सर्वाङ्गसुन्दराSarvāṅgasundarā
SarvSund zu AHS, Sū., 16, 19.2
Select a line for its word-by-word analysis.
शमनो यो रोगस्य शमनायोपयुज्यते स्नेहः स क्षुद्वतो जातबुभुक्षस्य शस्यते जातायां बुभुक्षायां न जीर्णमात्र एवान्ने शोधन इव ॥ (१।०)
śamano yo rogasya śamanāyopayujyate snehaḥ sa kṣudvato jātabubhukṣasya śasyate jātāyāṃ bubhukṣāyāṃ na jīrṇamātra evānne śodhana iva ||
शमनो हि स्नेहो यत्रतत्रस्थं दोषं कुपितं सर्वशरीरव्यापित्वाच्छमनरूपत्वात् च शमयति ॥ (२।०)
śamano hi sneho yatratatrasthaṃ doṣaṃ kupitaṃ sarvaśarīravyāpitvācchamanarūpatvāt ca śamayati ||
यदि पुनर्जीर्णमात्र एवान्ने स्नेहोऽयमबुभुक्षितस्यैवोपयुज्यते तदानीं स्रोतसां कफाद्युपलेपानिवर्तनात् तत्संपृक्तः स स्नेहो न सर्वं शरीरं व्याप्नुते अव्याप्नुवंश्च दोषं न शमयेत् ॥ (३।०)
yadi punarjīrṇamātra evānne sneho'yamabubhukṣitasyaivopayujyate tadānīṃ srotasāṃ kaphādyupalepānivartanāt tatsaṃpṛktaḥ sa sneho na sarvaṃ śarīraṃ vyāpnute avyāpnuvaṃśca doṣaṃ na śamayet ||
स च मध्यममात्रया अनन्नः केवल एव भक्ष्यादिनाहारेण रहितः अच्छ एव पेय इत्यर्थः ॥ (५।०)
sa ca madhyamamātrayā anannaḥ kevala eva bhakṣyādināhāreṇa rahitaḥ accha eva peya ityarthaḥ ||
अत्र चोत्तमया मात्रया स्नेहपानदिनानन्तरं पथ्यं कार्यम् ॥ (६।०)
atra cottamayā mātrayā snehapānadinānantaraṃ pathyaṃ kāryam ||
मध्यममात्रया स्नेहपाने तु लघुभोजिनो याममात्रेऽन्नाकाङ्क्षा भवति ॥ (९।०)
madhyamamātrayā snehapāne tu laghubhojino yāmamātre'nnākāṅkṣā bhavati ||
तदा च स्नेहोपयोगे रात्र्यारम्भे रात्रियामार्धे गते वा रसकौदनप्रायं भोजनं भोज्यं मात्रयैव ॥ (१०।०)
tadā ca snehopayoge rātryārambhe rātriyāmārdhe gate vā rasakaudanaprāyaṃ bhojanaṃ bhojyaṃ mātrayaiva ||
ग्रन्थकारो हि शमने स्वल्पभोजनम् एवानुजज्ञे ॥ (११।०)
granthakāro hi śamane svalpabhojanam evānujajñe ||
वक्ष्यति हि उपचारस्तु शमने कार्यः स्नेहे विरिक्तवत् ॥ (१२।०)
vakṣyati hi upacārastu śamane kāryaḥ snehe viriktavat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.