सर्वाङ्गसुन्दराSarvāṅgasundarā
SarvSund zu AHS, Utt., 39, 23.2
Select a line for its word-by-word analysis.
तथा पञ्चानां पञ्चमूलानां पलशतद्वयं सार्धं सलिले दशगुणे पक्त्वा दशांशस्थिते रस आपोथ्य मृदित्वा हरीतक्यामलकानि व्यस्थीनि कृत्वा तस्मिन् क्वाथे प्रक्षिप्य कुडवप्रमाणं त्वगेलादिकं चूर्णितं योजयेत् ॥ (२।०)
tathā pañcānāṃ pañcamūlānāṃ palaśatadvayaṃ sārdhaṃ salile daśaguṇe paktvā daśāṃśasthite rasa āpothya mṛditvā harītakyāmalakāni vyasthīni kṛtvā tasmin kvāthe prakṣipya kuḍavapramāṇaṃ tvagelādikaṃ cūrṇitaṃ yojayet ||
व्यस्थीनीति नपुंसकम् अनपुंसकेन इत्येकशेषः ॥ (४।०)
vyasthīnīti napuṃsakam anapuṃsakena ityekaśeṣaḥ ||
पलशतेनाधिकं शर्कराया अर्धभारम् घृतस्य त्रीण्य् आढकानि द्वे चाढके तैलात् तत्सर्वं वह्नौ पचेत् ॥ (५।०)
palaśatenādhikaṃ śarkarāyā ardhabhāram ghṛtasya trīṇy āḍhakāni dve cāḍhake tailāt tatsarvaṃ vahnau pacet ||
तच्च लेहतां गतमवतीर्णं शीतं क्षौद्रशतैस् त्रिभिर् विंशत्यधिकैर् युञ्जीत ॥ (६।०)
tacca lehatāṃ gatamavatīrṇaṃ śītaṃ kṣaudraśatais tribhir viṃśatyadhikair yuñjīta ||
विंशैरिति विंशतेः पूरणे इति पूरणे ऽर्थे डिभिः ॥ (७।०)
viṃśairiti viṃśateḥ pūraṇe iti pūraṇe 'rthe ḍibhiḥ ||
अनन्तरं खजेनालोडितं घृतभाण्डे निदध्यात् ॥ (९।०)
anantaraṃ khajenāloḍitaṃ ghṛtabhāṇḍe nidadhyāt ||
या मात्रा एकमाहारं सायन्तनं नोपरुन्ध्यात् सास्य रसायनस्य मात्रा स्मृता ॥ (१०।०)
yā mātrā ekamāhāraṃ sāyantanaṃ noparundhyāt sāsya rasāyanasya mātrā smṛtā ||
आहारमेकम् इति वचनाच्च प्रथमाहारकालस्य रसायनमात्रयावश्यमुपरोधः कार्य इति वेदयति ॥ (११।०)
āhāramekam iti vacanācca prathamāhārakālasya rasāyanamātrayāvaśyamuparodhaḥ kārya iti vedayati ||
अस्मिंश्च लेहे जीर्णे षष्टिकः क्षीरेण सह भोजनम् इष्टम् ॥ (१२।०)
asmiṃśca lehe jīrṇe ṣaṣṭikaḥ kṣīreṇa saha bhojanam iṣṭam ||
वैखानसादयो ब्रह्मणा निर्मितमेतदुपयुज्य रसायनं तन्द्रादिवर्जिता मेधादियुता अमितजीविताश्चाभूवन् ॥ (१३।०)
vaikhānasādayo brahmaṇā nirmitametadupayujya rasāyanaṃ tandrādivarjitā medhādiyutā amitajīvitāścābhūvan ||
ननु रसायनस्य धनार्जनोपायत्वाभावात् कथं धन्यत्वम् अत्र ब्रूमः ॥ (१५।०)
nanu rasāyanasya dhanārjanopāyatvābhāvāt kathaṃ dhanyatvam atra brūmaḥ ||
तथा हि रसायनमिदम् आमयघ्नत्वादारोग्ये च सति मेधास्मृत्यादियुक्तस्य धनायोद्यमं कुर्वतोऽवश्यं धनसम्पत्तिरिति युक्तमेव ॥ (१७।०)
tathā hi rasāyanamidam āmayaghnatvādārogye ca sati medhāsmṛtyādiyuktasya dhanāyodyamaṃ kurvato'vaśyaṃ dhanasampattiriti yuktameva ||
ननु आमयवर्जिता इत्यनेनैवोक्तार्थत्वात् तन्द्रादिग्रहणम् अवाच्यमेव ॥ (१८।०)
nanu āmayavarjitā ityanenaivoktārthatvāt tandrādigrahaṇam avācyameva ||
आमयवर्जिते स्वास्थ्यानुवृत्तिकरणसामर्थ्यमस्य रसायनस्यावादीत् तन्त्रकृत् ॥ (२०।०)
āmayavarjite svāsthyānuvṛttikaraṇasāmarthyamasya rasāyanasyāvādīt tantrakṛt ||
तन्द्रादिग्रहणं च रोगनाशेऽप्यस्य ज्यायस्त्वमिति प्रतिपादनार्थम् ॥ (२१।०)
tandrādigrahaṇaṃ ca roganāśe'pyasya jyāyastvamiti pratipādanārtham ||
अभयामलकविभीतकपञ्चात्मकपञ्चमूलनिर्यूहे ॥ (२२।०)
abhayāmalakavibhītakapañcātmakapañcamūlaniryūhe ||
वल्लीपलाशकरसे द्विगुणे क्षीरेऽष्टगुणे च विपचेत् ॥ (२३।०)
vallīpalāśakarase dviguṇe kṣīre'ṣṭaguṇe ca vipacet ||
घृतस्य कुम्भं मधुकं मधूकं काकोलियुग्मं च बलां स्वगुप्ताम् ॥ (२४।०)
ghṛtasya kumbhaṃ madhukaṃ madhūkaṃ kākoliyugmaṃ ca balāṃ svaguptām ||
सक्षीरशुक्लाम् ऋषभं सजीवं सुखाम्बुपस् तच्च पिबेद् गुणाढ्यम् ॥ (२५।०)
sakṣīraśuklām ṛṣabhaṃ sajīvaṃ sukhāmbupas tacca pibed guṇāḍhyam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.