सर्वाङ्गसुन्दराSarvāṅgasundarā
SarvSund zu AHS, Sū., 9, 28.1
Select a line for its word-by-word analysis.
इतिप्रकारे अनेन प्रकारेण द्रव्यरसवीर्यादीनां सामान्येन कर्म व्याख्यातम् न विशेषेण ॥ (१।०)
itiprakāre anena prakāreṇa dravyarasavīryādīnāṃ sāmānyena karma vyākhyātam na viśeṣeṇa ||
यैर् एव महाभूतै रसवीर्यादयो द्रव्याश्रिता आरब्धाः तैर् एव तथाभूतैस् तदाश्रयम् अपि द्रव्यम् ॥ (२।०)
yair eva mahābhūtai rasavīryādayo dravyāśritā ārabdhāḥ tair eva tathābhūtais tadāśrayam api dravyam ||
साम्प्रतं विशिष्टं कर्म प्रतिद्रव्यं वक्तुम् इदम् आह पुनश्च तदिति ॥ (४।०)
sāmprataṃ viśiṣṭaṃ karma pratidravyaṃ vaktum idam āha punaśca taditi ||
तत्सामान्योक्तं कर्म द्रव्यरसादीनां सम्बन्धि पुनर्भिद्यते विशिष्यते ॥ (५।०)
tatsāmānyoktaṃ karma dravyarasādīnāṃ sambandhi punarbhidyate viśiṣyate ||
विचित्राश्च ते प्रत्ययाश्च विचित्रप्रत्ययाः नानाकारसंनिवेशविशेषयुक्तानि महाभूतानि प्रतिसत्त्वं प्राक्तनशुभाशुभकर्मप्रेरितो विचित्रो महाभूतपरिणाम इत्यर्थः ॥ (७।०)
vicitrāśca te pratyayāśca vicitrapratyayāḥ nānākārasaṃniveśaviśeṣayuktāni mahābhūtāni pratisattvaṃ prāktanaśubhāśubhakarmaprerito vicitro mahābhūtapariṇāma ityarthaḥ ||
विचित्रप्रत्ययारब्धं च तद्द्रव्यं च तस्य भेदो विशेषः तेन विचित्रप्रत्ययारब्धद्रव्यभेदेन तत् सामान्योक्तं कर्म द्रव्यादीनां भिद्यते नानात्वेन सम्पद्यते ॥ (८।०)
vicitrapratyayārabdhaṃ ca taddravyaṃ ca tasya bhedo viśeṣaḥ tena vicitrapratyayārabdhadravyabhedena tat sāmānyoktaṃ karma dravyādīnāṃ bhidyate nānātvena sampadyate ||
द्रव्याश्रितत्वाद् रसादीनामपि यत्कर्म तदपि द्रव्यभेदेन भिद्यते ॥ (९।०)
dravyāśritatvād rasādīnāmapi yatkarma tadapi dravyabhedena bhidyate ||
ननु सर्वमपि देशकालादिवशाद् विचित्रप्रत्ययारब्धम् परस्परवैलक्षण्याद् द्रव्याणाम् ॥ (१०।०)
nanu sarvamapi deśakālādivaśād vicitrapratyayārabdham parasparavailakṣaṇyād dravyāṇām ||
परस्परवैलक्षण्ये चैषां विचित्रप्रत्ययारब्धत्वमेव कारणम् ॥ (११।०)
parasparavailakṣaṇye caiṣāṃ vicitrapratyayārabdhatvameva kāraṇam ||
यद्वशादन्यदिदं द्रव्यमिति रूपरसवीर्यविपाकादिभिन्नम् उत्पद्यते तथा प्रतिभासते च ॥ (१२।०)
yadvaśādanyadidaṃ dravyamiti rūparasavīryavipākādibhinnam utpadyate tathā pratibhāsate ca ||
तत् किंनु विचित्रप्रत्ययारब्धद्रव्यभेदेन भिद्यते ॥ (१३।०)
tat kiṃnu vicitrapratyayārabdhadravyabhedena bhidyate ||
सत्यम् एतत् किंतु विशिष्टद्रव्यस्य संग्रहार्थं विचित्रप्रत्ययारब्धमिति विशेषणं शास्त्रकृता कृतम् ॥ (१६।०)
satyam etat kiṃtu viśiṣṭadravyasya saṃgrahārthaṃ vicitrapratyayārabdhamiti viśeṣaṇaṃ śāstrakṛtā kṛtam ||
यस्य भेदेन द्रव्ये रसवीर्यादीनां यत्सामान्योक्तं कर्म तद् भिद्यते ॥ (१७।०)
yasya bhedena dravye rasavīryādīnāṃ yatsāmānyoktaṃ karma tad bhidyate ||
यस्मिन् द्रव्ये रसादीनामन्यानि महाभूतान्यारम्भकाणि द्रव्यस्य चारम्भकाण्यपराणि तद् द्रव्यं विचित्रप्रत्ययारब्धम् ॥ (१८।०)
yasmin dravye rasādīnāmanyāni mahābhūtānyārambhakāṇi dravyasya cārambhakāṇyaparāṇi tad dravyaṃ vicitrapratyayārabdham ||
यतः कानिचिद्द्रव्याणि यैर् एव महाभूतैर् यथाविधै रसादय आरब्धाः तैर् एव तथाविधैर् महाभूतैस् तदाश्रयाण्यपि द्रव्याण्य् आरब्धानि ॥ (२०।०)
yataḥ kāniciddravyāṇi yair eva mahābhūtair yathāvidhai rasādaya ārabdhāḥ tair eva tathāvidhair mahābhūtais tadāśrayāṇyapi dravyāṇy ārabdhāni ||
तानि रसादिसमानप्रत्ययारब्धान्य् उच्यन्ते ॥ (२१।०)
tāni rasādisamānapratyayārabdhāny ucyante ||
तानि च यथायथं तत्कर्म रसाद्यनुगुणं सामान्यात् कुर्वते ॥ (२२।०)
tāni ca yathāyathaṃ tatkarma rasādyanuguṇaṃ sāmānyāt kurvate ||
कानिचित् पुनस् तदाश्रितरसादिसमारम्भकमहाभूतान्य् अन्यानि तदाश्रयद्रव्यारम्भकाण्य् अन्यानि च महाभूतानि तैर् आरब्धानि तानि विचित्रप्रत्ययारब्धानि द्रव्याणि ॥ (२४।०)
kānicit punas tadāśritarasādisamārambhakamahābhūtāny anyāni tadāśrayadravyārambhakāṇy anyāni ca mahābhūtāni tair ārabdhāni tāni vicitrapratyayārabdhāni dravyāṇi ||
एतदुक्तं भवति रसादीनामारम्भकाण्य् अन्यानि द्रव्यस्य चारम्भकाण्य् अन्यथाभूतानि महाभूतानि नोभयत्रैकरूपाणीति ॥ (२५।०)
etaduktaṃ bhavati rasādīnāmārambhakāṇy anyāni dravyasya cārambhakāṇy anyathābhūtāni mahābhūtāni nobhayatraikarūpāṇīti ||
तानि च यथायथं रसाद्यनुगुणं कर्म न कुर्वन्ति भिन्नत्वाद्धेतुभावस्य ॥ (२६।०)
tāni ca yathāyathaṃ rasādyanuguṇaṃ karma na kurvanti bhinnatvāddhetubhāvasya ||
तथा हि रसादीनाम् आरम्भे ऽन्यो हेतुरन्यश्च तदाश्रयद्रव्यारम्भ इति ॥ (२७।०)
tathā hi rasādīnām ārambhe 'nyo heturanyaśca tadāśrayadravyārambha iti ||
एतानि हि यथारसं न वीर्यविपाककर्म कुर्वन्ति विचित्रप्रत्ययारब्धत्वात् ॥ (२९।०)
etāni hi yathārasaṃ na vīryavipākakarma kurvanti vicitrapratyayārabdhatvāt ||
इत्थं यानि रसादिसमानप्रत्ययारब्धानि द्रव्याणि बहून्यपि तेषां रसोपदेशेन कर्म निर्देष्टुं शक्यते ॥ (३०।०)
itthaṃ yāni rasādisamānapratyayārabdhāni dravyāṇi bahūnyapi teṣāṃ rasopadeśena karma nirdeṣṭuṃ śakyate ||
अत एव हेतोः षण्णां रसानां यो गुणनिर्देशः तस्य सार्थकत्वम् ॥ (३१।०)
ata eva hetoḥ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yo guṇanirdeśaḥ tasya sārthakatvam ||
रसोपदेशमन्तरेण हि बहुतराणां द्रव्याणां समानरूपाणां क्षीरेक्ष्वादीनां कर्म वक्तुं सुखेन शक्यते ॥ (३२।०)
rasopadeśamantareṇa hi bahutarāṇāṃ dravyāṇāṃ samānarūpāṇāṃ kṣīrekṣvādīnāṃ karma vaktuṃ sukhena śakyate ||
यानि तु विचित्रप्रत्ययारब्धानि द्रव्याणि तेषां प्रतिद्रव्यं कर्मोपदेशं विना यथायथं कर्म वक्तुं न शक्यते ॥ (३३।०)
yāni tu vicitrapratyayārabdhāni dravyāṇi teṣāṃ pratidravyaṃ karmopadeśaṃ vinā yathāyathaṃ karma vaktuṃ na śakyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.