सर्वाङ्गसुन्दराSarvāṅgasundarā
SarvSund zu AHS, Sū., 16, 3.2
Select a line for its word-by-word analysis.
यो यः पूर्वो यथापूर्वम् यो य उत्तरो यथोत्तरम् ॥ (१।०)
yo yaḥ pūrvo yathāpūrvam yo ya uttaro yathottaram ||
उत्तरम् अपेक्ष्य पूर्वः पूर्वं चापेक्ष्योत्तरः ॥ (३।०)
uttaram apekṣya pūrvaḥ pūrvaṃ cāpekṣyottaraḥ ||
तेन चतुर्णां स्नेहानां यथानिर्दिष्टानां सर्पिरादीनां त्रय एव स्नेहा वसामज्जसर्पिःसंज्ञका यथापूर्वत्वेन सम्बध्यन्ते न तु तैलाख्यः स्नेहः तस्य पूर्वत्वाभावात् ॥ (४।०)
tena caturṇāṃ snehānāṃ yathānirdiṣṭānāṃ sarpirādīnāṃ traya eva snehā vasāmajjasarpiḥsaṃjñakā yathāpūrvatvena sambadhyante na tu tailākhyaḥ snehaḥ tasya pūrvatvābhāvāt ||
न ह्य् अन्यो ऽस्मात् कश्चिद् उत्तरो ऽस्ति यदपेक्ष्यैषः पूर्वत्वम् आत्मन आसादयेत् ॥ (५।०)
na hy anyo 'smāt kaścid uttaro 'sti yadapekṣyaiṣaḥ pūrvatvam ātmana āsādayet ||
तथा चतुर्णां स्नेहानां त्रय एव स्नेहा मज्जवसातैलाख्या यथोत्तरत्वेनाभिसंबध्यन्ते न सर्पिःसंज्ञकः स्नेहः उत्तरत्वाभावात् ॥ (७।०)
tathā caturṇāṃ snehānāṃ traya eva snehā majjavasātailākhyā yathottaratvenābhisaṃbadhyante na sarpiḥsaṃjñakaḥ snehaḥ uttaratvābhāvāt ||
न ह्य् अन्यः कश्चिद् अस्य पूर्वो विद्यते यद् अपेक्षयैवोत्तरत्वम् आत्मन आसादयतीत्य् उक्तम् ॥ (८।०)
na hy anyaḥ kaścid asya pūrvo vidyate yad apekṣayaivottaratvam ātmana āsādayatīty uktam ||
पित्तघ्नत्वं वसामज्जसर्पिषां सामान्येनोक्तम् ॥ (१०।०)
pittaghnatvaṃ vasāmajjasarpiṣāṃ sāmānyenoktam ||
विशेषेण च वसा पित्तघ्नी मज्जा पित्तघ्नतरः सर्पिः पित्तघ्नतमम् इत्य् अर्थः ॥ (११।०)
viśeṣeṇa ca vasā pittaghnī majjā pittaghnataraḥ sarpiḥ pittaghnatamam ity arthaḥ ||
इतरौ वातकफौ पित्तापेक्षया तौ घ्नन्ति पराकुर्वन्तीतीतरघ्नाः ॥ (१३।०)
itarau vātakaphau pittāpekṣayā tau ghnanti parākurvantītītaraghnāḥ ||
यथोत्तरं त्रयः स्नेहा मज्जवसातैलाख्या वातश्लेष्मघ्नाः ॥ (१४।०)
yathottaraṃ trayaḥ snehā majjavasātailākhyā vātaśleṣmaghnāḥ ||
तेन मज्जा वातश्लेष्मघ्नो वसा वातश्लेष्मघ्नतरा तैलं वातश्लेष्मघ्नतमम् इत्य् अवगन्तव्यम् ॥ (१५।०)
tena majjā vātaśleṣmaghno vasā vātaśleṣmaghnatarā tailaṃ vātaśleṣmaghnatamam ity avagantavyam ||
अन्ये त्व् एवं व्याचक्षते श्लेष्मणि स्नेहनिषेधाद् इतरघ्ना इति सामान्योक्ताव् अपि वातघ्ना इति गम्यते ॥ (१६।०)
anye tv evaṃ vyācakṣate śleṣmaṇi snehaniṣedhād itaraghnā iti sāmānyoktāv api vātaghnā iti gamyate ||
अथवा द्रव्यान्तरसंस्कृतसर्पिराद्यपेक्षया कफस्यापीतरशब्देन ग्रहणम् इति ॥ (१७।०)
athavā dravyāntarasaṃskṛtasarpirādyapekṣayā kaphasyāpītaraśabdena grahaṇam iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.