सर्वाङ्गसुन्दराSarvāṅgasundarā
SarvSund zu AHS, Sū., 9, 15.2
Select a line for its word-by-word analysis.
यतो वीर्यस्यैव करणसामर्थ्यं तेन कारणेन गुर्वादिष्व् एवाष्टासु वीर्याख्या अन्वर्थेति अनुगतार्थेति भण्यते ॥ (१।०)
yato vīryasyaiva karaṇasāmarthyaṃ tena kāraṇena gurvādiṣv evāṣṭāsu vīryākhyā anvartheti anugatārtheti bhaṇyate ||
गुर्वादिष्वेव वीर्यसंज्ञा न तु रसविपाकप्रभावेषु मन्दसान्द्रादिषु वा ॥ (३।०)
gurvādiṣveva vīryasaṃjñā na tu rasavipākaprabhāveṣu mandasāndrādiṣu vā ||
समग्राश् च ते गुणाश्च तेषु साराः चिरकालावस्थितयो गुर्वादय एव ॥ (५।०)
samagrāś ca te guṇāśca teṣu sārāḥ cirakālāvasthitayo gurvādaya eva ||
तथा च जाठराग्निसंयोगेनापि न मधुरादिरसवत् स्वभावमेते जहति ॥ (६।०)
tathā ca jāṭharāgnisaṃyogenāpi na madhurādirasavat svabhāvamete jahati ||
तथा अन्येभ्यो मन्दसान्द्रादिभ्यो गुणेभ्यो रसादिभ्यो वा गुर्वादयः शक्त्युत्कर्षविवर्तिनः ॥ (८।०)
tathā anyebhyo mandasāndrādibhyo guṇebhyo rasādibhyo vā gurvādayaḥ śaktyutkarṣavivartinaḥ ||
शक्तेः सामर्थ्यस्य उत्कर्षः आधिक्यम् विशेषेण वर्तो विवर्तः विशेषेण भवनं शक्त्युत्कर्षस्य विवर्तः स विद्यते येषां त एवम् ॥ (९।०)
śakteḥ sāmarthyasya utkarṣaḥ ādhikyam viśeṣeṇa varto vivartaḥ viśeṣeṇa bhavanaṃ śaktyutkarṣasya vivartaḥ sa vidyate yeṣāṃ ta evam ||
किंच गुर्वादीनां गुणानां व्यवहाराय व्यवहारार्थम् मुख्यत्वात् अन्येभ्यो गुणेभ्यो गुर्वादयः प्रधानभूता इत्यर्थः ॥ (१०।०)
kiṃca gurvādīnāṃ guṇānāṃ vyavahārāya vyavahārārtham mukhyatvāt anyebhyo guṇebhyo gurvādayaḥ pradhānabhūtā ityarthaḥ ||
तथा च गुर्वादयो गुणा द्रव्ये पृथिव्यादौ रसाश्रये ॥ (११।०)
tathā ca gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye ||
तस्मात् गुर्वादीनां गुणानां व्यवहारमुख्यत्वं रसादिभ्यः ॥ (१३।०)
tasmāt gurvādīnāṃ guṇānāṃ vyavahāramukhyatvaṃ rasādibhyaḥ ||
तथा बह्वग्रग्रहणात् बहुग्रहणाद् अग्रग्रहणाच् च बहवो द्रव्यरसादयो गुर्वादिभिर्गृहीता भवन्ति ॥ (१४।०)
tathā bahvagragrahaṇāt bahugrahaṇād agragrahaṇāc ca bahavo dravyarasādayo gurvādibhirgṛhītā bhavanti ||
तथा चायुर्वेदशास्त्रेषु रसादिभ्यो गुर्वादीनाम् अग्रे ग्रहणं दृष्टम् ॥ (१५।०)
tathā cāyurvedaśāstreṣu rasādibhyo gurvādīnām agre grahaṇaṃ dṛṣṭam ||
यथा वातादिदोषगुणनिरूपणायां गुर्वादीनामेव पूर्वग्रहणम् न रसादीनाम् ॥ (१६।०)
yathā vātādidoṣaguṇanirūpaṇāyāṃ gurvādīnāmeva pūrvagrahaṇam na rasādīnām ||
तथा च तत्र रूक्षो लघुः इत्याचार्योऽपठद् वाय्वादिलक्षणे ॥ (१७।०)
tathā ca tatra rūkṣo laghuḥ ityācāryo'paṭhad vāyvādilakṣaṇe ||
एवं गुर्वादीनाम् एवाग्रग्रहणात् गुर्वादिष्वेव वीर्याख्या ऽन्वर्था अनुगतार्थेति भण्यते ॥ (१८।०)
evaṃ gurvādīnām evāgragrahaṇāt gurvādiṣveva vīryākhyā 'nvarthā anugatārtheti bhaṇyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.