सर्वाङ्गसुन्दराSarvāṅgasundarā
SarvSund zu AHS, Sū., 9, 24.2
Select a line for its word-by-word analysis.
रसादीनां रसवीर्यविपाकप्रभावानां मध्ये यद् रसादिवस्तु रसो वा वीर्यं वा विपाको वा प्रभावो वा बलवत्त्वेन बलिष्ठतया द्रव्ये वर्तते ऽवतिष्ठते तद् वस्तुजातम् इतरान् अबलिष्ठान् अभिभूय विफलीकृत्य कारणत्वं प्रपद्यते कर्मकरणे कारणताम् आसादयतीत्यर्थः ॥ (१।०)
rasādīnāṃ rasavīryavipākaprabhāvānāṃ madhye yad rasādivastu raso vā vīryaṃ vā vipāko vā prabhāvo vā balavattvena baliṣṭhatayā dravye vartate 'vatiṣṭhate tad vastujātam itarān abaliṣṭhān abhibhūya viphalīkṛtya kāraṇatvaṃ prapadyate karmakaraṇe kāraṇatām āsādayatītyarthaḥ ||
हि यस्मात् विरुद्धगुणसंयोगे संहतीभावे सति यदल्पं वस्तु तत् भूयसा बलवता जीयते ऽभिभूयते ॥ (३।०)
hi yasmāt viruddhaguṇasaṃyoge saṃhatībhāve sati yadalpaṃ vastu tat bhūyasā balavatā jīyate 'bhibhūyate ||
गुणशब्देन चात्र रसादयो गृह्यन्ते न पारिभाषिका गुर्वादयो ऽप्रकृतत्वात् ॥ (४।०)
guṇaśabdena cātra rasādayo gṛhyante na pāribhāṣikā gurvādayo 'prakṛtatvāt ||
विरुद्धगुणसंयोग इत्यत्र विरुद्धगुणसमवेतद्रव्यसंयोग इति बोध्यम् न विरुद्धगुणसंयोग इति ॥ (५।०)
viruddhaguṇasaṃyoga ityatra viruddhaguṇasamavetadravyasaṃyoga iti bodhyam na viruddhaguṇasaṃyoga iti ||
न हि गुणानां संयोगो वक्तुं युज्यते किं तर्हि द्रव्याणाम् ॥ (६।०)
na hi guṇānāṃ saṃyogo vaktuṃ yujyate kiṃ tarhi dravyāṇām ||
तथा च मुनिः संयोगस्तु द्वयोर् बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः ॥ (७।०)
tathā ca muniḥ saṃyogastu dvayor bahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ ||
स्वरूपविरोधो यथा गुरुलघ्वोः शीतोष्णयोश्च ॥ (१०।०)
svarūpavirodho yathā gurulaghvoḥ śītoṣṇayośca ||
कार्यतो यथा वायौ जेतव्ये रूक्षोष्णद्रव्यसंयोगोपयोगः ॥ (११।०)
kāryato yathā vāyau jetavye rūkṣoṣṇadravyasaṃyogopayogaḥ ||
तत्र यदल्पं वस्तुजातं तत् भूयसा वस्तुजातेनाभिभूयते ॥ (१३।०)
tatra yadalpaṃ vastujātaṃ tat bhūyasā vastujātenābhibhūyate ||
तत्र यथा क्षीरं शीतवीर्यमपि मधुररसहेतुके गौरवादिभिः सहायबाहुल्याद् वातशमनाख्यं कार्यं करोति न पुनः स्वकार्यं वातप्रकोपाख्यम् ॥ (१४।०)
tatra yathā kṣīraṃ śītavīryamapi madhurarasahetuke gauravādibhiḥ sahāyabāhulyād vātaśamanākhyaṃ kāryaṃ karoti na punaḥ svakāryaṃ vātaprakopākhyam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.