तुर् अवधारणे ॥ (१।०)

यत्तदोश् च नित्याभिसम्बन्धात् यदित्येतदनुक्तम् अप्यर्थाल् लभ्यते ॥ (२।०)

तेनायमर्थः यत् रसादीनामाश्रयभूतं कार्यं द्रव्यं हरीतक्यादि स्थावरं छागादि वा जङ्गमं तत् पञ्चभूतात्मकम् न तु यत्कारणं द्रव्यमाकाशादि ॥ (३।०)

तस्य हि पञ्चभूतात्मकत्वे सत्य् आकाशादीनां पृथक्त्वेनात्मलाभो न स्यात् ॥ (४।०)

ततश्चेदमाकाशं नाम महाभूतम् इदं पृथ्वी नाम महाभूतमिति गदितुं न पार्येत सर्वस्य पञ्चमहाभूतात्मकत्वात् ॥ (५।०)

न च यत्कारणं तत् कदाचित् कार्यं स्यात् ॥ (६।०)

तस्मात् कार्यद्रव्यस्यैव पञ्चमहाभूतात्मकत्वम् न कारणद्रव्यस्याकाशादेः ॥ (७।०)

मुनिस्तु खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसंग्रहः ॥ (८।०)

इति नवधा द्रव्यमुक्त्वा तल्लक्षणं व्यधीत ॥ (९।०)

यथा यत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत् ॥ (१०।०)

तद्द्रव्यम् इति ॥ (११।०)

अस्यार्थः यत्र कर्म परिष्यन्दलक्षणं संयोगवियोगकारणम् समवेतश्च गुणः यत्र शब्दादयो गुर्वादयो वा बुद्धिर्वा परादयो वा समवेताः यच्च कारणं समवायि तद्द्रव्यमुच्यते ॥ (१२।०)

समवायीति ॥ (१३।०)

यत्कारणम् अपृथग् भवति तत्समवायिकारणम् ॥ (१४।०)

यथा तन्तवः पटस्य ॥ (१५।०)

एतानि कर्मगुणाश्रयित्वसमवायिकारणत्वानि यद्यपि सर्वाणि सर्वस्मिन् द्रव्ये न विद्यन्ते तथापि यद्यत्र सम्भवति तत्र तेन तस्य द्रव्यस्य द्रव्यत्वं कल्प्यम् ॥ (१६।०)

तद्यथा मनसः कर्म गुणाश्रयित्वेन वाय्वादीनां तु कर्मगुणाश्रयित्वेन समवायि कारणत्वेन च ॥ (१७।०)

ननु आकाशादीनि कारणद्रव्याणीति कथमुक्तं यावताकाशस्य द्रव्यत्वम् एव नास्तीति केचित् ॥ (१८।०)

तान्ब्रूमहे ॥ (१९।०)

जलधेर् इव प्रत्यक्षेणैवास्य नीलरूपतोपलब्धेरस्तित्वं सिद्धम् ॥ (२०।०)

तथा कवयोऽपि नीलत्वमेवास्य वर्णयन्ति ॥ (२१।०)

यथा कर्णाटस्य विपुलपुलिना हृद्या नद्यो वहन्त्य् अतिनिर्मलाः कमलसुभगो वायुर्घ्राणं विलम्बति मांसलः ॥ (२२।०)

नवजलधरच्छायावासादिवाचिरनिर्गतो वहति शशभृन्नीलस्निग्धे नभस्य् अवदातताम् ॥ (२३।०)

इति ॥ (२४।०)

तथा च बाणस्य धौताशनि नभसीति ॥ (२५।०)

तदेतद् दूषयन्ति ॥ (२६।०)

तथा हि दूरात् भ्रान्तिमात्रेणैव नीलरूपत्वम् अस्योपलभ्यते ॥ (२७।०)

यथा गिरेर् विविधवर्णस्यापि दूरान्नीलत्वप्रतीतिः ॥ (२८।०)

यत्कवीनां वर्णनं तत्सादृश्यलेशेन निष्प्रमाणमेव संभाव्यते ॥ (२९।०)

तथा च तेजसः शुक्लत्वं वर्णयन्ति ॥ (३०।०)

न च शुक्लत्वम् एतस्योपपद्यते निराकारत्वात् ॥ (३१।०)

तस्मान् नीलरूपत्वम् आकाशस्यानुपपन्नम् ॥ (३२।०)

अपि च यद्याकाशस्य नीलरूपता स्यात् तदा नीलरूपं भवेन् नभः ॥ (३३।०)

न च स्यात् स्निग्धनीलरूपत्वं नभसः ॥ (३४।०)

ननु दर्शनवैचित्र्यादस्य रूपवत्त्वम् उपपन्नम् ॥ (३५।०)

यथा पुरुषः शरादेर् ऋजुतां दिदृक्षुरेकं चक्षुर्निमील्यापरं चोन्मील्य तामुपलभते न तु नयनयुगलेन ॥ (३६।०)

तद्वत् संनिकृष्टे गगनरूपस्यानादानम् विप्रकृष्टे तु ग्रहणं स्यादिति ॥ (३७।०)

न चैतद् युक्तम् ॥ (३८।०)

यतो रूपवत्त्वे ऽभ्युपगम्यमाने स्पर्शवत्त्वमस्य प्रसज्येत रूपस्य स्पर्शेन नित्यसम्बन्धात् ॥ (३९।०)

स्पर्शवत्त्वे च सत्याकाशत्वमेव न स्यात् ॥ (४०।०)

अतो न रूपवद् व्योम ॥ (४१।०)

अन्ये त्व् एव मन्यन्ते ॥ (४२।०)

पवनवदाकाशस्यावस्थास्तु ॥ (४३।०)

यथा किल पवनः स्पर्शवान् न च तस्मिन् रूपं सम्भवति ॥ (४४।०)

तथैवाकाशो रूपवान् न च स्पर्शवानिति ॥ (४५।०)

तद् इदम् अनवगतपदार्थस्वरूपाणां विलपनम् ॥ (४६।०)

ततो यत्र रूपं तत्रावश्यं स्पर्शः न तु यत्र स्पर्शस् तत्रावश्यं रूपम् ॥ (४७।०)

तस्मान् न नभो रूपवन्न च सत् ॥ (४८।०)

अत्रोच्यते । (४९।१)

परमार्थदर्शिभिर् यदुपादायोत्पत्तिः कथ्यते तदस्ति ॥ (४९।२)

यथा पृथिव्यादि ॥ (५०।०)

उक्तं च अक्षरात् खं ततो वायुस्तस्मात्तेजस् ततो जलम् ॥ (५१।०)

उदकात् पृथिवी जाता भूतानामेष सम्भवः ॥ (५२।०)

इति ॥ (५३।०)

तस्माद् आकाशं द्रव्यमस्ति ॥ (५४।०)

अपि च आकाशमुपादाय गतिवृद्धिप्रसवादिविशेषोपलब्धेर् आकाशस्यास्तित्वम् ॥ (५५।०)

यथा रूपोपलब्धिविशेषसम्भवानुमितं चक्षुः ॥ (५६।०)

अपि च आकाशाभावे ह्य् एकघनत्वं जगतः स्यात् ॥ (५७।०)

तथा शब्दाख्यस्य गुणस्यान्यथानुपपत्त्यास्त्य् आकाशमिति ॥ (५८।०)

ननु वायोर्द्रव्यत्वं नास्ति तत्स्वरूपग्राहकप्रमाणाभावात् ॥ (५९।०)

स्पर्शोपलब्धेर् वायोर् अस्तित्वमुच्यत इति चेत् तदपि न यतो ऽधुनैवोक्तं खाद्वायुरिति ॥ (६०।०)

गगनस्य च स्पर्शाभावाद् वायोर् अप्य् अस्पर्शवत्त्वं कारणगुणपूर्वकत्वात् कार्यस्य ॥ (६१।०)

नैतदस्ति ॥ (६२।०)

कार्यस्योभयात्मकत्वदर्शनात् ॥ (६३।०)

कारणगुणपूर्वकं कार्यं दृष्टम् अकारणगुणपूर्वकं च दृष्टम् ॥ (६४।०)

तत्र कारणगुणपूर्वकं तावद्यथा तन्तुश्वेतत्वपूर्वकं पटे श्वेतत्वं दृष्टम् ॥ (६५।०)

अकारणगुणपूर्वकं च दृष्टम् यथा हरिद्राक्षारसंयोगाद् रक्तता ॥ (६६।०)

तस्मादस्पर्शादाकाशाद् उत्पन्नो वायुः स्यादेव स्पर्शवान् ॥ (६७।०)

ननु एवम् अप्यग्निजलपृथिवीष्वपि स्पर्शविशेषसम्भवात् अग्न्यादिसमवाय एव वायुर् व्यवह्रियते न तु तद्व्यतिरिक्तो वायुर् अस्ति ॥ (६८।०)

अत्रोच्यते । (६९।१)

सत्यमनलादीनाम् अपि स्पर्शोऽस्ति किंतु विलक्षण एवासौ ॥ (६९।२)

तथा हि तेजसः स्पर्शो रूपैकार्थसमवायी ॥ (७०।०)

अपां स्पर्शो रूपरसाभ्यांसमवेतः ॥ (७१।०)

पृथिव्याः स्पर्शो रूपरसगन्धसमवेतः ॥ (७२।०)

यस्तु वायोः स्पर्शः स पत्त्रचलनशाखाभञ्जनादिकर्मसमवायी ॥ (७३।०)

स नैषामग्न्यादीनां दृष्टानां नाप्य् अदृष्टानाम् आत्मदिक्कालादीनाम् ॥ (७४।०)

गुणाश् च सर्वे द्रव्याश्रया दृष्टाः रूपादय इव पटादिषु ॥ (७५।०)

तस्माद्वायोर् विशिष्टस्पर्शवत्त्वाद् अस्तित्वम् अनुमीयते ॥ (७६।०)

तथा पवनस्य तत्कर्मोपदेशाद् अस्तित्वम् ॥ (७७।०)

यस्य तत्त्वदर्शिभिः कर्मोपदिश्यते तदस्ति ॥ (७८।०)

यथा कफादिवद्वातस्य च कर्मोपदिष्टम् स्रंसव्यासव्यधस्वाप इत्यादि ॥ (७९।०)

तस्मादस्ति वायुर् द्रव्यमिति ॥ (८०।०)

अग्निर्द्रव्यं नास्ति इन्धनव्यतिरेकेणानुपलब्धेः ॥ (८१।०)

अत्रोच्यते । (८२।१)

तत्त्वदर्शिभिर् अग्नेर् द्रव्योत्पत्तिहेतुत्वेनोपदेशाद् अस्तित्वम् ॥ (८२।२)

तथा चेहैव वक्ष्यति आग्नेयं दाहभावर्णप्रकाशपचनात्मकम् ॥ (८३।०)

इति ॥ (८४।०)

ननु युक्तश् चतुर्णां पृथिव्याप्तेजोवायूनां भूतानां सावयवत्वात् द्रव्येषूत्कर्षापकर्षसंनिवेशः क्वचिद्द्रव्ये कस्यचिद्भूतस्य प्रमाणतः प्रभावतश् चावयवानाम् उत्कर्षापकर्षसद्भावात् ॥ (८५।०)

आकाशस्य तु निरवयवत्वात् सूक्ष्मत्वाद् एकत्वाच् चोत्कर्षापकर्षसंनिवेशो न युक्तः ॥ (८६।०)

युक्तमाह भवान् । (८७।१)

किंतु सावयवानामेव द्रव्याणां ये ऽवयवाः क्वचित्पाषाणादौ संहतास् तथावतिष्ठन्ते ॥ (८७।२)

यथा तत्र द्रव्ये काठिन्यस्य प्रकर्षो भवति ॥ (८८।०)

तत्र चाकाशम् अपकृष्यते ॥ (८९।०)

अनिबिडावयवे तु संनिवेशे आकाशः प्रकृष्यते ॥ (९०।०)

तद् एवमनया युक्त्याकाशस्यापि न्यूनाधिकभाव उपपन्नः ॥ (९१।०)