनीषु तत्पतिषु च यथार्हं प्रतिपत्तिः ॥ (५।१)
guruṣu bhṛtyavargeṣu nāyakabhaginīṣu tatpatiṣu ca yathārhaṃ pratipattiḥ ||
परिपूतेषु च हरितशाकवप्रान् इक्षुस्तम्बाञ् जीरकसर्षपाजमोदशतपुष्पातमालगुल्मांश्च कारयेत् ॥ (६।१)
paripūteṣu ca haritaśākavaprān ikṣustambāñ jīrakasarṣapājamodaśatapuṣpātamālagulmāṃśca kārayet ||
कुब्जकामलकमल्लिकाजातीकुरण्टकनवमालिकातगरनन्द्यावर्तजपागुल्मान् अन्यांश्च बहुपुष्पान् बालकोशीरकपातालिकांश्च वृक्षवाटिकायां च स्थण्डिलानि मनोज्ञानि कारयेत् ॥ (७।१)
kubjakāmalakamallikājātīkuraṇṭakanavamālikātagaranandyāvartajapāgulmān anyāṃśca bahupuṣpān bālakośīrakapātālikāṃśca vṛkṣavāṭikāyāṃ ca sthaṇḍilāni manojñāni kārayet ||
भिक्षुकीश्रमणाक्षपणाकुलटाकुहकेक्षणिकामूलकारिकाभिर् न संसृज्येत ॥ (९।१)
bhikṣukīśramaṇākṣapaṇākulaṭākuhakekṣaṇikāmūlakārikābhir na saṃsṛjyeta ||
भोजने च रुचितम् इदम् अस्मै द्वेष्यम् इदं पथ्यम् इदम् अपथ्यम् इदम् इति च विन्द्यात् ॥ (१०।१)
bhojane ca rucitam idam asmai dveṣyam idaṃ pathyam idam apathyam idam iti ca vindyāt ||
स्वरं बहिर् उपश्रुत्य भवनम् आगच्छतः किं कृत्यम् इति ब्रुवती सज्जा भवनमध्ये तिष्ठेत् ॥ (११।१)
svaraṃ bahir upaśrutya bhavanam āgacchataḥ kiṃ kṛtyam iti bruvatī sajjā bhavanamadhye tiṣṭhet ||
परिचारिकाम् अपनुद्य स्वयं पादौ प्रक्षालयेत् ॥ (१२।१)
paricārikām apanudya svayaṃ pādau prakṣālayet ||
नायकस्य च न विमुक्तभूषणं विजने संदर्शने तिष्ठेत् ॥ (१३।१)
nāyakasya ca na vimuktabhūṣaṇaṃ vijane saṃdarśane tiṣṭhet ||
अतिव्ययम् असद्व्ययं वा कुर्वाणं रहसि बोधयेत् ॥ (१४।१)
ativyayam asadvyayaṃ vā kurvāṇaṃ rahasi bodhayet ||
आवाहे विवाहे यज्ञे गमनं सखीभिः सह गोष्ठीं देवताभिगमनम् इत्यनुज्ञाता कुर्यात् ॥ (१५।१)
āvāhe vivāhe yajñe gamanaṃ sakhībhiḥ saha goṣṭhīṃ devatābhigamanam ityanujñātā kuryāt ||
पश्चात् संवेशनं पूर्वम् उत्थानम् अनवबोधनं च सुप्तस्य ॥ (१७।१)
paścāt saṃveśanaṃ pūrvam utthānam anavabodhanaṃ ca suptasya ||
नायकापचारेषु किंचित् कलुषिता नात्यर्थं निर्वदेत् ॥ (१९।१)
nāyakāpacāreṣu kiṃcit kaluṣitā nātyarthaṃ nirvadet ||
साधिक्षेपवचनं त्व् एनं मित्रजनमध्यस्थम् एकाकिनं वाप्युपालभेत । (२०।१)
sādhikṣepavacanaṃ tv enaṃ mitrajanamadhyastham ekākinaṃ vāpyupālabheta |
न ह्यतो ऽन्यद् अप्रत्ययकारणम् अस्तीति गोनर्दीयः ॥ (२१।१)
na hyato 'nyad apratyayakāraṇam astīti gonardīyaḥ ||
दुर्व्याहृतं दुर्निरीक्षितम् अन्यतो मन्त्रणं द्वारदेशावस्थानं निरीक्षणं वा निष्कुटेषु मन्त्रणं विविक्तेषु चिरम् अवस्थानम् इति वर्जयेत् ॥ (२२।१)
durvyāhṛtaṃ durnirīkṣitam anyato mantraṇaṃ dvāradeśāvasthānaṃ nirīkṣaṇaṃ vā niṣkuṭeṣu mantraṇaṃ vivikteṣu ciram avasthānam iti varjayet ||
स्वेददन्तपङ्कदुर्गन्धांश्च बुध्येतेति विरागकारणम् ॥ (२३।१)
svedadantapaṅkadurgandhāṃśca budhyeteti virāgakāraṇam ||
बहुभूषणं विविधकुसुमानुलेपनं विविधाङ्गरागसमुज्ज्वलं वास इत्याभिगामिको वेषः । (२४।१)
bahubhūṣaṇaṃ vividhakusumānulepanaṃ vividhāṅgarāgasamujjvalaṃ vāsa ityābhigāmiko veṣaḥ |
प्रतनुश्लक्ष्णाल्पदुकूलता परिमितम् आभरणं सुगन्धिता नात्युल्बणम् अनुलेपनम् । (२४।२)
pratanuślakṣṇālpadukūlatā parimitam ābharaṇaṃ sugandhitā nātyulbaṇam anulepanam |
तथा शुक्लान्यन्यानि पुष्पाणीति वैहारिको वेषः ॥ (२४।३)
tathā śuklānyanyāni puṣpāṇīti vaihāriko veṣaḥ ||
नायकस्य व्रतम् उपवासं च स्वयम् अपि करणेनानुवर्तेत । (२५।१)
nāyakasya vratam upavāsaṃ ca svayam api karaṇenānuvarteta |
वारितायां च नाहम् अत्र निर्बन्धनीयेति तद्वचसो निवर्तनम् ॥ (२५।२)
vāritāyāṃ ca nāham atra nirbandhanīyeti tadvacaso nivartanam ||
मृद्विदलकाष्ठचर्मलोहभाण्डानां च काले समर्घग्रहणम् ॥ (२६।१)
mṛdvidalakāṣṭhacarmalohabhāṇḍānāṃ ca kāle samarghagrahaṇam ||
तथा लवणस्नेहयोश्च गन्धद्रव्यकटुकभाण्डौषधानां च दुर्लभानां भवनेषु प्रच्छन्नं निधानम् ॥ (२७।१)
tathā lavaṇasnehayośca gandhadravyakaṭukabhāṇḍauṣadhānāṃ ca durlabhānāṃ bhavaneṣu pracchannaṃ nidhānam ||
मूलकालुकपालङ्कीदमनकाम्रातकैर्वारुकत्रपुसवार्ताककूष्माण्डालाबुसूरणशुकनासास्वयंगुप्तातिलपर्णिकाग्निमन्थलशुनपलाण्डुप्रभृतीनां सर्वौषधीनां च बीजग्रहणं काले वापश्च ॥ (२८।१)
mūlakālukapālaṅkīdamanakāmrātakairvārukatrapusavārtākakūṣmāṇḍālābusūraṇaśukanāsāsvayaṃguptātilaparṇikāgnimanthalaśunapalāṇḍuprabhṛtīnāṃ sarvauṣadhīnāṃ ca bījagrahaṇaṃ kāle vāpaśca ||
स्वस्य च सारस्य परेभ्यो नाख्यानं भर्तृमन्त्रितस्य च ॥ (२९।१)
svasya ca sārasya parebhyo nākhyānaṃ bhartṛmantritasya ca ||
समानाश्च स्त्रियः कौशलेनोज्ज्वलतया पाकेन मानेन तथोपचारैर् अतिशयीत ॥ (३०।१)
samānāśca striyaḥ kauśalenojjvalatayā pākena mānena tathopacārair atiśayīta ||
सांवत्सरिकमायं संख्याय तदनुरूपं व्ययं कुर्यात् ॥ (३१।१)
sāṃvatsarikamāyaṃ saṃkhyāya tadanurūpaṃ vyayaṃ kuryāt ||
भोजनावशिष्टाद् गोरसाद् घृतकरणम् तथा तैलगुडयोः । (३२।१)
bhojanāvaśiṣṭād gorasād ghṛtakaraṇam tathā tailaguḍayoḥ |
कर्पासस्य च सूत्रकर्तनम् सूत्रस्य वानम् । (३२।२)
karpāsasya ca sūtrakartanam sūtrasya vānam |
मेषकुक्कुटलावकशुकशारिकापरभृतमयूरवानरमृगाणाम् अवेक्षणम् । (३२।८)
meṣakukkuṭalāvakaśukaśārikāparabhṛtamayūravānaramṛgāṇām avekṣaṇam |
दैवसिकायव्ययपिण्डीकरणम् इति च विद्यात् ॥ (३२।९)
daivasikāyavyayapiṇḍīkaraṇam iti ca vidyāt ||
तज्जघन्यानां च जीर्णवाससां संचयस्तैर् विविधरागैः शुद्धैर् वा कृतकर्मणां परिचारकाणाम् अनुग्रहो मानार्थेषु च दानम् अन्यत्र वोपयोगः ॥ (३३।१)
tajjaghanyānāṃ ca jīrṇavāsasāṃ saṃcayastair vividharāgaiḥ śuddhair vā kṛtakarmaṇāṃ paricārakāṇām anugraho mānārtheṣu ca dānam anyatra vopayogaḥ ||
सुराकुम्भीनाम् आसवकुम्भीनां च स्थापनं तदुपयोगः क्रयविक्रयाव् आयव्ययावेक्षणम् ॥ (३४।१)
surākumbhīnām āsavakumbhīnāṃ ca sthāpanaṃ tadupayogaḥ krayavikrayāv āyavyayāvekṣaṇam ||
नायकमित्राणां च स्रगनुलेपनताम्बूलदानैः पूजनं न्यायतः । (३५।१)
nāyakamitrāṇāṃ ca sraganulepanatāmbūladānaiḥ pūjanaṃ nyāyataḥ |
श्वश्रूश्वशुरपरिचर्या तत्पारतन्त्र्यम् अनुत्तरवादिता परिमिताप्रचण्डालापकरणम् अनुच्चैर् हासः । (३५।२)
śvaśrūśvaśuraparicaryā tatpāratantryam anuttaravāditā parimitāpracaṇḍālāpakaraṇam anuccair hāsaḥ |
स्वकर्मसु भृत्यजननियमनम् उत्सवेषु चास्य पूजनम् इत्येकचारिणीवृत्तम् ॥ (३५।६)
svakarmasu bhṛtyajananiyamanam utsaveṣu cāsya pūjanam ityekacāriṇīvṛttam ||
प्रवासे मङ्गलमात्राभरणा देवतोपवासपरा वार्तायां स्थिता गृहान् अवेक्षेत ॥ (३६।१)
pravāse maṅgalamātrābharaṇā devatopavāsaparā vārtāyāṃ sthitā gṛhān avekṣeta ||
नायकाभिमतानां चार्थानाम् अर्जने प्रतिसंस्कारे च यत्नः ॥ (३७।३)
nāyakābhimatānāṃ cārthānām arjane pratisaṃskāre ca yatnaḥ ||
ज्ञातिकुलस्यानभिगमनम् अन्यत्र व्यसनोत्सवाभ्याम् । (३९।१)
jñātikulasyānabhigamanam anyatra vyasanotsavābhyām |
तत्रापि नायकपरिजनाधिष्ठिताया नातिकालम् अवस्थानम् अपरिवर्तितप्रवासवेषता च ॥ (३९।२)
tatrāpi nāyakaparijanādhiṣṭhitāyā nātikālam avasthānam aparivartitapravāsaveṣatā ca ||
परिचारकैः शुचिभिर् आज्ञाधिष्ठितैर् अनुमतेन क्रयविक्रयकर्मणा सारस्यापूरणं तनूकरणं च शक्त्या व्ययानाम् ॥ (४०।२)
paricārakaiḥ śucibhir ājñādhiṣṭhitair anumatena krayavikrayakarmaṇā sārasyāpūraṇaṃ tanūkaraṇaṃ ca śaktyā vyayānām ||
आगते च प्रकृतिस्थाया एव प्रथमतो दर्शनं दैवतपूजनम् उपहाराणां चाहरणम् इति प्रवासचर्या ॥ (४१।१)
āgate ca prakṛtisthāyā eva prathamato darśanaṃ daivatapūjanam upahārāṇāṃ cāharaṇam iti pravāsacaryā ||
कुलयोषा पुनर्भूर् वा वेश्या वाप्येकचारिणी ॥ (४२।२)
kulayoṣā punarbhūr vā veśyā vāpyekacāriṇī ||
धर्मम् अर्थं तथा कामं लभन्ते स्थानम् एव च । (४३।१)
dharmam arthaṃ tathā kāmaṃ labhante sthānam eva ca |
निःसपत्नं च भर्तारं नार्यः सद्वृत्तम् आश्रिताः ॥ (४३।२)
niḥsapatnaṃ ca bhartāraṃ nāryaḥ sadvṛttam āśritāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.