सर्वाङ्गसुन्दराSarvāṅgasundarā
SarvSund zu AHS, Sū., 9, 3.1
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्माद् भूतसंघातसम्भवात् कारणाद्द्रव्यं नैकरसम् अपि त्व् अनेकरसम् ॥ (१।०)
tasmād bhūtasaṃghātasambhavāt kāraṇāddravyaṃ naikarasam api tv anekarasam ||
एवं द्रव्यवद् रसस्यापि भूतसंघातसम्भवत्वम् ॥ (२।०)
evaṃ dravyavad rasasyāpi bhūtasaṃghātasambhavatvam ||
अत एव प्रति द्रव्यं मधुरादिरसस्य नानास्वादोपलम्भः ॥ (३।०)
ata eva prati dravyaṃ madhurādirasasya nānāsvādopalambhaḥ ||
तथा च द्राक्षाक्षोडक्षीरेक्षुक्षौद्रगोक्षुरादौ द्रव्ये सत्यपि माधुर्ये ऽपरो ऽपर आस्वाद उपलभ्यते ॥ (४।०)
tathā ca drākṣākṣoḍakṣīrekṣukṣaudragokṣurādau dravye satyapi mādhurye 'paro 'para āsvāda upalabhyate ||
एवमम्लानामपि मातुलुङ्गधान्याम्लादीनां द्रव्याणां नानास्वादोपलम्भः ॥ (५।०)
evamamlānāmapi mātuluṅgadhānyāmlādīnāṃ dravyāṇāṃ nānāsvādopalambhaḥ ||
अपि चैषां द्राक्षादीनाम् अनेकरसत्वम् आस्वादविशेषादनुमीयमानं भूयसा रसेनान्यरसाभिभवं कृत्वा व्यपदिश्यते इदं मधुरम् इदम् अम्लाद्यन्यतमम् महाभूतवत् ॥ (७।०)
api caiṣāṃ drākṣādīnām anekarasatvam āsvādaviśeṣādanumīyamānaṃ bhūyasā rasenānyarasābhibhavaṃ kṛtvā vyapadiśyate idaṃ madhuram idam amlādyanyatamam mahābhūtavat ||
यथा सर्वं द्रव्यं पञ्चमहाभूतात्मकं भूयसा महाभूतेनान्यमहाभूताभिभवं कृत्वा यथा तेन व्यपदिश्यते पार्थिवमिदम् आप्यम् इदमिति ॥ (८।०)
yathā sarvaṃ dravyaṃ pañcamahābhūtātmakaṃ bhūyasā mahābhūtenānyamahābhūtābhibhavaṃ kṛtvā yathā tena vyapadiśyate pārthivamidam āpyam idamiti ||
ननु द्रव्यनिर्णये प्रकृते पाञ्चभौतिकं यदेव द्रव्यं प्रतिज्ञातं तदेव तस्माद् इत्यादिना निगमग्रन्थेनातिवाहयितुं युक्तम् न पुनरप्रस्तुतम् अनेकरसत्वम् ॥ (९।०)
nanu dravyanirṇaye prakṛte pāñcabhautikaṃ yadeva dravyaṃ pratijñātaṃ tadeva tasmād ityādinā nigamagranthenātivāhayituṃ yuktam na punaraprastutam anekarasatvam ||
तस्मादत्रैवं ग्रन्थः कर्तुं न्याय्यः तस्मान् नैकभूतजं द्रव्यं भूतसंघातसम्भवात् ॥ (१०।०)
tasmādatraivaṃ granthaḥ kartuṃ nyāyyaḥ tasmān naikabhūtajaṃ dravyaṃ bhūtasaṃghātasambhavāt ||
ततश्चैकस्यैव महाभूतस्योदकसंज्ञस्य रसकारणत्वं प्राप्तं नान्येषाम् नीरसत्वात् ॥ (१३।०)
tataścaikasyaiva mahābhūtasyodakasaṃjñasya rasakāraṇatvaṃ prāptaṃ nānyeṣām nīrasatvāt ||
इति कृत्वा न भूतसंघातसम्भवत्वं रसस्य ॥ (१४।०)
iti kṛtvā na bhūtasaṃghātasambhavatvaṃ rasasya ||
इत्य् एवंविधाम् आशङ्काम् अपनिनीषुर् भूतसंघातसम्भवत्वं रसस्य चैकेनैव प्रयत्नेन तस्मान् नैकरसं द्रव्यं भूतसंघातसम्भवात् ॥ (१५।०)
ity evaṃvidhām āśaṅkām apaninīṣur bhūtasaṃghātasambhavatvaṃ rasasya caikenaiva prayatnena tasmān naikarasaṃ dravyaṃ bhūtasaṃghātasambhavāt ||
मुनिश्चात एव रसस्य भूतसंघातसम्भवत्वं स्पष्टं कृत्वोवाच ॥ (१६।२)
muniścāta eva rasasya bhūtasaṃghātasambhavatvaṃ spaṣṭaṃ kṛtvovāca ||
यथा रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा ॥ (१७।०)
yathā rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā ||
निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस् त्रयः ॥ (१८।०)
nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayas trayaḥ ||
एवं भूतसंघातो रसानां द्रव्याश्रितानामपि सम्भवकारणम् ॥ (२०।०)
evaṃ bhūtasaṃghāto rasānāṃ dravyāśritānāmapi sambhavakāraṇam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.