सर्वाङ्गसुन्दराSarvāṅgasundarā
SarvSund zu AHS, Sū., 9, 29
Select a line for its word-by-word analysis.
स्वादुरसोपेतो गुरुगुणयुक्तश् च गोधूमो मधुररसोपदिष्टं वातजित्त्वं यत् कर्म तत्करोति समानप्रत्ययारब्धत्वात् ॥ (१।०)
svādurasopeto guruguṇayuktaś ca godhūmo madhurarasopadiṣṭaṃ vātajittvaṃ yat karma tatkaroti samānapratyayārabdhatvāt ||
यवस्तु स्वादुरसोपेतो गुरुगुणयुक्तश्च मधुररसोपदिष्टं यद्वातजित्त्वं कर्म तन्न करोति अपि तु वातकृत्त्वमेव करोति विचित्रप्रत्ययारब्धत्वात् ॥ (२।०)
yavastu svādurasopeto guruguṇayuktaśca madhurarasopadiṣṭaṃ yadvātajittvaṃ karma tanna karoti api tu vātakṛttvameva karoti vicitrapratyayārabdhatvāt ||
मत्स्यः स्वादुरसोपेतो गुरुगुणोपेतश्च न मधुररसोपदिष्टः शीतवीर्यः किं तर्हि उष्णवीर्यः विचित्रप्रत्ययारब्धत्वात् ॥ (३।०)
matsyaḥ svādurasopeto guruguṇopetaśca na madhurarasopadiṣṭaḥ śītavīryaḥ kiṃ tarhi uṣṇavīryaḥ vicitrapratyayārabdhatvāt ||
क्षीरं च स्वादुरसोपेतं गुरुगुणयुक्तं च मधुररसोपदिष्टं शीतवीर्यम् समानप्रत्ययारब्धत्वात् ॥ (४।०)
kṣīraṃ ca svādurasopetaṃ guruguṇayuktaṃ ca madhurarasopadiṣṭaṃ śītavīryam samānapratyayārabdhatvāt ||
स्वादुरसयुक्तो गुरुगुणयुक्तश्च सिंहो न यथारसं मधुरविपाकः किं तर्हि कटुको विपाके विचित्रप्रत्ययारब्धत्वात् ॥ (५।०)
svādurasayukto guruguṇayuktaśca siṃho na yathārasaṃ madhuravipākaḥ kiṃ tarhi kaṭuko vipāke vicitrapratyayārabdhatvāt ||
शूकरो मधुररसयुक्तो गुरुगुणोपेतश्च यथारसं मधुरविपाक एव समानप्रत्ययारब्धत्वात् ॥ (६।०)
śūkaro madhurarasayukto guruguṇopetaśca yathārasaṃ madhuravipāka eva samānapratyayārabdhatvāt ||
एवं यानि समानप्रत्ययारब्धानि द्रव्याणि तेषां रसोपदेशेनैव गुणा निर्दिष्टा भवन्ति ॥ (७।०)
evaṃ yāni samānapratyayārabdhāni dravyāṇi teṣāṃ rasopadeśenaiva guṇā nirdiṣṭā bhavanti ||
तयोरम्लं यदुष्णं च यच्चोक्तं कटुकं तयोः ॥ (८।३)
tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaccoktaṃ kaṭukaṃ tayoḥ ||
यथा पयो यथा सर्पिर्यथा वा चव्यचित्रकौ । (१०।१)
yathā payo yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau |
बाहुल्येन च रसादिसमानप्रत्ययारब्धान्येव द्रव्याणीति चेतसि कृत्वाचार्यो ऽवोचत् । (१२।१)
bāhulyena ca rasādisamānapratyayārabdhānyeva dravyāṇīti cetasi kṛtvācāryo 'vocat |
यथा गुर्वादयो गुणा द्रव्ये पृथिव्यादौ रसाश्रये । (१२।२)
yathā gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye |
अत एव च बहुतराणि द्रव्याणि रसादिसमानप्रत्ययारब्धानि अतो रसोपदेशव्याप्त्या तानि निर्देष्टुं शक्यन्ते नान्यथा ॥ (१४।०)
ata eva ca bahutarāṇi dravyāṇi rasādisamānapratyayārabdhāni ato rasopadeśavyāptyā tāni nirdeṣṭuṃ śakyante nānyathā ||
विचित्रप्रत्ययारब्धानि पुनः कतिपयान्येव द्रव्याणि तानि प्रतिद्रव्यम् एवोपदिश्यन्ते ॥ (१५।०)
vicitrapratyayārabdhāni punaḥ katipayānyeva dravyāṇi tāni pratidravyam evopadiśyante ||
यथा मधुरं किंचिद् उष्णं स्यात्कषायं तिक्तमेव च । (१६।२)
yathā madhuraṃ kiṃcid uṣṇaṃ syātkaṣāyaṃ tiktameva ca |
अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानां चोष्णम् उच्यते ॥ (१७।२)
arkāguruguḍūcīnāṃ tiktānāṃ coṣṇam ucyate ||
किंचिद् अम्लरसं ग्राहि किंचिद् अम्लं भिनत्ति च । (१८।१)
kiṃcid amlarasaṃ grāhi kiṃcid amlaṃ bhinatti ca |
यथा कपित्थं संग्राहि भेदि चामलकं यथा ॥ (१८।२)
yathā kapitthaṃ saṃgrāhi bhedi cāmalakaṃ yathā ||
कषायः स्तम्भनः शीतः सो ऽभयाया मतोऽन्यथा ॥ (१९।२)
kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ so 'bhayāyā mato'nyathā ||
तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यमादिशेत् ॥ (२०।०)
tasmādrasopadeśena na sarvaṃ dravyamādiśet ||
ये च रससंयोगा वक्ष्यमाणास्ते रसादिसमानप्रत्ययारब्धैर् मधुराम्ललवणतिक्तकटुकषायरूपैर् मिथः कल्पनीयाः न तु विचित्रप्रत्ययारब्धैर् मधुराम्ललवणतिक्तकटुकषायरूपैः ॥ (२२।०)
ye ca rasasaṃyogā vakṣyamāṇāste rasādisamānapratyayārabdhair madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpair mithaḥ kalpanīyāḥ na tu vicitrapratyayārabdhair madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpaiḥ ||
यस्मात्तेषां न यथाशास्त्रनिरूपिता रसवीर्यविपाकादयो विद्यन्ते विचित्रप्रत्ययारब्धत्वात् ॥ (२३।०)
yasmātteṣāṃ na yathāśāstranirūpitā rasavīryavipākādayo vidyante vicitrapratyayārabdhatvāt ||
अतो रसोपदेशव्याप्त्या तैर् द्रव्यैस्ते रससंयोगाः कल्पयितुं न युज्यन्ते ॥ (२४।०)
ato rasopadeśavyāptyā tair dravyaiste rasasaṃyogāḥ kalpayituṃ na yujyante ||
अयं रससंयोगभेद एवं गुणोऽयमेवंगुणः एवंगुणत्वाच् चामुष्मिन् विषये योज्य एतस्मिन् विषये चायमिति निर्देष्टुं न शक्यते अनिर्ज्ञातस्वरूपत्वात् ॥ (२५।०)
ayaṃ rasasaṃyogabheda evaṃ guṇo'yamevaṃguṇaḥ evaṃguṇatvāc cāmuṣmin viṣaye yojya etasmin viṣaye cāyamiti nirdeṣṭuṃ na śakyate anirjñātasvarūpatvāt ||
न हि विचित्रप्रत्ययारब्धैर्ये रससंयोगाः क्रियन्ते तेषां स्वरूपं कथम् अप्यवधारयितुं शक्यते ॥ (२६।०)
na hi vicitrapratyayārabdhairye rasasaṃyogāḥ kriyante teṣāṃ svarūpaṃ katham apyavadhārayituṃ śakyate ||
अपि च समानप्रत्ययारब्धैर् ये संयोगाः कल्प्यन्ते तेषां संयोगिनां वीर्यतो यो विरोधः शीतोष्णलक्षणः स न दोषाय ॥ (२७।०)
api ca samānapratyayārabdhair ye saṃyogāḥ kalpyante teṣāṃ saṃyogināṃ vīryato yo virodhaḥ śītoṣṇalakṣaṇaḥ sa na doṣāya ||
ये तु विचित्रप्रत्ययारब्धैः संयोगाः कल्प्यन्ते तेषां संयोगिनां यः शीतोष्णलक्षणो विरोधः स दोषायेति वेद्यम् ॥ (२८।०)
ye tu vicitrapratyayārabdhaiḥ saṃyogāḥ kalpyante teṣāṃ saṃyogināṃ yaḥ śītoṣṇalakṣaṇo virodhaḥ sa doṣāyeti vedyam ||
अन्यथा रसालापानकादीनाम् अनेकद्रव्यकृतानाम् अनभ्यवहार एव प्राप्नुयात् ॥ (२९।०)
anyathā rasālāpānakādīnām anekadravyakṛtānām anabhyavahāra eva prāpnuyāt ||
तथा त्रयस्त्रिंशद्वर्गा ये वक्ष्यमाणास्तेषु यदयौगिकं तज् जह्यात् यौगिकं त्व् अनुक्तमपि युञ्ज्याद् इति यद्वक्ष्यते तत्र रसादिसमानप्रत्ययारब्धम् एव योज्यम् न विचित्रप्रत्ययारब्धम् ॥ (३०।०)
tathā trayastriṃśadvargā ye vakṣyamāṇāsteṣu yadayaugikaṃ taj jahyāt yaugikaṃ tv anuktamapi yuñjyād iti yadvakṣyate tatra rasādisamānapratyayārabdham eva yojyam na vicitrapratyayārabdham ||
तस्य रसवीर्यविपाकानां निश्चयस्य कर्तुमशक्यत्वात् ॥ (३१।०)
tasya rasavīryavipākānāṃ niścayasya kartumaśakyatvāt ||
यत एवं विचित्रप्रत्ययारब्धं विचित्ररूपम् तस्माद्रसोपदेशेन न तत्सर्वं द्रव्यमादिशेत् अपि तु रसादिसमानप्रत्ययारब्धम् एव द्रव्यं रसोपदेशेन निर्दिशेद् इति ॥ (३३।०)
yata evaṃ vicitrapratyayārabdhaṃ vicitrarūpam tasmādrasopadeśena na tatsarvaṃ dravyamādiśet api tu rasādisamānapratyayārabdham eva dravyaṃ rasopadeśena nirdiśed iti ||
इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायाम् अष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां सूत्रस्थाने द्रव्यादिविज्ञानीयाध्यायो नवमः समाप्तः ॥ (३४।०)
iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyām aṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dravyādivijñānīyādhyāyo navamaḥ samāptaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.