ArthaŚ, 1, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
अप्पोइन्त्मेन्त् ओड़् पेर्सोन्स् इन् सेच्रेत् सेर्विचेउपधाभिः शुद्धामात्यवर्गो गूढपुरुषान् उत्पादयेत् कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनान् सत्त्रितीक्ष्णरसदभिक्षुकीश्च ॥ (१।१)
Appointment of persons in secret serviceupadhābhiḥ śuddhāmātyavargo gūḍhapuruṣān utpādayet kāpaṭikodāsthitagṛhapatikavaidehakatāpasavyañjanān sattritīkṣṇarasadabhikṣukīśca ||
तम् अर्थमानाभ्यां प्रोत्साह्य मन्त्री ब्रूयात् राजानं मां च प्रमाणं कृत्वा यस्य यद् अकुशलं पश्यसि तत् तदानीम् एव प्रत्यादिश इति ॥ (३।१)
tam arthamānābhyāṃ protsāhya mantrī brūyāt rājānaṃ māṃ ca pramāṇaṃ kṛtvā yasya yad akuśalaṃ paśyasi tat tadānīm eva pratyādiśa iti ||
प्रव्रज्याप्रत्यवसितः प्रज्ञाशौचयुक्त उदास्थितः ॥ (४।१)
pravrajyāpratyavasitaḥ prajñāśaucayukta udāsthitaḥ ||
स वार्त्ताकर्मप्रदिष्टायां भूमौ प्रभूतहिरण्यान्तेवासी कर्म कारयेत् ॥ (५।१)
sa vārttākarmapradiṣṭāyāṃ bhūmau prabhūtahiraṇyāntevāsī karma kārayet ||
कर्मफलाच्च सर्वप्रव्रजितानां ग्रासाच्छादनावसथान् प्रतिविदध्यात् ॥ (६।१)
karmaphalācca sarvapravrajitānāṃ grāsācchādanāvasathān pratividadhyāt ||
वृत्तिकामांश्चोपजपेत् एतेनैव वेषेण राजार्थश्चरितव्यो भक्तवेतनकाले चोपस्थातव्यम् इति ॥ (७।१)
vṛttikāmāṃścopajapet etenaiva veṣeṇa rājārthaścaritavyo bhaktavetanakāle copasthātavyam iti ||
सर्वप्रव्रजिताश्च स्वं स्वं वर्गम् एवम् उपजपेयुः ॥ (८।१)
sarvapravrajitāśca svaṃ svaṃ vargam evam upajapeyuḥ ||
कर्षको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तो गृहपतिकव्यञ्जनः ॥ (९।१)
karṣako vṛttikṣīṇaḥ prajñāśaucayukto gṛhapatikavyañjanaḥ ||
स कृषिकर्मप्रदिष्टायां भूमौ इति समानं पूर्वेण ॥ (१०।१)
sa kṛṣikarmapradiṣṭāyāṃ bhūmau iti samānaṃ pūrveṇa ||
वाणिजको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तो वैदेहकव्यञ्जनः ॥ (११।१)
vāṇijako vṛttikṣīṇaḥ prajñāśaucayukto vaidehakavyañjanaḥ ||
स वणिक्कर्मप्रदिष्टायां भूमौ इति समानं पूर्वेण ॥ (१२।१)
sa vaṇikkarmapradiṣṭāyāṃ bhūmau iti samānaṃ pūrveṇa ||
मुण्डो जटिलो वा वृत्तिकामस्तापसव्यञ्जनः ॥ (१३।१)
muṇḍo jaṭilo vā vṛttikāmastāpasavyañjanaḥ ||
स नगराभ्याशे प्रभूतमुण्डजटिलान्तेवासी शाकं यवमुष्टिं वा मासद्विमासान्तरं प्रकाशम् अश्नीयात् गूढम् इष्टम् आहारम् ॥ (१४।१)
sa nagarābhyāśe prabhūtamuṇḍajaṭilāntevāsī śākaṃ yavamuṣṭiṃ vā māsadvimāsāntaraṃ prakāśam aśnīyāt gūḍham iṣṭam āhāram ||
वैदेहकान्तेवासिनश्चैनं समिद्धयोगैर् अर्चयेयुः ॥ (१५।१)
vaidehakāntevāsinaścainaṃ samiddhayogair arcayeyuḥ ||
शिष्याश्चास्यावेदयेयुः असौ सिद्धः सामेधिकः इति ॥ (१६।१)
śiṣyāścāsyāvedayeyuḥ asau siddhaḥ sāmedhikaḥ iti ||
समेधाशास्तिभिश्चाभिगतानाम् अङ्गविद्यया शिष्यसंज्ञाभिश्च कर्माण्यभिजने अवसितान्यादिशेत् अल्पलाभम् अग्निदाहं चोरभयं दूष्यवधं तुष्टिदानं विदेशप्रवृत्तिज्ञानम् इदम् अद्य श्वो वा भविष्यति इदं वा राजा करिष्यति इति ॥ (१७।१)
samedhāśāstibhiścābhigatānām aṅgavidyayā śiṣyasaṃjñābhiśca karmāṇyabhijane avasitānyādiśet alpalābham agnidāhaṃ corabhayaṃ dūṣyavadhaṃ tuṣṭidānaṃ videśapravṛttijñānam idam adya śvo vā bhaviṣyati idaṃ vā rājā kariṣyati iti ||
सत्त्वप्रज्ञावाक्यशक्तिसम्पन्नानां राजभाग्यम् अनुव्याहरेन्मन्त्रिसंयोगं च ब्रूयात् ॥ (१९।१)
sattvaprajñāvākyaśaktisampannānāṃ rājabhāgyam anuvyāharenmantrisaṃyogaṃ ca brūyāt ||
ये च कारणाद् अभिक्रुद्धास्तान् अर्थमानाभ्यां शमयेत् अकारणक्रुद्धांस्तूष्णीं दण्डेन राजद्विष्टकारिणश्च ॥ (२१।१)
ye ca kāraṇād abhikruddhāstān arthamānābhyāṃ śamayet akāraṇakruddhāṃstūṣṇīṃ daṇḍena rājadviṣṭakāriṇaśca ||
पूजिताश्चार्थमानाभ्यां राज्ञा राजोपजीविनाम् । (२२।१)
pūjitāścārthamānābhyāṃ rājñā rājopajīvinām |
जानीयुः शौचम् इत्येताः पञ्चसंस्थाः प्रकीर्तिताः ॥ (२२।२)
jānīyuḥ śaucam ityetāḥ pañcasaṃsthāḥ prakīrtitāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.